Μια κοπέλα που ήρθε στο γραφείο εξήγησε με αυτά τα λόγια γιατί ζήτησε συνεδρία:
«Θεωρώ πως είμαι ένα ασφαλές άτομο με καλή αυτοπεποίθηση. Απολαμβάνω τη συντροφιά των ατόμων που επιλέγω να συναναστρέφομαι, δεν έχω κανένα πρόβλημα να βρίσκομαι ανάμεσα σε πολύ κόσμο ή να γνωρίζω καινούργια άτομα και μου αρέσουν οι προκλήσεις στη ζωή. Έχω διαπιστώσει, όμως, πως η αυτοεκτίμησή μου είναι ελεεινή.»
Η ίδια είχε ήδη ξεχωρίσει τις δύο έννοιες: ήξερε τι μπορεί να κάνει και δεν ήξερε αν αξίζει. Εκεί ακριβώς βρίσκεται η διαφορά τους. Η αυτοπεποίθηση είναι η πεποίθηση ότι μπορούμε να κάνουμε κάτι. Η αυτοεκτίμηση είναι η αίσθηση ότι αξίζουμε, ανεξάρτητα από όσα κάνουμε.
Στην καθημερινή γλώσσα, οι δύο λέξεις ακούγονται σαν συνώνυμες, και είναι εύκολο να υποθέσει κανείς ότι όποιος έχει τη μία έχει αυτόματα και την άλλη. Η περίπτωση της κοπέλας δείχνει ότι μπορεί να συμβαίνει το αντίθετο. Παρακάτω βλέπουμε τι σημαίνει η καθεμία και τι γίνεται όταν η αξία ενός ανθρώπου εξαρτάται από τις επιδόσεις του.
Η αυτοπεποίθηση είναι η πεποίθηση ότι μπορούμε να ανταποκριθούμε σε μια συγκεκριμένη πρόκληση, και αλλάζει ανάλογα με την εμπειρία και τον τομέα. Η αυτοεκτίμηση είναι η γενική αίσθηση της αξίας μας ως ανθρώπων, πιο σταθερή από την αυτοπεποίθηση και ανεξάρτητη από τις επιδόσεις μας.
Τι είναι η αυτοπεποίθηση
Ένας θεραπευόμενος είπε:
«Στη δουλειά, μπορώ να παρουσιάσω το πιο απαιτητικό project μπροστά σε 50 άτομα χωρίς να κλείσει η φωνή μου, αλλά αν χρειαστεί να βγω πρώτο ραντεβού ή να πάω σε ένα πάρτι όπου δεν γνωρίζω κανέναν, παραλύω και νιώθω σαν να μην έχω τι να πω.»
Η αυτοπεποίθηση δεν είναι ενιαία. Αφορά κάθε φορά έναν συγκεκριμένο τομέα, και ο ίδιος άνθρωπος μπορεί να την έχει σε πολλούς τομείς και να τη στερείται σε κάποιους άλλους.
Στην ψυχολογία, η έννοια που της μοιάζει περισσότερο είναι η αυτεπάρκεια (self-efficacy), όπως την περιέγραψε ο Albert Bandura: η πίστη, δηλαδή, ότι μπορούμε να κάνουμε ό,τι χρειάζεται για να πετύχουμε κάτι συγκεκριμένο. Η Αμερικανική Ψυχολογική Εταιρεία παρουσιάζει τη θεωρία του στον ιστότοπό της. Η πίστη αυτή χτίζεται κυρίως από την ίδια την εμπειρία. Όποιος έχει καταφέρει κάτι στο παρελθόν πιστεύει ευκολότερα ότι θα το καταφέρει και την επόμενη φορά, ενώ όποιος αποφεύγει τις προκλήσεις δεν έχει σε τι να στηριχτεί.

Γι’ αυτό η αυτοπεποίθηση κυμαίνεται. Ανεβαίνει όταν τα πράγματα πάνε καλά και πέφτει μετά από μια αποτυχία ή μια απώλεια. Όταν καταρρέει, το σώμα συχνά το δείχνει πριν από τα λόγια: οι ώμοι πέφτουν, το βλέμμα χαμηλώνει, η καρδιά χτυπά γρήγορα και η αναπνοή γίνεται επιφανειακή. Κάποιοι νιώθουν έναν κόμπο στον λαιμό, τρέμουν τα χέρια ή η φωνή τους ή «παγώνουν». Δεν πρόκειται για αδυναμία, και ένας άνθρωπος που νιώθει σίγουρος για όλα, σε κάθε περίσταση, έχει μάλλον θολή εικόνα των ορίων του. Η αυτογνωσία μάς προφυλάσσει από καταστάσεις που δεν μπορούμε ακόμη να αντιμετωπίσουμε, και έτσι προστατεύει και την αυτοπεποίθησή μας.
Τι είναι η αυτοεκτίμηση
Πώς γίνεται κάποιος που έχει επαγγελματική αναγνώριση και φίλους να μη νιώθει ότι αξίζει; Η αυτοπεποίθηση δεν το εξηγεί, γιατί ο άνθρωπος αυτός ξέρει πολύ καλά τι καταφέρνει. Αυτό που λείπει είναι η αυτοεκτίμηση: δηλαδή, η βασική αίσθηση που έχουμε για την αξία μας ως πρόσωπα, ακόμη και όταν δεν κάνουμε τίποτα αξιοσημείωτο.
Η αίσθηση αυτή αρχίζει να σχηματίζεται πολύ νωρίς, από τότε που εξαρτόμαστε από τους άλλους για τα πάντα και δεν έχουμε ακόμη άμυνες. Όσο το παιδί εισπράττει αγάπη και αποδοχή γι’ αυτό που είναι, και όχι μόνο γι’ αυτό που καταφέρνει, τόσο χτίζεται μέσα του η βεβαιότητα ότι αξίζει. Τον ρόλο του πρώτου δεσμού στην ανασφάλεια των ενηλίκων εξετάζει το άρθρο για τον δεσμό και την ανασφάλεια.
Η ψυχαναλυτική σκέψη περιγράφει με δύο έννοιες πώς χτίζεται αυτή η βεβαιότητα. Ο Donald Winnicott μιλά για τον αληθινό εαυτό, που αναπτύσσεται όταν ο γονιός δέχεται το παιδί όπως είναι, και για τον ψευδή εαυτό, που σχηματίζεται όταν το παιδί προσαρμόζεται στις προσδοκίες των άλλων για να κερδίσει την αποδοχή τους. Ο Heinz Kohut περιγράφει το βλέμμα του γονιού που χαίρεται με το παιδί: λειτουργεί σαν καθρέφτης, και το παιδί βλέπει μέσα σε αυτόν ότι αξίζει.
Για να μείνουν κενά στην αυτοεκτίμηση δεν χρειάζεται να υπάρχει κακοποίηση ή παραμέληση. Ένας γονιός που αγαπά και φροντίζει, αλλά χαίρεται κυρίως με τους βαθμούς και την καλή συμπεριφορά του παιδιού, μπορεί να μεταδώσει, χωρίς να το θέλει, ένα μήνυμα: αξίζεις όταν αποδίδεις. Κάποιοι θεραπευόμενοι θυμούνται από τους γονείς τους φράσεις όπως «Καλά τα πήγες, αλλά θα μπορούσες και καλύτερα» ή «Μην πάρουν τα μυαλά σου αέρα».

Η χαμηλή αυτοεκτίμηση φαίνεται στη στάση απέναντι στην επιτυχία. Όποιος την έχει, όσα και αν έχει καταφέρει, ζει με τον φόβο της αποτυχίας. Δεν δίνει αξία σε όσα έχει πετύχει και χρειάζεται συνεχώς μια νέα επιτυχία για να νιώσει, έστω για λίγο, ότι αξίζει. Δύσκολα αντέχει την κριτική, αλλά συχνά δεν αντέχει ούτε καν τα καλά λόγια, γιατί δεν ταιριάζουν με την εικόνα που έχει για τον εαυτό του.
Ένας άλλος θεραπευόμενος το είπε έτσι:
«Όταν με συγχαίρουν για κάτι, νιώθω αμέσως αμήχανα. Σκέφτομαι ότι απλώς στάθηκα τυχερός, ότι δεν έχουν καταλάβει πόσο μέτριος είμαι στην πραγματικότητα και σύντομα θα με ανακαλύψουν.»
Οι σύντροφοι αντιδρούν με διαφορετικούς τρόπους. Άλλοι ρωτούν «Γιατί υποτιμάς πάντα τον εαυτό σου;» και άλλοι λένε ακόμα χειρότερα «Χωρίς εμένα δεν θα είχες καταφέρει τίποτα».
Αυτοεκτίμηση και αυτοπεποίθηση: οι βασικές διαφορές
Η πιο απλή διάκριση είναι ότι η αυτοπεποίθηση απαντά στο «μπορώ;» και η αυτοεκτίμηση στο «αξίζω;». Η πρώτη αφορά πράξεις και ικανότητες, κυμαίνεται ανάλογα με τις περιστάσεις και στηρίζεται σε αποδείξεις. Η δεύτερη αφορά το ποιοι είμαστε, αλλάζει πιο αργά και δεν χρειάζεται να αποδειχθεί.
Στην πράξη, η αυτοεκτίμηση μάς δίνει μια αίσθηση ασφάλειας ως πρόσωπα, και η αυτοπεποίθηση μάς ωθεί να τολμήσουμε και να δοκιμάσουμε νέα πράγματα. Ο άνθρωπος με καλή αυτοεκτίμηση έχει και μια πιο ρεαλιστική εικόνα για τις ικανότητές του: ούτε τις υποτιμά ούτε τις διογκώνει. Στη χαμηλή αυτοεκτίμηση, συμβαίνει συχνά το αντίθετο, είτε υποτίμηση είτε υπερεκτίμηση. Μια υπερβολικά θετική εικόνα του εαυτού δεν σημαίνει υγιή αυτοεκτίμηση. Το άρθρο για την αυτοεκτίμηση και τον ναρκισσισμό εξετάζει πού μοιάζουν οι δύο και πού διαφέρουν.
Οι ειδικοί δεν περιγράφουν τη σχέση των δύο εννοιών με τον ίδιο τρόπο. Ορισμένες θεωρήσεις βλέπουν την αυτοπεποίθηση ως συστατικό της αυτοεκτίμησης, δηλαδή ως το κομμάτι που λέει «είμαι ικανός» δίπλα σε εκείνο που λέει «αξίζω». Η έρευνα για την αυτεπάρκεια, αντίθετα, εξετάζει την πίστη στις ικανότητές μας ξεχωριστά, επειδή η πίστη αυτή αφορά κάθε φορά μια συγκεκριμένη δραστηριότητα και όχι τη συνολική εικόνα του εαυτού.

Επειδή οι δύο έννοιες μπορούν να κινούνται ανεξάρτητα η μία από την άλλη, προκύπτουν τέσσερις βασικοί συνδυασμοί. Είναι απλουστευμένοι, γιατί κανείς δεν ανήκει μόνιμα σε έναν από αυτούς:
- Υψηλή αυτοεκτίμηση και υψηλή αυτοπεποίθηση: ο άνθρωπος πιστεύει στις ικανότητές του στους διάφορους τομείς της ζωής του και δέχεται τον εαυτό του ανεξάρτητα από τις επιδόσεις. Δεν έχει ανάγκη να επιδεικνύει όσα καταφέρνει.
- Υψηλή αυτοπεποίθηση και χαμηλή αυτοεκτίμηση: ο άνθρωπος γνωρίζει και αναγνωρίζει τις ικανότητές του, αλλά στο βάθος αμφιβάλλει για την αξία του ως προσώπου.
- Υψηλή αυτοεκτίμηση και χαμηλή αυτοπεποίθηση: ο άνθρωπος εκτιμά τον εαυτό του, παρότι ξέρει ότι δεν τα πηγαίνει ιδιαίτερα καλά στα μαθήματα, στη δουλειά ή σε μια δραστηριότητα. Δεν νιώθει ότι αξίζει λιγότερο από όσους τα καταφέρνουν καλύτερα.
- Χαμηλή αυτοεκτίμηση και χαμηλή αυτοπεποίθηση: ο άνθρωπος δεν εκτιμά τον εαυτό του ως πρόσωπο και δεν πιστεύει ότι μπορεί να τα καταφέρει σε κάτι.
Ο δεύτερος συνδυασμός είναι ο συχνότερος στο γραφείο. Πρόκειται για ανθρώπους που λειτουργούν πολύ καλά στη ζωή τους και αποδίδουν εξαιρετικά στη δουλειά ή στις σπουδές, αλλά εσωτερικά νιώθουν ανεπαρκείς και φοβούνται την απόρριψη.
Ο τρίτος είναι ο σπανιότερος. Μια θεραπευόμενη τον περιέγραψε έτσι:
«Ξέρω ποια είμαι και νιώθω καλά με τον εαυτό μου, αλλά αν με βάλεις να οδηγήσω σε ξένη πόλη ή να μιλήσω μια ξένη γλώσσα που δεν κατέχω καλά, νιώθω ανασφάλεια και δεν έχω εμπιστοσύνη στις ικανότητές μου εκείνη τη στιγμή.»
Όταν η αξία εξαρτάται από τις επιδόσεις
Η κοπέλα του γραφείου ανήκε στον δεύτερο συνδυασμό. Δεν αμφέβαλλε για όσα μπορούσε να κάνει. Αμφέβαλλε, όμως, αν αξίζει όταν δεν κάνει κάτι αξιοσημείωτο. Η αυτοεκτίμησή της στηριζόταν στις επιδόσεις της και στον τρόπο που αντιδρούσαν οι άλλοι σε αυτές, και ένιωθε ότι αξίζει μόνο όσο τα κατάφερνε.
Το περιστατικό που περιέγραψε ήταν από τα δεκαέξι της χρόνια:
«Ήμουν 16 ετών και ένα αγόρι μου είπε πως τα κορίτσια δεν μπορούν να παίξουν ποδόσφαιρο. Όταν πήγα σπίτι, ανέφερα στον πατέρα μου την επιθυμία μου να γραφτώ σε μια ποδοσφαιρική ομάδα. “Αν το θέλεις τόσο πολύ, κάνε το”, μου είπε. Έτσι κι έγινε. Γράφτηκα στη γυναικεία ομάδα ενός μεγάλου συλλόγου και άρχισα να παίρνω μεγάλη χαρά παίζοντας ποδόσφαιρο, στο οποίο τα κατάφερνα πολύ καλά. Γνώρισα πολλούς ανθρώπους, απέκτησα αρκετούς φίλους, ταξιδέψαμε σε πολλές χώρες και απόλαυσα τα χρόνια εκείνα.»

Η χαρά, οι φίλοι και τα ταξίδια ήταν αληθινά. Φαίνεται, επίσης, καθαρά η αυτοπεποίθησή της: ένα αγόρι της είπε ότι τα κορίτσια δεν παίζουν ποδόσφαιρο και η ίδια ήταν βέβαιη ότι παίζουν. Δεν αρκέστηκε όμως σε αυτή τη βεβαιότητα. Ένιωσε ότι έπρεπε να το αποδείξει στην πράξη, σαν να εξαρτιόταν η αξία της από τη γνώμη ενός αγοριού. Με πιο σταθερή αυτοεκτίμηση θα μπορούσε να ξεκινήσει το ποδόσφαιρο επειδή το ήθελε και όχι για να απαντήσει σε μια αμφισβήτηση. Η ερμηνεία αυτή είναι κλινική και δεν αποτελεί πόρισμα έρευνας.
Οι ψυχολόγοι Jennifer Crocker και Connie Wolfe περιέγραψαν τους τομείς από τους οποίους εξαρτάται η αίσθηση της αξίας μας, όπως οι επιδόσεις, η έγκριση των άλλων ή η εμφάνιση. Όσο περισσότερο συνδέουμε την αξία μας με έναν τέτοιο τομέα, τόσο πιο έντονα μας πλήττει κάθε αποτυχία σε αυτόν. Το άρθρο για την ανάγκη επιβεβαίωσης εξετάζει έναν από αυτούς τους τομείς, την έγκριση των άλλων.
Η ίδια λογική ακούγεται και σε άλλους θεραπευόμενους, με πιο σκληρά λόγια:
«Αν δεν πετύχω, δεν είμαι τίποτα. Αν σταματήσω να προσπαθώ, θα φανεί ότι δεν είμαι ποτέ αρκετός.»
Η επιτυχία δεν φέρνει πάντα ανακούφιση. Κάποιος παίρνει μια μεγάλη προαγωγή ή ολοκληρώνει με επιτυχία ένα μεγάλο έργο. Στη δουλειά του όλοι γιορτάζουν, και ο ίδιος γυρίζει σπίτι, κοιτάζει το ταβάνι και νιώθει ένα απόλυτο κενό. Το στήθος σφίγγεται, η εξάντληση βαραίνει και ο ύπνος δεν έρχεται, παρά την κούραση. Οι άλλοι λένε «Μπράβο. Τώρα πάμε για το επόμενο βήμα, έτσι;» ή «Καλά, εσύ δεν ικανοποιείσαι με τίποτα;».
Στο βάθος, υπάρχει ένα υπαρξιακό ερώτημα: χρειάζεται να δικαιολογήσουμε την ύπαρξή μας; Όποιος νιώθει ότι αξίζει μόνο όταν αποδίδει ζει με την ανάγκη να αποδεικνύει διαρκώς ότι δικαιούται τη θέση του, και κάθε αποτυχία του μοιάζει σαν επιβεβαίωση του αντιθέτου.
Η υπαρξιακή σκέψη ξεχωρίζει το «είμαι» από το «κάνω». Ό,τι κάνουμε αλλάζει, μετριέται και συγκρίνεται με τα επιτεύγματα των άλλων. Το ότι υπάρχουμε δεν μετριέται. Η σιγουριά ότι έχουμε μια θέση στον κόσμο, ακόμη και όταν αποτυγχάνουμε, είναι το έδαφος που μας επιτρέπει να δοκιμάσουμε χωρίς τη βεβαιότητα ότι θα πετύχουμε. Όποιος δεν έχει αυτό το έδαφος είτε αποφεύγει κάθε δοκιμή είτε πετυχαίνει συνεχώς για να μην πέσει. Σε αυτό το σημείο, η αυτοεκτίμηση συναντά την ντροπή: την αίσθηση ότι κάτι δεν πάει καλά με το ποιοι είμαστε και όχι με το τι κάναμε.
Πώς χτίζεται καθεμία
Η αυτοπεποίθηση χτίζεται με πράξεις. Χρειάζονται μικρές δοκιμές με σταδιακά αυξανόμενη δυσκολία και η ευκαιρία να αποτύχουμε χωρίς συνέπειες για την αξία μας. Κάθε φορά που καταφέρνουμε κάτι που φοβόμασταν, η επόμενη προσπάθεια γίνεται πιο εύκολη.

Η αυτοεκτίμηση χτίζεται μέσα σε σχέσεις. Μεγαλώνει όταν κάποιος μάς δέχεται όπως είμαστε και δεν μας ζητά κάτι για αντάλλαγμα. Ο Peter Fonagy και οι συνεργάτες του περιγράφουν πώς το παιδί αποκτά αίσθηση του εαυτού του όταν ο γονιός σκέφτεται τι συμβαίνει μέσα στο παιδί και του δείχνει ότι το καταλαβαίνει, με τρόπο που το βοηθά να αντέξει όσα νιώθει. Η ικανότητα αυτή λέγεται νοητικοποίηση (mentalization).
Η ψυχοθεραπεία προσφέρει στην ενήλικη ζωή μια αντίστοιχη εμπειρία. Ο θεραπευτής ενδιαφέρεται για τον άνθρωπο που έχει απέναντί του, ανεξάρτητα από το πόσο καλά τα πήγε εκείνη την εβδομάδα, και δεν τον βαθμολογεί.
Κάποια στιγμή, ένας θεραπευόμενος αποφάσισε να μη δουλέψει το Σαββατοκύριακο και να πει «όχι» σε μια απαίτηση, αφήνοντας τον εαυτό του απλώς να ξεκουραστεί. Στη συνεδρία είπε:
«Σταμάτησα για πρώτη φορά να τρέχω και να αποδεικνύω την αξία μου στους άλλους. Την πρώτη μέρα, ένιωσα τεράστιες ενοχές και φόβο ότι θα με απορρίψουν. Αλλά μετά συνειδητοποίησα κάτι πρωτόγνωρο: ότι ακόμα κι αν δεν κάνω τίποτα, ακόμα κι αν αποτύχω σε κάτι, παραμένω ο ίδιος άνθρωπος και αξίζω τη φροντίδα μου.»
Η σύγχρονη έρευνα για την αυτοσυμπόνια (self-compassion), με πιο γνωστή ερευνήτρια την Kristin Neff, εξετάζει ένα συγγενικό ζήτημα: πώς μιλάμε στον εαυτό μας όταν αποτυγχάνουμε. Όποιος απαντά στα λάθη του με σκληρή κριτική, ό,τι και αν καταφέρει, δύσκολα νιώθει ότι αξίζει. Δικαστής είναι συχνά ο εσωτερικός κριτής, και δεν τον αναγνωρίζουμε πάντα.
Για τις δύο έννοιες βοηθά να δεχτούμε ότι έχουμε όρια και ότι κάποιες φορές θα αποτύχουμε. Μια αποτυχία αφορά μια πράξη μας και δεν ακυρώνει την αξία μας, η δε διάκριση αυτή μάς επιτρέπει να ξαναδοκιμάσουμε.
Όταν η αίσθηση ότι δεν αξίζουμε επιμένει για μήνες, συνοδεύεται από πεσμένη διάθεση ή επηρεάζει τις σχέσεις και τη δουλειά μας, αξίζει να μιλήσουμε με έναν ειδικό ψυχικής υγείας.
Στο γραφείο, η κοπέλα είχε απάντηση στο «τι μπορώ να κάνω». Στο «αξίζω» δεν είχε απάντηση που να μη χρειάζεται απόδειξη. Εκεί διαχωρίζονται οι δύο έννοιες, και εκεί αξίζει να σταθούμε όταν νιώθουμε ανεπαρκείς, παρά τα όσα έχουμε καταφέρει. Η σχέση με τον εαυτό μας είναι η πιο μακρόχρονη σχέση της ζωής μας και δεν χρειάζεται να είμαστε άψογοι για να τη φροντίσουμε. Μπορεί να κάνουμε λάθη. Δεν είμαστε όμως ένα λάθος.
Συχνές ερωτήσεις
Ποια είναι η διαφορά ανάμεσα στην αυτοεκτίμηση και την αυτοπεποίθηση;
Η αυτοπεποίθηση αφορά το τι μπορούμε να κάνουμε και αλλάζει από τομέα σε τομέα. Η αυτοεκτίμηση αφορά το πόσο αξίζουμε ως πρόσωπα και είναι πιο σταθερή. Η πρώτη στηρίζεται σε επιδόσεις και εμπειρίες, ενώ η δεύτερη αφορά την αξία μας ανεξάρτητα από αυτές.
Μπορεί κάποιος να έχει αυτοπεποίθηση και χαμηλή αυτοεκτίμηση;
Ναι. Κάποιος ξέρει καλά τι μπορεί να κάνει, τα καταφέρνει στη δουλειά και στις κοινωνικές συναναστροφές και, παρ’ όλα αυτά, δεν νιώθει ότι αξίζει. Συμβαίνει, για παράδειγμα, όταν η αξία του στηρίζεται στις επιδόσεις του.
Ποιο είναι το αντίθετο της αυτοπεποίθησης;
Στην καθημερινή γλώσσα, αντίθετο της αυτοπεποίθησης είναι η ανασφάλεια, δηλαδή η αμφιβολία για τις ικανότητές μας, και ο άνθρωπος που τη νιώθει λέγεται ανασφαλής. Στην άλλη άκρη, βρίσκεται η υπερβολική αυτοπεποίθηση, που λέγεται έπαρση ή αλαζονεία και δεν ταυτίζεται με την υγιή αυτοεκτίμηση.
Πώς χτίζεται η αυτοπεποίθηση;
Με μικρές, σταδιακές δοκιμές σε έναν συγκεκριμένο τομέα. Κάθε φορά που καταφέρνουμε κάτι που μας φόβιζε, η επόμενη προσπάθεια γίνεται πιο εύκολη. Όταν αποφεύγουμε τις δοκιμές, η αυτοπεποίθηση δεν έχει σε τι να στηριχτεί.
Πώς ενισχύεται η αυτοεκτίμηση;
Κυρίως μέσα από σχέσεις όπου νιώθουμε αποδεκτοί όπως είμαστε και μέσα από έναν πιο ήπιο τρόπο να μιλάμε στον εαυτό μας όταν αποτυγχάνουμε. Η διαδικασία χρειάζεται χρόνο, και όταν η αίσθηση ότι δεν αξίζουμε είναι επίμονη, μια θεραπευτική σχέση μπορεί να βοηθήσει.
Πότε χρειάζεται να μιλήσω με έναν ειδικό;
Όταν η αίσθηση ότι δεν αξίζω επιμένει για μήνες, συνοδεύεται από πεσμένη διάθεση ή επηρεάζει τις σχέσεις και τη δουλειά μου, έχει νόημα να ζητήσω βοήθεια από έναν ψυχολόγο ή ψυχοθεραπευτή.

Σάββας Ν. Σαλπιστής, M.Sc. Ph.D.
Κλινικός Ψυχολόγος Πανεπιστημίου Στοκχόλμης ενηλίκων και παίδων. Διπλωματούχος Ψυχοθεραπευτής Βασιλικού Ιατροχειρουργικού Ινστιτούτου Karolinska Στοκχόλμης.Κάθε δυσκολία κρύβει μέσα της την προοπτική μιας νέας αρχής. Αν νιώθετε ότι οι σκέψεις σας σας βαραίνουν, είμαι εδώ για να τις μοιραστούμε και να βρούμε μαζί τη δική σας εσωτερική ισορροπία.
Πνευματικά Δικαιώματα: Το περιεχόμενο της ιστοσελίδας www.i-psyxologos.gr αποτελεί πνευματική ιδιοκτησία του Σάββα Σαλπιστή. Η αναδημοσίευση επιτρέπεται αποκλειστικά με την παράθεση ενεργού συνδέσμου (active link) στην πηγή.


[…] άρθρο λοιπόν έδινε το πολύ ευφυές […]
Δεν εχω ξανασυναντήσει τοσο ωραιο, σαφή και ξεκαθαρο λογο . «Σπαθατο» που λει κι ενας συγραφέας μας.
Συγχαργτηρια . Με βοηθησατε σε λιγα λεπτα να ξεκαθαρισω αυτες τις ενοιες που ηταν μπερδευμενες στην σκεψη μου .Πολυ θα ηθελα να κανω συνεδριες μαζι σας (ηλεκτρονικα) αλλα αυτη την στιγμη ειμαι οικονομθκα πολυ στριγμωμενος. Ισως αργοτερα ….
Εκτιμησα πολυ το αρθρο σας
Σας ευχαριστω.