Η απώλεια του πατέρα στην εφηβεία και ο ρόλος της μητέρας μετά την απουσία

Εισαγωγή – Η απώλεια σε μια ηλικία που όλα αλλάζουν

Η απώλεια πατέρα στην εφηβεία δεν είναι απλώς ένα τραυματικό γεγονός. Είναι ένα ρήγμα που ανοίγει σε μια περίοδο ζωής όπου ο ψυχικός κόσμος βρίσκεται ήδη σε έντονη αναδιάταξη. Η εφηβεία είναι κατεξοχήν μια μεταβατική φάση: το παιδί απομακρύνεται από την παιδική του εξάρτηση, αναζητά νέα σημεία αναφοράς, δοκιμάζει τα όρια της ταυτότητάς του και παλεύει να αποκτήσει μια πρώτη αίσθηση αυτονομίας. Μέσα σε αυτή τη ρευστότητα, ο πατέρας λειτουργεί -συνειδητά ή ασυνείδητα- ως σταθερό σημείο, ακόμη κι όταν η σχέση μαζί του δεν ήταν ιδανική.

Όταν αυτή η παρουσία χάνεται απότομα, ο έφηβος δεν χάνει μόνο ένα αγαπημένο πρόσωπο. Χάνει έναν άξονα γύρω από τον οποίο άρχιζε να οργανώνεται η μετάβασή του προς την ενηλικίωση. Το πένθος, τότε, δεν αφορά μόνο το παρελθόν, αλλά και το μέλλον: όλα όσα δεν θα ειπωθούν, δεν θα συγκρουστούν, δεν θα επιβεβαιωθούν. Η απώλεια γίνεται εμπειρία που συμπλέκεται με το «ποιος είμαι» και «ποιος μπορώ να γίνω».

Σε αυτή τη συνθήκη, η μητέρα καλείται να αναλάβει έναν ρόλο εξαιρετικά απαιτητικό και συχνά αντιφατικό. Πενθεί κι εκείνη, αλλά, ταυτόχρονα, χρειάζεται να παραμείνει παρούσα για το παιδί της. Να αντέξει τον δικό της πόνο, χωρίς να καταρρεύσει, και να αντέξει και τον πόνο του εφήβου, χωρίς να τον αποσιωπήσει ή να τον υπερκαλύψει. Ο τρόπος με τον οποίο αυτή η διπλή δοκιμασία βιώνεται αφήνει βαθύ αποτύπωμα στη ψυχική πορεία και των δύο.

Η απώλεια πατέρα στην εφηβεία ως αναπτυξιακή ρήξη

Σε μικρότερες ηλικίες, το πένθος βιώνεται συχνά μέσα από τη σύγχυση και την αδυναμία κατανόησης της οριστικότητας. Στην εφηβεία, όμως, η απώλεια του πατέρα προσλαμβάνει έναν διαφορετικό χαρακτήρα. Ο έφηβος κατανοεί πλήρως τον θάνατο, αλλά δεν διαθέτει ακόμη την ψυχική ωριμότητα για να τον ενσωματώσει χωρίς ρήγματα. Έτσι, το πένθος δεν εκφράζεται μόνο ως λύπη, αλλά συχνά ως θυμός, απόσυρση, άρνηση ή πρόωρη ωρίμανση.

Ψυχοδυναμικά, ο πατέρας στην εφηβεία συνδέεται με την απομάκρυνση από την παιδική εξάρτηση και με τη διαμόρφωση της ταυτότητας. Η απώλειά του μπορεί να διακόψει απότομα αυτή τη διαδικασία. Ο έφηβος καλείται να συνεχίσει να μεγαλώνει χωρίς το πρόσωπο που, ακόμη κι αν δεν το συνειδητοποιούσε, λειτουργούσε ως καθρέφτης, όριο ή σημείο αντιπαράθεσης. Συχνά, η σύγκρουση που δεν πρόλαβε να συμβεί μετατρέπεται σε εσωτερικό βάρος.

Η απώλεια αυτή μπορεί να οδηγήσει σε δύο φαινομενικά αντίθετες κατευθύνσεις. Κάποιοι έφηβοι παγώνουν συναισθηματικά, αποσύρονται και δυσκολεύονται να εμπιστευτούν. Άλλοι αναλαμβάνουν πρόωρα ευθύνες, «μεγαλώνουν» απότομα και προσπαθούν να καλύψουν το κενό, συχνά εις βάρος των δικών τους αναγκών. Και στις δύο περιπτώσεις, η απώλεια δεν έχει ακόμη βρει λέξεις· παραμένει εμπειρία που λειτουργεί σιωπηλά.

Πένθος χωρίς χώρο για την απώλεια του πατέρα στην εφηβεία

Ένα από τα πιο δύσκολα στοιχεία της απώλειας του πατέρα στην εφηβεία είναι ότι συχνά δεν υπάρχει επαρκής ψυχικός χώρος για το πένθος του εφήβου. Το περιβάλλον -οικογενειακό ή κοινωνικό- μπορεί να εστιάζει κυρίως στη μητέρα που έμεινε μόνη, στη λειτουργική αποκατάσταση της οικογένειας ή στην ανάγκη «να συνεχιστεί η ζωή». Μέσα σε αυτό το πλαίσιο, ο έφηβος καλείται συχνά να είναι «δυνατός», να μη δυσκολεύει περαιτέρω την κατάσταση.

Αυτή η σιωπηρή απαίτηση μπορεί να οδηγήσει σε ένα πένθος που δεν εκφράζεται, αλλά εσωτερικεύεται. Ο έφηβος μαθαίνει να κρατά τον πόνο του για να προστατεύσει τη μητέρα, να μη γίνει επιπλέον βάρος. Όμως, το ανείπωτο πένθος δεν εξαφανίζεται. Μετατρέπεται σε άγχος, σε ενοχή, σε δυσκολία σύνδεσης ή σε αίσθηση ότι «κάτι λείπει», χωρίς να μπορεί να κατονομαστεί.

Η απουσία χώρου για πένθος δεν είναι πάντα αποτέλεσμα αδιαφορίας. Συχνά, η ίδια η μητέρα βρίσκεται σε τόσο βαθιά θλίψη που δεν μπορεί να αντέξει και τον πόνο του παιδιού. Άλλοτε, προσπαθεί να το προστατεύσει, αποφεύγοντας συζητήσεις ή συναισθηματικές εκφράσεις. Όμως, η αποσιώπηση της απώλειας στερεί από τον έφηβο τη δυνατότητα να την επεξεργαστεί με τρόπο που να μην τον καθηλώνει.

Δυσκολεύεστε να διαχειριστείτε την απώλεια στην οικογένεια; Η ψυχοθεραπευτική υποστήριξη μπορεί να προσφέρει τον απαραίτητο χώρο για την επεξεργασία του πένθους. Δείτε περισσότερα για τις Online Συνεδρίες Ψυχοθεραπείας.

Η απουσία ως εσωτερική παρουσία

Ο πατέρας που χάνεται στην εφηβεία δεν εξαφανίζεται από τον ψυχικό κόσμο του παιδιού. Αντίθετα, συχνά μετατρέπεται σε μια εσωτερική παρουσία, άλλοτε εξιδανικευμένη, άλλοτε φορτισμένη με θυμό ή ανείπωτα ερωτήματα. Ο έφηβος μπορεί να συνεχίσει να «συνομιλεί» μαζί του εσωτερικά, να φαντάζεται τι θα έλεγε ή πώς θα αντιδρούσε σε κρίσιμες στιγμές.

Αυτή η εσωτερική παρουσία μπορεί να λειτουργήσει τόσο υποστηρικτικά όσο και επιβαρυντικά. Όταν η απώλεια έχει βρει λόγο και χώρο, η εσωτερική εικόνα του πατέρα μπορεί να γίνει πηγή σταθερότητας. Όταν όμως το πένθος παραμένει άρρητο, η απουσία γίνεται βάρος, ένα εσωτερικό κενό που δυσκολεύει την αυτονομία και την εμπιστοσύνη.

Σε αυτό το σημείο, ο ρόλος της μητέρας γίνεται καθοριστικός. Όχι ως αντικαταστάτη του πατέρα, αλλά ως πλαίσιο μέσα στο οποίο η απώλεια μπορεί να υπάρξει χωρίς να καταπίνει τον έφηβο. Η δυνατότητα να μιλήσει κάποιος για τον πατέρα, να τον θυμηθεί χωρίς φόβο κατάρρευσης, αποτελεί βασική προϋπόθεση για τη συνέχιση της ψυχικής ανάπτυξης.

Η μητέρα μετά την απώλεια του πατέρα: πένθος και ρόλος

Μετά την απώλεια του πατέρα, η μητέρα δεν καλείται απλώς να συνεχίσει τη ζωή της. Καλείται να τη συνεχίσει κρατώντας, την ίδια στιγμή που η ίδια πενθεί. Να κρατήσει το σπίτι, την καθημερινότητα, την οικονομική και συναισθηματική συνοχή, αλλά και να κρατήσει τον έφηβο σε μια ηλικία που ούτως ή άλλως δοκιμάζει τα όρια της εξάρτησης και της αυτονομίας. Το πένθος της δεν έχει την πολυτέλεια της απόσυρσης. Συχνά, βιώνεται υπό καθεστώς ανάγκης.

Ψυχοδυναμικά, αυτή η συνθήκη δημιουργεί ένα διπλό φορτίο. Από τη μία, η μητέρα πενθεί τον σύντροφό της, τον άνθρωπο με τον οποίο μοιράστηκε τη ζωή της. Από την άλλη, αισθάνεται -συχνά ασυνείδητα- ότι δεν της επιτρέπεται να καταρρεύσει, γιατί «πρέπει να αντέξει για το παιδί». Έτσι, το πένθος μπορεί να παγώσει, να μετατεθεί ή να εκφραστεί αποσπασματικά, μέσα από εξάντληση, ευερεθιστότητα ή συναισθηματική απόσυρση.

Σε αυτό το πλαίσιο, η μητέρα κινδυνεύει να χάσει τον εαυτό της ως υποκείμενο. Να μετατραπεί αποκλειστικά σε ρόλο. Όμως, ένας γονέας που δεν έχει χώρο για τον δικό του πόνο δυσκολεύεται να αντέξει και τον πόνο του παιδιού του. Όχι από αδιαφορία, αλλά από υπερφόρτιση και ψυχική κόπωση.

Η στήριξη του εφήβου και της μητέρας σε αυτή τη μεταβατική φάση είναι καθοριστική. Μπορείτε να επικοινωνήσετε μαζί μου για ραντεβού στο γραφείο ή διαδικτυακά.

Μεταξύ υπερπροστασίας και απόσυρσης

Μετά την απώλεια, πολλές μητέρες κινούνται ανάμεσα σε δύο άκρα: την υπερπροστασία και τη συναισθηματική απόσυρση. Η υπερπροστασία συχνά γεννιέται από τον φόβο μιας επόμενης απώλειας. Ο κόσμος δεν μοιάζει πια ασφαλής και ο έφηβος βιώνεται ως ευάλωτος, ακόμη κι αν εκείνος προσπαθεί να δείχνει το αντίθετο. Η μητέρα μπορεί να δυσκολεύεται να επιτρέψει την απομάκρυνση, την ανεξαρτησία, τις δοκιμές που είναι αναγκαίες στην εφηβεία.

Από την άλλη πλευρά, η συναισθηματική απόσυρση μπορεί να λειτουργήσει ως άμυνα. Όταν ο πόνος είναι πολύ μεγάλος, η ψυχή περιορίζει την επαφή για να επιβιώσει. Σε αυτές τις περιπτώσεις, ο έφηβος μπορεί να νιώθει πως έχασε όχι μόνο τον πατέρα, αλλά και τη μητέρα «όπως την ήξερε». Αυτή η διπλή απώλεια, ακόμη κι αν δεν κατονομάζεται, αφήνει βαθύ αποτύπωμα.

Και στις δύο περιπτώσεις, το κρίσιμο στοιχείο δεν είναι η «σωστή» συμπεριφορά, αλλά η δυνατότητα συναισθηματικής διαθεσιμότητας. Ο έφηβος δεν χρειάζεται μια μητέρα αλάνθαστη ή πάντα δυνατή. Χρειάζεται μια μητέρα που μπορεί να είναι παρούσα χωρίς να τον καταπίνει και να πενθεί χωρίς να τον εξαφανίζει.

Όταν ο έφηβος γίνεται στήριγμα

Σε ορισμένες περιπτώσεις, η απώλεια του πατέρα οδηγεί σε μια αντιστροφή ρόλων. Ο έφηβος, βλέποντας τη μητέρα να υποφέρει, αισθάνεται -συχνά ασυνείδητα- την ανάγκη να τη στηρίξει. Να γίνει «το καλό παιδί», να μη δημιουργεί προβλήματα, να αναλαμβάνει ευθύνες που δεν του αναλογούν. Αυτή η πρόωρη ωρίμανση μπορεί να μοιάζει λειτουργική, αλλά κρύβει ένα ψυχικό κόστος.

Όταν ο έφηβος γίνεται στήριγμα, στερείται τον χώρο που χρειάζεται για να πενθήσει. Ο δικός του πόνος υποχωρεί για να αντέξει ο πόνος της μητέρας. Μακροπρόθεσμα, αυτό μπορεί να οδηγήσει σε δυσκολία να ζητήσει βοήθεια, σε υπερβολική αίσθηση ευθύνης ή σε σχέσεις όπου η φροντίδα του άλλου προηγείται σταθερά του εαυτού.

Η μητέρα, από την πλευρά της, συχνά δεν επιδιώκει αυτή τη δυναμική. Μπορεί, όμως, να ανακουφίζεται ασυνείδητα από τη «δύναμη» του παιδιού, χωρίς να αντιλαμβάνεται το τίμημα. Η αναγνώριση αυτής της αντιστροφής ρόλων αποτελεί κρίσιμο βήμα για την ψυχική ισορροπία και των δύο.

Η μητέρα ως πλαίσιο και όχι ως υποκατάστατο

Ένα από τα πιο δύσκολα ζητήματα, μετά την απώλεια του πατέρα, είναι το πώς η μητέρα καλείται να σταθεί χωρίς να γίνει υποκατάστατο. Δεν μπορεί -και δεν χρειάζεται- να καλύψει τον ρόλο του πατέρα. Αυτό που μπορεί να προσφέρει είναι ένα σταθερό συναισθηματικό πλαίσιο μέσα στο οποίο η απουσία μπορεί να υπάρξει χωρίς να γίνεται καταστροφική.

Αυτό το πλαίσιο περιλαμβάνει τη δυνατότητα να μιλά κανείς για τον πατέρα, να τον θυμάται, να τον αναφέρει χωρίς φόβο. Περιλαμβάνει, επίσης, την αποδοχή των αντιφατικών αισθημάτων του εφήβου: αγάπη, θυμό, νοσταλγία, απογοήτευση. Όταν αυτά τα αισθήματα δεν κρίνονται ή δεν «διορθώνονται», τότε ο έφηβος μπορεί να τα επεξεργαστεί αντί να τα απωθεί.

Η μητέρα δεν χρειάζεται να έχει όλες τις απαντήσεις. Η παρουσία της ως ανθρώπου που αντέχει να μην ξέρει, να πενθεί και να συνεχίζει, λειτουργεί συχνά πιο θεραπευτικά από οποιαδήποτε προσπάθεια «σωστής διαχείρισης».

Το αποτύπωμα που αφήνει η απώλεια πατέρα στην εφηβεία στις σχέσεις

Η απώλεια του πατέρα στην εφηβεία αφήνει ίχνος που συχνά γίνεται ορατό χρόνια αργότερα. Στις σχέσεις, στην εμπιστοσύνη, στον τρόπο που κάποιος σχετίζεται με την απουσία και τον αποχωρισμό. Άλλοι δυσκολεύονται να δεθούν βαθιά, φοβούμενοι την απώλεια. Άλλοι προσκολλώνται έντονα, προσπαθώντας να αποφύγουν την επανάληψη του τραύματος.

Ο τρόπος με τον οποίο η μητέρα στάθηκε μετά την απώλεια επηρεάζει καθοριστικά αυτή τη διαδρομή. Όχι επειδή καθορίζει τα πάντα, αλλά επειδή λειτουργεί ως το πρώτο μοντέλο για το πώς αντέχεται η απώλεια μέσα σε μια σχέση. Όταν η απουσία μπορεί να υπάρξει χωρίς να ακυρώνει τη ζωή, ο έφηβος -και αργότερα ο ενήλικας- αποκτά εσωτερικά εργαλεία ανθεκτικότητας.

Επίλογος – Ζωή με την απουσία

Η απώλεια του πατέρα στην εφηβεία δεν «ξεπερνιέται». Ενσωματώνεται. Γίνεται μέρος της ιστορίας, όχι ως πληγή που αιμορραγεί συνεχώς, αλλά ως μνήμη που συνοδεύει. Ο ρόλος της μητέρας σε αυτή τη διαδικασία δεν είναι να σβήσει τον πόνο, αλλά να τον κάνει αποδεκτό και ανεκτό. Να προσφέρει χώρο, όχι λύσεις, παρουσία και όχι αντικατάσταση.

Όταν η απώλεια βρίσκει λέξεις, σχέσεις και πλαίσιο, δεν παύει να πονά, αλλά παύει να καθηλώνει. Και τότε, τόσο ο έφηβος όσο και η μητέρα μπορούν να συνεχίσουν τη ζωή τους όχι παρά την απουσία, αλλά μαζί με αυτήν.

Χρειάζεστε υποστήριξη; Η απώλεια είναι ένα μονοπάτι που δεν χρειάζεται να περπατήσετε μόνοι. Βρίσκομαι δίπλα σας για να σας παρέχω εξειδικευμένη ψυχοδυναμική υποστήριξη στην αντιμετώπιση του πένθους και των οικογενειακών αλλαγών. Κλείστε συνεδρία για Online Ψυχοθεραπεία (Skype/Viber). Επικοινωνήστε για δια ζώσης ραντεβού στο γραφείο μου στη Θεσσαλονικη.