Ψυχώσεις: Ο Στιγματισμός και η Ανάκτηση της Ταυτότητας

Ψυχώσεις: Γενικά

Κάθε κοινωνία έχει την τάση να κατηγοριοποιεί τα μέλη της σε διάφορες κατηγορίες που η κάθε μία από αυτές έχει συγκεκριμένα διακριτά χαρακτηριστικά για το τι θεωρείται ως «φυσιολογικό» ή μη.Πράγματι, οι ψυχώσεις αποτελούν συχνά το κέντρο αυτών των διακρίσεων.

Αν κάποιος αποκλίνει, με τρόπο εμφανή, από αυτό που θεωρείται ως «φυσιολογικό», ο κίνδυνος να στιγματισθεί ως τρελός, χαζός, καθυστερημένος, σακάτης, «ξένος» κ.τ.λ. είναι πολύ μεγάλος μέχρι του σημείου του χλευασμού, της απόρριψης και του κοινωνικού αποκλεισμού.

Οι περισσότεροι ειδικοί του χώρου, αλλά και πολιτικοί, συμφωνούν με την άποψη πως η ψυχική ασθένεια στιγματίζει σε μεγάλο βαθμό το άτομο, δημιουργώντας σοβαρές συνέπειες στη μετέπειτα ζωή του. Τα άτομα που έχουν κάποια σοβαρή ψυχική ασθένεια βρίσκονται απέναντι σε ένα σοβαρό δίλημμα, η επίλυση του οποίου δεν είναι καθόλου εύκολη υπόθεση:

1. Από τη μία, θα πρέπει να παλέψουν με το γεγονός πως ανήκουν πλέον στην ομάδα των ψυχικά ασθενών ατόμων.

2. Από την άλλη, αντιμετωπίζουν τον άμεσο κίνδυνο του στιγματισμού που συνεπάγεται αυτή η νέα τους κοινωνική ταυτότητα.

Με άλλα λόγια, τα άτομα που έχουν κάποια σοβαρή ψυχική ασθένεια πρέπει να δίνουν έναν συνεχή αγώνα σε δύο μέτωπα: αυτό που αφορά στην ψυχική τους κατάσταση και αυτό που αφορά στη στάση του κόσμου απέναντι στην ψυχική ασθένεια και στα άτομα με ψυχική ασθένεια.

Τι είναι ο στιγματισμός;

Μια παροιμία λέει πως, αν σαράντα άτομα σου πουν πως είσαι τρελός, στο τέλος θα αρχίσεις να το πιστεύεις. Με την ίδια έννοια, αν κάποιος αισθάνεται έντονη την αμφισβήτηση του ατόμου του από τον περίγυρό του, θα αρχίσει να αμφισβητεί τόσο τον ίδιο τον εαυτό του όσο και την κατάσταση στην οποία βρίσκεται.

Συνεπώς, ο στιγματισμός είναι μια μη επιθυμητή κοινωνική διάκριση που προκαλεί στο άτομο, μεταξύ άλλων, αισθήματα ντροπής, χαμηλή αυτοεκτίμηση, μεγάλο ψυχικό πόνο και σοβαρά προβλήματα στην εν γένει ζωή του. Τα άτομα που έχουν ψύχωση γίνονται συχνότερα αποδέκτες στιγματισμού και προκαταλήψεων, απ’ όTag τι άτομα με ηπιότερες μορφές ψυχικής ασθένειας.

Η τρίπτυχη προβληματική του στιγματισμού

Ο στιγματισμός αφορά:

• Στη γνώση: Η έλλειψη γνώσης οδηγεί στην άγνοια και στην απροθυμία εξεύρεσης εναλλακτικών προσεγγίσεων και ερμηνειών.

• Στη στάση: Οι αρνητικές στάσεις οδηγούν σε προκαταλήψεις.

• Στη συμπεριφορά: Οι συμπεριφορές που καθορίζονται από προκαταλήψεις οδηγούν στη διάκριση.

Η διεργασία των τεσσάρων σταδίων

1. Ετικετοποίηση: Η μετατροπή ορισμένων από τα αμέτρητα διαφορετικά χαρακτηριστικά μεταξύ των ανθρώπων σε ετικέτα/στάμπα που διαφοροποιεί αμέσως κάποιον από τους υπολοίπους.

2. Στερεοτυπίες: Αρνητικού περιεχομένου στερεοτυπίες που μετατρέπουν το άτομο σε κάποιον με ιδιότητες που καθορίζει η στερεοτυπία (π.χ. επικινδυνότητα, βίαιη συμπεριφορά, αναξιοπιστία).

3. Διάκριση ανάμεσα σε «εμείς» και «αυτοί»: Οι στιγματισμένοι θεωρούνται ως «διαφορετικοί» ή «κατώτεροι», δημιουργώντας αισθήματα φόβου και απειλής που ενισχύουν την περιθωριοποίηση.

4. Διάκριση και απώλεια κύρους: Οι στιγματισμένοι υποτιμώνται και χάνουν το κοινωνικό, οικονομικό και πολιτικό τους κύρος. Η διάκριση μπορεί να είναι ατομική ή δομική (π.χ. λιγότεροι πόροι για την υγεία).

Τα τρία είδη στιγματισμού

• Φυσικός στιγματισμός: Αφορά σωματική παραμόρφωση ή μεταδοτικές ασθένειες.

• Ψυχικός στιγματισμός: Αφορά άτομα με ψυχική ασθένεια που στιγματίζει τον χαρακτήρα τους (π.χ. εξαρτήσεις).

• Ομαδικός στιγματισμός: Αφορά συγκεκριμένο θρήσκευμα, εθνικότητα ή χρώμα.

Μορφές στιγματισμού

Επιπλέον, οι ψυχώσεις βιώνονται διαφορετικά μέσα από διάφορες μορφές στιγματισμού που επηρεάζουν την καθημερινότητα και την ταυτότητα του ατόμου:

1. Ατομική διάκριση: Για παράδειγμα, κάποιος αρνείται να νοικιάσει το διαμέρισμά του σε κάποιο άλλης εθνικότητας άτομο ή σε κάποιον που νοσηλεύθηκε σε κάποια ψυχιατρική κλινική.

2. Δομική διάκριση: Όταν οι κοινωνικές διεργασίες στιγματισμού οδηγούν σε διακρίσεις χωρίς να στιγματίζονται άμεσα άτομα.

   • Για παράδειγμα, όταν οι κάτοικοι μιας περιοχής δεν θέλουν να εγκατασταθεί στην περιοχή τους κάποιο κέντρο φροντίδας ατόμων με κάποιας μορφής εξάρτηση (π.χ. αλκοόλ, ναρκωτικά), μία μονάδα αποκατάστασης ψυχιατρικών ασθενών, ένα κέντρο υποδοχής μεταναστών κ.τ.λ.

   • Όταν ο στιγματισμός των ατόμων με ψυχική νόσο έχει ως συνέπεια να μη δίνονται ούτε καν τα άκρως αναγκαία κεφάλαια για μια αξιοπρεπή περίθαλψη και στήριξή τους.

3. Αυτοστιγματισμός / αυτοδιάκριση: Η κοινωνική και προσωπική μας ταυτότητα αποτελεί, σε μεγάλο βαθμό, το καθρέφτισμα του τρόπου που ο περίγυρός μας (άμεσος και έμμεσος) μας βλέπει και μας ορίζει. Ως εκ τούτου, ο αυτοστιγματισμός εμπεριέχει όλες τις στερεοτυπίες, τις αρνητικές παραστάσεις και συναισθηματικές εκδηλώσεις του εκάστοτε ευρύτερου κοινωνικού στιγματισμού που το άτομο ενσωματώνει, αποδέχεται και στρέφει στον ίδιο του τον εαυτό.

Τα ποσοστά εμφάνισης αυτοστιγματισμού κυμαίνονται, σύμφωνα με διάφορες έρευνες, μεταξύ 25-40%. Ένα μεγάλο πρόβλημα είναι πως το άτομο μπορεί να νιώθει στιγματισμένο ακόμα και όταν δεν στιγματίζεται άμεσα από τον περίγυρό του.

Η κατανόηση είναι η αρχή της αποδοχής. Αν οι ψυχώσεις ή ο φόβος του στίγματος σας εμποδίζουν να ζήσετε τη ζωή που επιθυμείτε, μπορείτε να περιηγηθείτε στην αρχική σελίδα i-psyxologos.gr για περισσότερους πόρους. Μπορειτε ακομα να κλεισετε μια online ψυχοθεραπεια η ενα ραντεβου δια ζωσης στο γραφειο μου.

Οι συνέπειες του αυτοστιγματισμού ατόμων με ψυχική ασθένεια

Ο στιγματισμός αφορά σχεδόν κάθε μορφή ψυχικής διαταραχής, αλλά τα άτομα με σοβαρή ψυχική νόσο, όπως η ψύχωση και ιδιαίτερα η σχιζοφρένεια, πλήττονται περισσότερο. Οι έρευνες δείχνουν πως τουλάχιστον το 50% των ατόμων αυτών έχουν βιώσει σοβαρό στιγματισμό, τα δε 2/3 δηλώνουν πως έχουν υποστεί διακρίσεις.

Η ενσωμάτωση των στερεοτυπιών οδηγεί σε μια προσδοκία στιγματισμού, η οποία έχει ως συνέπεια:

• Να πλήττεται η αυτοεκτίμηση και η εικόνα που έχει το άτομο για τον εαυτό του.

• Παράλληλα, το άτομο κρύβει το πρόβλημά του ( κοινωνική απομόνωση.)

• Να αντιμετωπίζει δυσκολίες στην εξεύρεση κατοικίας, εργασίας και στην οικονομική του κατάσταση.

• Να μη ζητά τη βοήθεια και τη στήριξη που έχει ανάγκη, εξαιτίας του φόβου της απόρριψης.

Σημαντικό: Οι συνέπειες αυτού του φόβου είναι ζοφερές. Η θνησιμότητα ατόμων με σοβαρή ψυχική νόσο είναι πολύ υψηλή, με το προσδόκιμο ζωής να είναι 20-25 χρόνια χαμηλότερο από τον μέσο όρο, λόγω της ελλιπούς φροντίδας.

Στιγματισμός και Φροντίδα Υγείας

Παρατηρείται συχνά μια μείωση της ποιότητας της παρεχόμενης φροντίδας, καθώς οι ασθενείς αντιμετωπίζονται ως «παιδιά ενός κατώτερου Θεού».

• Ψυχιατρική Φροντίδα: Υπάρχει συχνά στο προσωπικό μια αίσθηση παραίτησης και ματαιότητας, που επιδεινώνει την πρόγνωση. Οι στερεοτυπίες του προσωπικού αγγίζουν το 75%, έχοντας παρόμοια ή και χειρότερη στάση από τον γενικό πληθυσμό.

• Σωματική Υγεία: Οι έρευνες δείχνουν πως η ποιότητα φροντίδας για σοβαρά νοσήματα (διαβήτης, εμφράγματα, εγκεφαλικά) είναι κατώτερη. Σαφή σωματικά συμπτώματα θεωρούνται συχνά ως μέρος του ψυχικού προβλήματος και δεν διερευνώνται περαιτέρω.

Ο στιγματισμός εμφανίζεται σε πολλούς τομείς της ζωής του ασθενούς

Ο στιγματισμός δεν περιορίζεται στον εσωτερικό κόσμο του ατόμου, αλλά εισβάλλει βίαια σε κάθε πτυχή της κοινωνικής του ύπαρξης:

1. Κατοικία και οικογένεια:

Αρνητικές αντιδράσεις  :

1. • στον ασθενή από την ίδια του την οικογένεια.

   • του περίγυρου προς την οικογένεια του ασθενούς.

   • στα ψηλότερα ποσοστά αδυναμίας εξεύρεσης στέγης.

   • του περβαλλοντος  για την εγκατάσταση ασθενών στην περιοχή τους.

2. Φίλοι και άλλες σχέσεις:

   • Φίλοι που απομακρύνονται ή «εξαφανίζονται».

   • Διάφορες άλλες σημαντικές σχέσεις που διακόπτονται απότομα.

3. Εργασία:

   • Υψηλά ποσοστά ανεργίας.

   • Υποβαθμισμένο είδος εργασίας και χαμηλότερη αμοιβή.

   • Σημαντικά μειωμένες προϋποθέσεις για επαγγελματική εξέλιξη (καριέρα).

4. Μεγάλες δυσκολίες στη δημιουργία οικογένειας.

Ο ρόλος των Μέσων Μαζικής Ενημέρωσης (ΜΜΕ)

Εκτός από τον τομέα της ιατρικής και νοσοκομειακής περίθαλψης, διακρίσεις σε βάρος των ατόμων με σοβαρή ψυχική νόσο παρατηρούνται και στα μέσα ενημέρωσης. Ενδεικτικά:

• Σε έντυπα μέσα, η συσχέτιση της ψυχικής νόσου με τη βία κυμαίνεται μεταξύ 40-70%.

• Επισης στη τηλεόραση, τα άτομα με ψυχική νόσο παρουσιάζονται ως 10-20 φορές βιαιότερα από οποιονδήποτε άλλον.

• Ακομα και σε ταινίες κινούμενων σχεδίων, η παρουσίαση ατόμων με ψυχική νόσο ως βίαιων αγγίζει το 85%.

Οι επιπτώσεις στα άτομα του άμεσου οικογενειακού περιβάλλοντος

Ο στιγματισμός πλήττει ολόκληρη την οικογένεια. Αν λάβουμε υπόψη πως οι σοβαρές ψυχικές νόσοι πλήττουν περίπου το 2% του γενικού πληθυσμού και πως αντιστοιχούν κατά μέσο όρο 5 άτομα στο άμεσο περιβάλλον κάθε ασθενούς, στην Ελλάδα αυτό αφορά περίπου ένα εκατομμύριο άτομα.

Ο στιγματισμός αυτός επηρεάζει άμεσα:

• Τον ελεύθερο χρόνο των μελών της οικογένειας.

• Τη δυνατότητα δημιουργίας και διατήρησης φιλικών σχέσεων.

• Την ικανότητα να μιλήσουν ανοιχτά για την κατάστασή τους, οδηγώντας σε απομόνωση.

Γιατί στιγματίζουμε;

Όλοι οι άνθρωποι έχουν μια έμφυτη τάση να θέλουν να αποφεύγουν κάθε είδους κίνδυνο. Όταν η ανάγκη για κοινωνική ένταξη συγκρούεται με τον φόβο, το άτομο αναζητά τρόπους να επισημάνει ομάδες που εκλαμβάνονται ως «απειλή» για την ασφάλεια, την υγεία ή τις αξίες του.

Μέσα από τη σύγκριση με κοινωνικές ομάδες που θεωρούνται «αναξιόπιστες» ή «ανάξιες»:

• Η αυτοεκτίμηση των μελών της πλειοψηφίας ενισχύεται.

• Η θεώρησή τους για τον κόσμο επιβεβαιώνεται και δικαιώνεται.

• Η συνοχή της ομάδας στην οποία ανήκουν ενδυναμώνεται.

Ο στιγματισμός είναι ένα κοινωνικό δημιούργημα. Το άτομο που στιγματίζει συχνά αναπαράγει κοινωνικές αξίες και στερεότυπα. Αυτό το φαινόμενο έχει παρατηρηθεί ιστορικά σε πολλές ομάδες (φορείς HIV/AIDS, εθνικές ή θρησκευτικές μειονότητες, παλαιότερα καρκινοπαθείς). Τα άτομα με ψυχική νόσο παραμένουν, ωστόσο, από τα πλέον εκτεθειμένα.

Εσωτερική ισορροπία πέρα από το στίγμα

Επίλογος: Η βιολογική ερμηνεία και η ενίσχυση του στίγματος

Τα τελευταία χρόνια, η ψυχιατρική στρέφεται προς μια περισσότερο βιολογική ερμηνεία των ψυχικών διαταραχών. Θεωρούνται πλέον αποτέλεσμα δυσλειτουργίας του εγκεφάλου και, σε μεγάλο βαθμό, ανίατες. Πράγματι, αυτό φαίνεται πως έχει επιδεινώσει την εικόνα του κόσμου και τη στάση του απέναντι σε αυτές.

Έρευνες σε διάφορες χώρες δείχνουν πως η στροφή προς μια βιολογική ερμηνεία, όχι μόνο δεν βελτίωσε, αλλά επιδείνωσε τη στάση του κόσμου απέναντι στις σοβαρές τουλάχιστον ψυχικές νόσους.

Αυτό συμβαίνει καθώς οι πράξεις των ψυχικά ασθενών θεωρούνται εκτός του συνειδητού τους ελέγχου. Συνεπώς, τα άτομα αυτά βιώνονται πλέον ως ακόμα πιο απρόβλεπτα και επικίνδυνα ατομα. Η στάση του «εμείς και αυτοί» ενισχύθηκε σημαντικά. Ως εκ τούτου, ενισχύθηκε αναπόφευκτα και η ανάγκη στιγματισμού.

Μια πραγματική ιστορία: Η διάγνωση ως «ακύρωση» της αλήθειας

Πριν από πέντε μόλις χρόνια, στη Σουηδία —μια χώρα με πολύ υψηλό επίπεδο ιατρικής φροντίδας, κοινωνικής πρόνοιας και σύγχρονης αντίληψης— συνέβη το γεγονός που θα περιγράψω και που καταδεικνύει το πόσο βαθιά ριζωμένα είναι εντός μας στερεότυπα και αντιλήψεις που επηρεάζουν τον τρόπο που εκτιμούμε και βιώνουμε πολλά πράγματα, άτομα και καταστάσεις.

Ένα άτομο, λοιπόν, ειδικός σύμβουλος του Κοινωνικού Συμβουλίου ενός Νομού, που ήταν να πάρει μέρος σε μια μεγάλη δημόσια συζήτηση για την ψυχική υγεία, όπου θα συμμετείχε και μία εκπρόσωπος της κυβέρνησης, εμφάνισε αιφνιδιαστικά ένα ψυχωσικό επεισόδιο για το οποίο εισήχθη άμεσα σε ψυχιατρική κλινική.

Κάποια στιγμή, ζήτησε την άδεια να τηλεφωνήσει στο Κοινωνικό Συμβούλιο για να ενημερώσει πως δεν ήταν σε θέση να λάβει μέρος στη συζήτηση αυτή, εξαιτίας αυτού που του συνέβη. Δεν του επετράπη να τηλεφωνήσει ή να δεχθεί επισκέψεις και στον φάκελό του σημειώθηκε πως έχει «ιδέες μεγαλείου» και ισχυρίζεται πως έχει «υψηλές γνωριμίες στο Κοινωνικό Συμβούλιο»…

Τα περαιτέρω λόγια είναι περιττά…

Νιώθετε ότι το βάρος της διάγνωσης ακυρώνει την προσωπική σας αλήθεια; Η ψυχική υγεία είναι δικαίωμα όλων. Μπορείτε να ξεκινήσετε τη δική σας θεραπευτική διαδρομή κλείνοντας ένα ραντεβού online ή μια συνεδρία δια ζώσης στο γραφείο μας.