Η παγίδα της αέναης αυτοπεποίθησης
Το κυνήγι μιας καλής αυτοεκτίμησης και αυτοπεποίθησης έχει προσλάβει τη μορφή ενός είδους «θρησκείας» τις τελευταίες δεκαετίες. Η βιομηχανία των εγχειριδίων «ευτυχίας» και «επιτυχίας» θεωρεί πως πίσω από κάθε στόχο που θέλουμε να πετύχουμε και κάθε εμπόδιο που θέλουμε να υπερβούμε, υπάρχει ένας κοινός παρονομαστής: η απόκτηση ισχυρής αυτοεκτίμησης.
Φυσικά, είναι ωφέλιμο να διαθέτουμε αυτοπεποίθηση. Ωστόσο, όταν η απόκτησή της γίνεται αυτοσκοπός, μπορεί να μετατραπεί σε ναρκισσισμό. Επιπλέον, συχνά οδηγεί σε μια εξαντλητική τελειοθηρία. Στη χειρότερη περίπτωση, τα άτομα προσπαθούν με κάθε τρόπο να πείσουν τον εαυτό τους και τους άλλους πως είναι οι καλύτεροι ή οι ικανότεροι. Αυτή η στάση, ωστόσο, καταλήγει συχνά σε ένα βαθύ αίσθημα ανεπάρκειας κάθε φορά που η εικόνα μεγαλείου συγκρούεται με την πραγματικότητα.
Η ανάγκη για επιβεβαίωση και η λύση της αυτοενσυναίσθησης
Το συνεχές κυνήγι για καλύτερη αυτοπεποίθηση οδηγεί σε μια μόνιμη ανάγκη για επιβεβαίωση και θαυμασμό. Δημιουργείται έτσι η υποσυνείδητη πεποίθηση πως το να είναι κάποιος απλώς «φυσιολογικά καλός» δεν είναι πλέον αποδεκτό. Τα τελευταία χρόνια, ως αντίδοτο σε αυτή τη διαστρέβλωση που επιβαρύνει τον ψυχισμό μας, οι επιστήμονες προτείνουν την αυτοενσυναίσθηση.
Ο όρος αυτοενσυναίσθηση υπάρχει εδώ και αιώνες στην ανατολική φιλοσοφία. Αντίθετα, ο δυτικός πολιτισμός ανακάλυψε πολύ πρόσφατα τη σημασία του, καθώς εστίαζε αποκλειστικά στην ενσυναίσθηση προς τους άλλους.
Η βουδιστική παράδοση θεωρεί εξίσου σημαντικό να μπορούμε να δείχνουμε κατανόηση και στον ίδιο μας τον εαυτό. Με τον ίδιο τρόπο που νιώθουμε την ανάγκη να απαλύνουμε τον πόνο ενός τρίτου που υποφέρει, η ικανότητα αυτή της συναισθηματικής συμμετοχής μπορεί και πρέπει να έχει ως αποδέκτη εμάς τους ίδιους.
Τι σημαίνει πρακτικά η αυτοενσυναίσθηση
Με άλλα λόγια, η αυτοενσυναίσθηση σημαίνει να μεταχειριζόμαστε τον εαυτό μας όπως θα κάναμε με κάποιον άλλον που βρίσκεται σε παρόμοια θέση. Δεν πρόκειται για μια στάση άνευ όρων και ορίων, αλλά για μια προσέγγιση με σεβασμό, κατανόηση και ευαισθησία.
Η αυτοενσυναίσθηση βασίζεται σε τρεις κεντρικούς πυλώνες:
Αποδοχή της ατέλειας: Η πεποίθηση πως κανείς δεν είναι τέλειος και πως όλοι κάνουμε λάθη.
Ενσυνειδητότητα (Mindfulness): Να ζούμε στο παρόν, αντιμετωπίζοντας τη ζωή όπως είναι, χωρίς επικρίσεις και υπεραναλύσεις.
Κοινή ανθρωπότητα: Η συνειδητοποίηση πως οι προσωπικές μας εμπειρίες και οι αποτυχίες αποτελούν μέρος της κοινής πανανθρώπινης εμπειρίας.
Γιατί η αυτοενσυναίσθηση διαφέρει από την αυτολύπηση
Κάποιοι ίσως αναρωτηθούν αν αυτή η στάση ταυτίζεται με την αυτολύπηση και τον εγωκεντρισμό. Υπάρχει συχνά ο φόβος: «Μήπως είναι κακό να είμαστε σκληροί με τον εαυτό μας για να βελτιωθούμε;». Οι επιφυλάξεις αυτές βασίζονται σε παρεξηγήσεις.
Η αυτοενσυναίσθηση διαφέρει ριζικά από την αυτολύπηση:
Αυτολύπηση: Το άτομο πιστεύει πως υποφέρει μόνο εκείνο, νιώθει απομονωμένο και οδηγείται στην «υπερταύτιση» με το πρόβλημα (π.χ. «Είμαι ένα τεράστιο λάθος»).
Αυτοενσυναίσθηση: Το άτομο αναγνωρίζει τον πόνο του χωρίς να βυθίζεται σε αυτόν. Δεν σημαίνει αναμάσημα του πόνου, αλλά την κατανόηση ότι και οι άλλοι παλεύουν με παρόμοια προβλήματα.
Φυσικά και μπορούμε να έχουμε απαιτήσεις από τον εαυτό μας, όπως ακριβώς έχουμε προσδοκίες και από τους άλλους. Αυτό, όμως, είναι πολύ διαφορετικό από το να αυτομαστιγωνόμαστε συνεχώς και να καταρρακώνουμε την προσωπικότητά μας για κάθε μικρή ή μεγάλη αποτυχία.
Η αυτοενσυναίσθηση μας επιτρέπει να δούμε τα λάθη μας ως ευκαιρίες μάθησης και όχι ως τελεσίδικες καταδίκες. Παράλληλα, η στάση αυτή λειτουργεί ως προστατευτικός παράγοντας για την ψυχική μας υγεία. Αδιαμφισβήτητα, μέσω αυτής της διαδικασίας, μαθαίνουμε να αποδεχόμαστε την ανθρώπινη φύση μας χωρίς την ανάγκη για σκληρή αυτοκριτική.
Η έμφυτη αντίδρασή μας στην (αυτο)κριτική
Για να αντιληφθούμε με έναν πιο συγκεκριμένο τρόπο τα όσα αναφέρουμε παραπάνω, αρκεί να σκεφθούμε το πώς νιώθουμε όταν μας επικρίνουν για κάποια λάθη μας και πώς όταν μας ενθαρρύνουν. Η διαφορά είναι κάτι παραπάνω από σαφής.
Στην πρώτη περίπτωση, η πλέον συνήθης αντίδραση είναι να νιώσουμε ντροπή, ανεπάρκεια και απροθυμία να ξαναπροσπαθήσουμε. Αντίθετα, στη δεύτερη περίπτωση, δημιουργείται η διάθεση να ξαναδοκιμάσουμε να πετύχουμε αυτό που αρχικά δεν καταφέραμε.
Τα τρία συστήματα κινήτρων και επιβίωσης
Οι αντιδράσεις μας αυτές είναι απόλυτα φυσιολογικές. Καθορίζονται από έμφυτα συστήματα κινήτρων που διαθέτουμε και τα οποία έχουμε κληρονομήσει από τους προγόνους μας στην προσπάθειά τους να επιβιώσουν. Στις περιπτώσεις που εξετάζουμε, λειτουργούν τα εξής:
Το σύστημα απειλής: Ενεργοποιείται από την κριτική.
Το σύστημα ασφάλειας: Ενεργοποιείται από την κατανόηση και την ενθάρρυνση.
Το σύστημα εξερεύνησης: Μας κινητοποιεί να ανταγωνιστούμε και να δοκιμάσουμε τα όριά μας.
Και τα τρία αυτά συστήματα αποσκοπούν στην ενεργοποίηση μιας συγκεκριμένης συμπεριφοράς για την επιβίωσή μας, αλλά το καθένα ξεκινά από διαφορετικά κίνητρα:
Το αίσθημα απειλής προκαλεί άγχος και στρες. Συγκεκριμένα, ενεργοποιεί αντιδράσεις «μάχης-φυγής» για την άμεση αντιμετώπιση του κινδύνου.
Το αίσθημα ασφάλειας: Αντιρροπεί το αίσθημα απειλής και το στρες, δημιουργώντας ένα αίσθημα εγγύτητας και συνύπαρξης.
Η διάθεση εξερεύνησης: Γεννά την επιθυμία να ανοιχθούμε προς τον έξω κόσμο και να αποκτήσουμε περισσότερα εφόδια, υλικά και ψυχικά.
Αναρωτηθείτε: Αν ο εσωτερικός σας «Ιαβέρης» ενεργοποιεί διαρκώς το σύστημα απειλής, η αυτοενσυναίσθηση μπορεί να καλλιεργηθεί ως αντίδοτο. Επικοινωνήστε μαζί μου για να ξεκινήσουμε μαζί αυτή τη διαδρομή.
Η επίδραση της αυτοκριτικής στο νευρικό σύστημα
Έχει διαπιστωθεί ερευνητικά πως τα συστήματα κινήτρων ενεργοποιούνται και μέσω της δικής μας στάσης απέναντι στον εαυτό μας. Η αυστηρή αυτοκριτική ενεργοποιεί το σύστημα απειλής, ενώ η αυτοενσυναίσθηση ενεργοποιεί το σύστημα ασφάλειας. Το τελευταίο παίζει καθοριστικό ρόλο στη ρύθμιση του στρες και του άγχους.
Όταν βιώνουμε μια απειλή, η απλή αποφυγή της δεν αρκεί για να ηρεμήσουμε. Πρέπει να τροφοδοτήσουμε τον εγκέφαλό μας με αυτό που εκλαμβάνει ως «ασφάλεια», διαφορετικά το σώμα παραμένει σε κατάσταση εγρήγορσης.
Είναι απόλυτα φυσιολογικό να θέλουμε να είμαστε σωστοί και αποδεκτοί. Όταν όμως κάποιος έχει δεχθεί από μικρή ηλικία απόρριψη ή σκληρή κριτική, είναι πιθανό να καραδοκεί εντός του ένας «εσωτερικός Ιαβέρης». Αυτή η διάθεση ανελέητης αυτοκριτικής ενεργοποιείται κάθε φορά που το άτομο θεωρεί πως δεν ανταποκρίθηκε στις προσδοκίες, τις δικές του ή των άλλων.
Το κυνήγι της τελειότητας και η ψυχική υγεία
Στη σημερινή εποχή, όπου το «αξίζω» έχει γίνει ταυτόσημο με το «είμαι τέλειος», η αυστηρή αυτοκριτική ενισχύεται κατακόρυφα. Πολλοί άνθρωποι νιώθουν ανάξιοι, λεηλατώντας τον εαυτό τους και χάνοντας την ηρεμία τους, ακόμα και στον ύπνο.
Είναι αποδεδειγμένο πως η αυστηρή αυτοκριτική σχετίζεται άμεσα με την κακή ψυχική υγεία. Αντίθετα, η αποδοχή του εαυτού μας αποτελεί τον σημαντικότερο παράγοντα για να έχουμε καλή διάθεση και να χαιρόμαστε τη ζωή. Παρόλα αυτά, οι περισσότεροι ασχολούμαστε με την αυτοαποδοχή λιγότερο από οτιδήποτε άλλο.
Επίλογος: Από την αυτοκατηγορία στην αποδοχή
Οι αυτοκατηγορίες είναι πολύ συχνές, ιδιαίτερα σε γυναίκες με κατάθλιψη ή σε άτομα που βιώνουν σύνδρομο επαγγελματικής κόπωσης (Burnout). Ενώ η πλήρης ανυπαρξία αυτοκριτικής εμποδίζει την αρμονική συνύπαρξη, η υπερβολική αυστηρότητα οδηγεί στην ψυχική ασθένεια. Το πρόβλημα ξεκινά όταν οι αυτοκατηγορίες είναι τιμωρητικές, συχνές και ενεργοποιούνται για ασήμαντους λόγους.
«Αγάπα τον πλησίον σου ως εαυτόν», είπε ο Χριστός. Πώς όμως θα αγαπήσουμε τον πλησίον μας, αν δεν αποδεχόμαστε τον ίδιο μας τον εαυτό; Η ανυστερόβουλη αποδοχή από τους γονείς στην αρχή της ζωής είναι το θεμέλιο. Αν αυτό λείπει, ο δρόμος προς την αυτοαποδοχή είναι ανηφορικός, καθώς είναι δύσκολο να αγαπήσεις έναν εαυτό που δεν ένιωσες ποτέ ότι αξίζει να αγαπηθεί.
Το άτομο που αποκτά αυτοενσυναίσθηση δεν χρειάζεται απαραίτητα να «αγαπήσει» τον εαυτό του με την κλασική έννοια. Αρκεί:
Να ανέχεται τα λάθη και τις παραλείψεις του.
Να αναγνωρίζει το δικαίωμα στο λάθος, όπως όλοι οι άνθρωποι.
Να νιώθει ότι αξίζει, χωρίς να πρέπει οπωσδήποτε να «τα καταφέρει».
Με την αυτοενσυναίσθηση, μας αρέσει ο εαυτός μας ακόμα και στις αναποδιές, και όχι μόνο όταν όλα πηγαίνουν όπως τα επιθυμούμε.
Η ψυχοθεραπεία προσφέρει το ασφαλές περιβάλλον για να αντικαταστήσετε την αυτοτιμωρία με την κατανόηση. Είμαι εδώ για να σας υποστηρίξω, είτε μέσω συνεδριών δια ζώσης είτε με online ψυχοθεραπεία.
Πνευματικά Δικαιώματα: Το περιεχόμενο της ιστοσελίδας www.i-psyxologos.gr αποτελεί πνευματική ιδιοκτησία του Dr. Σάββα Σαλπιστή. Η αναδημοσίευση ή χρήση μέρους του κειμένου επιτρέπεται αποκλειστικά και μόνο με την παράθεση ενεργού συνδέσμου (active link) που θα οδηγεί στην πηγή.
