Το να νιώσει κάποιος πως δεν είναι πραγματικός (αποπροσωποποίηση) ή πως η πραγματικότητά του δεν είναι πραγματική (αποπραγματοποίηση), είναι δυνατόν να συμβεί σε αρκετές περιπτώσεις. Αυτό μπορεί να προκληθεί αν κάποιος φοβηθεί πολύ, βιώσει έντονο στρες, του λείπει ύπνος ή βρίσκεται υπό την επήρεια αλκοόλ ή ναρκωτικών ουσιών. Επιπλέον, μπορεί να συμβεί όταν κάποιος έχει κατακλυσθεί από ένα πολύ έντονο συναίσθημα. Πράγματι, κάτω από αυτές τις συνθήκες, η εμπειρία αυτή θεωρείται φυσιολογική.
Εάν, όμως, αυτή η αίσθηση του μη πραγματικού εμφανίζεται συχνά, τότε μπορεί να οφείλεται σε οργανικά αίτια. Τέτοια αίτια περιλαμβάνουν την επιληψία, την ημικρανία ή άλλες νευρολογικές παθήσεις.
Στην περίπτωση που το σύνδρομο αποπροσωποποίησης εκδηλωθεί για πρώτη φορά μετά το 40ό έτος, απαιτείται άμεσος ιατρικός έλεγχος. Με αυτόν τον τρόπο θα αποκλειστεί το ενδεχόμενο κάποιας εγκεφαλικής πάθησης. Αντίθετα, όταν το σύνδρομο οφείλεται σε ψυχολογικούς παράγοντες, η έντασή του αυξομειώνεται ανάλογα με τις συνθήκες της ζωής του ατόμου.
Ιστορική αναδρομή για την Αποπροσωποποίηση
Οι πρώτες αναφορές για άτομα που βασανίζονταν από μια αίσθηση πως «σκέφτονται χωρίς να νιώθουν» και πως είναι αποξενωμένα από τον κόσμο που τα περιβάλλει, υπάρχουν ήδη από τη δεκαετία του 1840. Οι πρώτες γραπτές αναφορές για την αποπροσωποποίηση, ως ξεχωριστή διαταραχή, ανήκουν στον Ούγγρο γιατρό Maurice Krishaber (1873). Αναφέρονται σε ασθενείς που ένιωθαν «αποκομμένοι από τον κόσμο» ή που έβλεπαν τα όσα τους περιέβαλαν «σαν σε όνειρο». Τα άτομα αυτά εμφάνιζαν ένα μείγμα άγχους, νωθρότητας και κατάθλιψης. Περισσότεροι από το 1/3 αυτών παραπονούνταν για παράξενες και δυσάρεστες εμπειρίες αποξένωσης από την πραγματικότητα.
Το Σύνδρομο Αποπροσωποποίησης στις διαγνώσεις
Το Σύνδρομο Αποπροσωποποίησης, εκτός από ξεχωριστή διάγνωση, συναντάται και ως ένα από τα κριτήρια μιας σειράς άλλων διαταραχών και διαγνώσεων, όπως:
Η Συναισθηματικά Ασταθής ή Μεταιχμιακή Διαταραχή Προσωπικότητας.
Η Οξεία Αντίδραση σε Στρες.
Η Διαταραχή Πανικού (Κρίση Πανικού).
Σύμφωνα με το DSM-5, σε μια μόνο υποομάδα του Συνδρόμου Μετατραυματικού Στρες (PTSD) και όχι, όπως παλαιότερα, σε κάθε μορφή του.
Η αντιμετώπιση της αποπροσωποποίησης μέσω της ψυχοθεραπείας στοχεύει στην ενδυνάμωση του “Εγώ” και στην αποκατάσταση της συναισθηματικής ροής.
Τι είναι η αποπροσωποποίηση και η αποπραγματοποίηση – συμπτώματα
Το σύνδρομο αποπροσωποποίησης είναι μια χρόνια και επώδυνη κατάσταση που χαρακτηρίζεται από μια αίσθηση αποξένωσης από τον εαυτό (αποπροσωποποίηση) ή/και από τον περίγυρο (αποπραγματοποίηση). Συνήθως, τα δύο αυτά φαινόμενα εμφανίζονται ταυτόχρονα.
Τα άτομα που υποφέρουν από το σύνδρομο αυτό περιγράφουν πως νιώθουν αποκομμένα από τα συναισθήματα και από αυτά που γενικώς βιώνουν. Είναι σαν όλα να συμβαίνουν σε κάποιον άλλον, και μοιάζει σαν να ζουν σε ένα όνειρο. Είναι σαν να βλέπουν τον κόσμο τους μέσα από γυαλί ή σαν να είναι απλοί παρατηρητές των όσων διαδραματίζονται γύρω τους. Συχνά αισθάνονται «παράξενα», πως αυτό που βιώνουν «δεν είναι ο πραγματικός τους εαυτός». Με άλλα λόγια, νιώθουν σαν ηθοποιοί που απλά συμμετέχουν σε ένα έργο που αφορά στον ίδιο τους τον εαυτό. Ο περίγυρος βιώνεται ως κενός, δίχως ζωή και σαν να μην έχει κάποιο νόημα. Για τον λόγο αυτό, φαντάζει τεχνητός, σαν σκηνικό θεάτρου, οι δε άνθρωποι τριγύρω σαν ηθοποιοί ή ρομπότ.
Η εμπειρία της αποξένωσης από το σώμα
Μπορεί να κοιτάξουν στον καθρέφτη και να νιώσουν πως το άτομο που βλέπουν είναι ένας ξένος. Ισως ακόμα να δυσκολεύονται να νιώσουν σωματικά ερεθίσματα, όπως το κρύο, τη ζέστη ή την πείνα. Συχνά, παρατηρείται επίσης μια αλλοιωμένη αίσθηση του χρόνου. Οι μνήμες τους φαντάζουν μακρινές και αδιάφορες, ενώ δυσκολεύονται να αυτοσυγκεντρωθούν ή να οργανώσουν τις σκέψεις τους.
Επιπλέον, παρουσιάζουν δυσκολία στην αξιοποίηση νέων πληροφοριών. Άτομα για τα οποία νοιάζονταν μπορεί πλέον να φαίνονται αδιάφορα. Τέλος, συχνά υπάρχει η αίσθηση πως βρίσκονται έξω από το σώμα τους, βλέποντας τον εαυτό τους από απόσταση.
Περιγράφεται, επίσης, η ύπαρξη μιας αυξημένης συνειδητότητας σκέψης και σώματος και μιας υπερβολικής συνειδητότητας για τον εαυτό. Η κατάσταση αυτή οδηγεί σε απώλεια του αυθορμητισμού, που με τη σειρά του δημιουργεί στο άτομο μια αίσθηση σαν να είναι ρομπότ. Συχνά, το άτομο νιώθει συναισθηματικά μουδιασμένο ή απόμακρο. Επηρεάζεται, επίσης, η αίσθηση για το ίδιο το σώμα· για παράδειγμα, ένα μέλος του σώματος μπορεί να βιώνεται ως μικρότερο ή μεγαλύτερο απ’ ό,τι είναι συνήθως.
Αν βιώνετε συμπτώματα αποπροσωποποίησης, να ξέρετε ότι υπάρχει δρόμος επιστροφής. Ως ψυχολόγος online, δουλεύω συστηματικά με το άγχος που προκαλεί αυτά τα συναισθήματα.
Δεν είναι ψύχωση – συχνότητα εμφάνισης
Είναι εξαιρετικά σημαντικό να τονιστεί πως ο έλεγχος πραγματικότητας παραμένει ανέπαφος. Το άτομο έχει πλήρη συνείδηση πως ο τρόπος που βιώνει τον εαυτό και τον περίγυρό του είναι «παράξενος». Χαρακτηριστικό του συνδρόμου είναι πως τα άτομα που υποφέρουν από αυτό δυσκολεύονται να περιγράψουν με λέξεις τα όσα βιώνουν, καθώς καμία περιγραφή δεν μοιάζει να είναι επαρκής και απόλυτα αντιπροσωπευτική.
Η εμφάνιση του συνδρόμου μπορεί να είναι ξαφνική ή σταδιακή, τα δε επεισόδιά του μπορεί να διαρκέσουν από λίγες ώρες μέχρι αρκετά χρόνια.
Βραχυπρόθεσμα και παροδικά επεισόδια αποπροσωποποίησης δεν είναι, συνήθως, παθολογικής φύσης. Θεωρείται πως το 70% περίπου του γενικού πληθυσμού τα βιώνει κάποια φορά στη ζωή του, συχνά λόγω άγχους. Αυτού του είδους οι εμπειρίες είναι συνηθέστατα παροδικές. Η διαφορά με αυτούς που υποφέρουν από το σύνδρομο είναι πως οι τελευταίοι δεν έχουν κανέναν έλεγχο σε αυτό που τους συμβαίνει.
Η συχνότητα εμφάνισης του συνδρόμου στον γενικό πληθυσμό κυμαίνεται μεταξύ 1-3% περίπου και η αναλογία μεταξύ των δύο φύλων είναι 1:1.
Σύμφωνα με το WebMD, η αποπροσωποποίηση είναι ένας από τους πιο συχνούς ψυχιατρικούς όρους, μετά το άγχος και την κατάθλιψη.
Αιτιολογία
Το σύνδρομο αποπροσωποποίησης (Σ.Α.) εμφανίζεται πολύ συχνότερα μεταξύ ατόμων νεαρότερης ηλικίας παρά σε ηλικιωμένους. Η μέση ηλικία εμφάνισης είναι τα 16 χρόνια. Λιγότεροι από το 20% εμφανίζουν το σύνδρομο μετά το 20ό έτος και μόνο το 5% μετά το 25ο έτος της ηλικίας. Σύμφωνα με τον παγκόσμιο οργανισμό NAMI, η μέση ηλικία εμφάνισης των συμπτωμάτων είναι τα 16 χρόνια.
Η ψυχοδυναμική θεωρία υποστηρίζει πως το σύνδρομο οφείλεται σε μια ανεπαρκώς ενσωματωμένη αίσθηση εαυτού. Ωστόσο, αυτό εξηγεί τη μεγαλύτερη συχνότητα εμφάνισης στην εφηβεία, όπου η ταυτότητα είναι υπό διαμόρφωση. Παρόλο που η εμφάνιση του συνδρόμου είναι συνηθέστερη στην εφηβεία ή στα πρώτα χρόνια της ενήλικης ζωής, μπορεί να εκδηλωθεί και αργότερα.
Προδιαθεσιακοί παράγοντες και παράγοντες κινδύνου
Ως προδιαθεσιακοί παράγοντες για την εμφάνιση του συνδρόμου αναφέρονται:
Ένα χαμηλών τόνων ταμπεραμέντο με τάσεις απομόνωσης.
Η χαμηλή αυτοεκτίμηση και η δυσκολία έκφρασης συναισθημάτων.
Η αυξημένη ανάγκη άσκησης ελέγχου.
Η τάση του ατόμου να νιώθει έντονη ντροπή και μια παθητική αμυντική στάση (απόσυρση ή εύκολη παραίτηση).
Υπό αυτές τις συνθήκες, η αποπροσωποποίηση φαίνεται πως αποτελεί έκφραση χαμηλής ανθεκτικότητας απέναντι στο στρες και το άγχος. Επιπλέον, βιώματα συναισθηματικής βίας στην παιδική ηλικία μπορούν να διευκολύνουν την εμφάνιση του συνδρόμου. Η συνηθέστερη μορφή περιλαμβάνει συστηματικές απειλές που προκαλούν βαθύ ψυχικό τραύμα και αίσθημα ανασφάλειας.
Εκλυτικοί παράγοντες
Η έναρξη του φαινομένου μπορεί να είναι ξαφνική ή να εξελιχθεί με λανθάνοντα τρόπο. Οι συνηθέστεροι εκλυτικοί παράγοντες περιλαμβάνουν:
Παρατεταμένο στρες: Μια περίοδος έντονου άγχους ή ένα συγκεκριμένο τραυματικό γεγονός.
Κατάθλιψη ή κρίση πανικού: Συχνά η κατάθλιψη υποχωρεί, αλλά η αίσθηση αποξένωσης παραμένει.
Χρήση ουσιών: Κάνναβη, LSD, έκσταση ή κεταμίνη. Ακόμα και μία τυχαία χρήση κάνναβης μπορεί να πυροδοτήσει χρόνια αποπροσωποποίηση (υπολογίζεται στο 10-15% των περιπτώσεων).
Νευροβιολογικοί παράγοντες: Μεταβολές στη λειτουργία του εγκεφάλου που επηρεάζουν την αντίληψη της πραγματικότητας.
Η αποπροσωποποίηση ως αμυντικός μηχανισμός
Σύμφωνα με την ψυχαναλυτική θεωρία, η αποπροσωποποίηση λειτουργεί ως ασπίδα απέναντι σε απειλητικά βιώματα, όταν οι συνήθεις άμυνες του ατόμου αποτυγχάνουν. Είναι ένας τρόπος αποστασιοποίησης από κατακλυσμιαία, επώδυνα συναισθήματα.
Σε απειλητικές για τη ζωή καταστάσεις, η αποπροσωποποίηση αντιπροσωπεύει μια προσαρμοστική λειτουργία του ψυχισμού. Παρόμοιο ρόλο παίζει και η λιποθυμία: λειτουργεί ως «κλείσιμο του διακόπτη» απέναντι σε έναν ανυπόφορο σωματικό ή ψυχικό πόνο, προστατεύοντας το άτομο από μια ενδεχομένως ανεπανόρθωτη ζημιά.
Συνύπαρξη με άλλες κλινικές καταστάσεις (συνοσηρότητα)
Υπάρχει ένα υψηλό ποσοστό συνοσηρότητας μεταξύ του συνδρόμου αποπροσωποποίησης και διαφόρων διαταραχών προσωπικότητας. Έχει βρεθεί πως το 60% των ατόμων με διάγνωση «Σύνδρομο Αποπροσωποποίησης» παρουσιάζουν ταυτόχρονα και κάποια μορφή διαταραχής προσωπικότητας, με πιο συνήθεις τη Μεταιχμιακή, τη Φοβική και την Ψυχαναγκαστική-Καταναγκαστική.
Οι έρευνες έχουν καταδείξει, επίσης, τα εξής:
Μετατραυματικό Στρες (PTSD): Ένα ποσοστό μεταξύ 31-66% των ατόμων με PTSD, καθώς και το 30% των βετεράνων πολέμου, παρουσιάζουν υψηλούς βαθμούς αποπροσωποποίησης.
Έντονο Άγχος: Αποτελεί τον συναισθηματικό παράγοντα που, περισσότερο από οποιονδήποτε άλλον, μπορεί να οδηγήσει στην εμφάνιση του συνδρόμου.
Κατάθλιψη: Το 60% των ατόμων με κατάθλιψη εμφανίζουν συμπτώματα του συνδρόμου.
Σχιζοφρένεια: Παρά τη συχνή ανησυχία των πασχόντων, το σύνδρομο δεν πυροδοτεί ψυχωσικές καταστάσεις. Η συχνότητα εμφάνισης σε ασθενείς με σχιζοφρένεια είναι σχετικά χαμηλή (7-11%).
Θα πρέπει να αναφερθεί πως, παρόλο που το σύνδρομο αποπροσωποποίησης έχει κατοχυρωθεί ως ξεχωριστή διάγνωση, υπάρχει μια συνεχιζόμενη τάση να θεωρείται απλώς ως σύμπτωμα της κατάθλιψης, του άγχους ή άλλων ψυχιατρικών παθήσεων.
Θεραπευτική αντιμετώπιση
Βασική προϋπόθεση για μια αποτελεσματική θεραπευτική αντιμετώπιση του Σ.Α. είναι η έγκαιρη διάγνωσή του και ο εντοπισμός της εκλυτικής του αιτίας.
Ψυχογενή αίτια: Εάν η εκλυτική αιτία είναι κάποια άλλη ψυχική διαταραχή, ένα ψυχικό τραύμα ή άλλοι ψυχοσυναισθηματικοί παράγοντες, τότε η αντιμετώπισή τους αποτελεί προτεραιότητα. Τα κύρια θεραπευτικά μέσα είναι η ψυχοθεραπεία και, αν κριθεί απαραίτητο από τον ειδικό, η κατάλληλη φαρμακευτική αγωγή.
Οργανικά αίτια: Εάν ο εκλυτικός παράγοντας είναι οργανικής φύσης, ακολουθούνται τα ιατρικά πρωτόκολλα της σωματικής ιατρικής, με ενδεχόμενη παράλληλη ψυχολογική υποστήριξη για τη διαχείριση της εμπειρίας.
Η αποπροσωποποίηση είναι συχνά ο τρόπος του ψυχισμού σας να προστατευτεί από την πίεση. Η κατανόηση των μηχανισμών της μπορεί να σας βοηθήσει να επανασυνδεθείτε με τον εαυτό σας.
Η ψυχοθεραπεία προσφέρει τη στήριξη που χρειάζεστε για να νιώσετε ξανά παρόντες. Είμαι εδώ για να σας βοηθήσω μέσα από online συνεδρίες ή συνεδρίες δια ζώσης. Επικοινωνήστε μαζί μου για να βρούμε μαζί τη διαδρομή προς μια αυτόνομη
Σάββας Ν. Σαλπιστής, M.Sc. Ph.D.
Κλινικός Ψυχολόγος Πανεπιστημίου Στοκχόλμης ενηλίκων και παίδων. Διπλωματούχος Ψυχοθεραπευτής Βασιλικού Ιατροχειρουργικού Ινστιτούτου Karolinska Στοκχόλμης.Κάθε δυσκολία κρύβει μέσα της την προοπτική μιας νέας αρχής. Αν νιώθετε ότι οι σκέψεις σας σας βαραίνουν, είμαι εδώ για να τις μοιραστούμε και να βρούμε μαζί τη δική σας εσωτερική ισορροπία.
Πνευματικά Δικαιώματα: Το περιεχόμενο της ιστοσελίδας www.i-psyxologos.gr αποτελεί πνευματική ιδιοκτησία του Σάββα Σαλπιστή. Η αναδημοσίευση επιτρέπεται αποκλειστικά με την παράθεση ενεργού συνδέσμου (active link) στην πηγή.
