Αυτοτραυματική συμπεριφορά: Όταν ο πόνος βρίσκει φωνή μέσα στο σώμα

Εισαγωγή

Υπάρχουν φορές που ο πόνος δεν βρίσκει τρόπο να ειπωθεί με λόγια. Δεν υπάρχουν λέξεις να περιγράψουν αυτό που πονά βαθιά, ούτε άνθρωποι που να μπορούν να το αντέξουν. Και τότε, για κάποιους, ο μόνος τρόπος να ακουστεί ο πόνος τους είναι μέσα από το ίδιο τους το σώμα.

Η αυτοτραυματική συμπεριφορά δεν είναι «επίδειξη», δεν είναι χειρισμός, ούτε απλώς «κραυγή για προσοχή». Είναι ένας μυστικός, σιωπηλός τρόπος επιβίωσης. Μια απεγνωσμένη προσπάθεια να αντέξει κανείς κάτι που μέσα του μοιάζει ανυπόφορο. Ο σωματικός πόνος, για κάποιους ανθρώπους, γίνεται πιο διαχειρίσιμος από τον συναισθηματικό.

Δεν τραυματίζονται επειδή θέλουν να πεθάνουν. Το αντίθετο: τραυματίζονται για να συνεχίσουν να ζουν. Για να νιώσουν κάτι όταν είναι μουδιασμένοι, για να νιώσουν πως έχουν τον έλεγχο όταν όλα γύρω τους μοιάζουν ανεξέλεγκτα ή για να κατευνάσουν την εσωτερική καταιγίδα, μετατοπίζοντας τον πόνο από την ψυχή στο δέρμα.

Η αυτοτραυματική συμπεριφορά (Α.Σ.) είναι ένα φαινόμενο που έχει πάρει ανησυχητικές διαστάσεις -ιδιαίτερα μεταξύ ατόμων εφηβικής ηλικίας- τα τελευταία χρόνια. Για το λόγο αυτό, η έρευνα γύρω από το συγκεκριμένο θέμα είναι πολύ εντατική, προσπαθώντας να δώσει απαντήσεις που θα βοηθήσουν τόσο στην κατανόηση όσο και στην αποτελεσματικότερη πρόληψη και αντιμετώπιση του φαινομένου.

Η αυτοκαταστροφικότητα ενός ατόμου μπορεί να έχει πολλές και διάφορες εκφράσεις, από μια αδιαφορία απέναντι στις διάφορες ζωτικές ανάγκες του ίδιου του εαυτού (έκθεση σε κινδύνους, χρήση ουσιών, διάφορες διατροφικές διαταραχές, αυτομομφές κ.ά.) έως και την αυτοχειρία. Η Αυτοτραυματική Συμπεριφορά βρίσκεται κάπου μέσα σε αυτό το φάσμα συμπεριφορών και αφορά στη συνειδητή επιθυμία/παρόρμηση του ατόμου να προκαλέσει στο σώμα του κάποιου είδους φυσικό τραυματισμό.

Οι διαφόρων ειδών ψυχολογικές δυσκολίες αποτελούν σίγουρα έναν από τους σημαντικότερους παράγοντες κινδύνου για την εμφάνιση της Αυτοτραυματικής Συμπεριφοράς, αλλά ισχύει και το ακριβώς αντίστροφο. Πολλά νέα παιδιά εφηβικής ηλικίας χαράζονται, τρυπιούνται, κόβονται ή χτυπούν το κεφάλι τους στον τοίχο κάποια φορά. Η συμπεριφορά αυτή, όμως, δεν θα πρέπει να συγχέεται με μια ανάλογη συμπεριφορά ενός ενήλικου ατόμου -και μάλιστα όταν αυτό έχει κάποια διαγνωσμένη ψυχική διαταραχή- ή με αυτήν άλλων νέων ατόμων που την επιδεικνύουν συστηματικά και υπό συγκεκριμένες προϋποθέσεις.

Όμως, παρόλο που οι έφηβοι που αυτοτραυματίζονται, δεν έχουν κατ΄ανάγκη ψυχολογικά προβλήματα, η Αυτοτραυματική Συμπεριφορά μπορεί να τους βάλει σε έναν φαύλο κύκλο, που δεν είναι εύκολο να σταματήσει, και να τους επιβαρύνει ολοένα και περισσότερο ψυχολογικά.

Τι είναι η αυτοτραυματική συμπεριφορά;

Τι εννοούμε, όμως, όταν μιλάμε για Α.Σ.; Υπάρχουν πολλοί και διαφορετικοί ορισμοί για τον όρο, ένα, όμως, στοιχείο φαίνεται πως είναι κοινό σε αυτούς και αφορά στο στοιχείο της πρόθεσης. Για να θεωρηθεί, λοιπόν, μια συμπεριφορά ως αυτοτραυματική, θα πρέπει να υπάρχει πρόθεση για κάτι τέτοιο εκ μέρους του ατόμου που προβαίνει στην πράξη αυτή. Ως εκ τούτου, το τατουάζ και το «piercing” (δηλαδή, η διάτρηση του σώματος για την τοποθέτηση διαφόρων αντικειμένων) δεν θεωρούνται ως αυτοτραυματικές συμπεριφορές καθώς αποτελούν πράξεις καλλωπισμού και όχι σκόπιμου αυτοτραυματισμού.

Παραδείγματα αυτοτραυματικών συμπεριφορών είναι: κόψιμο του δέρματος με ξυράφι ή άλλο αιχμηρό αντικείμενο μέχρι να αιμορραγήσει, κάψιμο του δέρματος με τσιγάρο/σπίρτα κ.ά., χάραξη διαφόρων συμβόλων στο σώμα με κάποιο αιχμηρό αντικείμενο, τρύπημα του δέρματος με αιχμηρά αντικείμενα μέχρι να δημιουργηθεί πληγή ή να αρχίσει να αιμορραγεί, χτύπημα του κεφαλιού στον τοίχο μέχρι να προκληθούν μελανιές, παρεμπόδιση πληγών να ιαθούν κ.τ.λ.

Όταν ο πόνος γίνεται η μόνη γλώσσα

Συχνά, αναρωτιόμαστε: Πώς μπορεί ένας έφηβος να ταυτίσει την ασφάλεια με τον σωματικό πόνο; Γιατί διαλέγει να “μιλήσει” μέσα από πληγές που μετά κρύβει επιμελώς; Αυτά είναι ίσως τα πιο αυθόρμητα ερωτήματα που προκύπτουν όταν ακούμε για αυτοτραυματισμό. Και η απάντηση δεν είναι ούτε απλή ούτε μία. Ο κάθε άνθρωπος που πληγώνει το σώμα του έχει τη δική του ιστορία, τις δικές του σκιές, τους δικούς του λόγους.

Στην πραγματικότητα, όταν ο εσωτερικός κόσμος καταρρέει, ο πόνος λειτουργεί ως «απόδειξη» ύπαρξης. Είναι μια απεγνωσμένη προσπάθεια “αυτο-κρατήματος”, εκεί όπου η γονεϊκή αγκαλιά μοιάζει πλέον αδύναμη να χωρέσει το χάος.

Κι αν αναρωτιέστε γιατί αυτός ο πόνος κρύβεται τόσο επιμελώς, η απάντηση κρύβεται στο παράδοξο της εφηβείας: Το παιδί κρύβει τα σημάδια του όχι γιατί δεν θέλει να το δουν, αλλά γιατί τρέμει μην καταρρεύσει η «ασφάλεια» του γονέα του, κάτω από το βάρος της ενοχής. Είναι μια κραυγή που αναζητά μάρτυρα, αλλά ταυτόχρονα προστατεύει κι εκείνους που αγαπά.

Για κάποιους, είναι ένας τρόπος να εκτονώσουν τον θυμό που δεν μπόρεσαν ποτέ να εκφράσουν ανοιχτά. Για άλλους, είναι ο μόνος τρόπος να νιώσουν κάτι, έστω κι αν αυτό είναι πόνος, όταν η ψυχή έχει μουδιάσει. Άλλες φορές, είναι μία μορφή τιμωρίας. Ένας σκληρός εσωτερικός κριτής που λέει «φταις, και πρέπει να πονέσεις». Υπάρχουν, όμως, κι εκείνοι που δεν ξέρουν καν γιατί το κάνουν. Ξέρουν μόνο ότι όταν το κάνουν, κάτι μέσα τους ησυχάζει, έστω για λίγο.

Πολλοί άνθρωποι που αυτοτραυματίζονται έχουν βιώσει, ως παιδιά, συναισθηματική παραμέληση ή κακοποίηση. Δεν έμαθαν ποτέ να εκφράζουν αυτά που νιώθουν με λόγια. Έμαθαν να τα θάβουν. Και κάποιες πληγές, όταν δεν γιατρεύονται, βρίσκουν τρόπο να εκτονωθούν αλλού – πολλές φορές, στο ίδιο το σώμα.

Συχνότητα εμφάνισης

Ο μέσος όρος της συχνότητας εμφάνισης της Α.Σ. βρίσκεται διεθνώς περίπου στο 18%. Οι διαφορές στα ποσοστά μπορεί να είναι μεγάλες, ανάλογα με τον τρόπο που τίθενται οι ερωτήσεις.  Όταν η απάντηση στο ερώτημα είναι απλά «ναι/όχι», τότε τα ποσοστά είναι πολύ χαμηλότερα απ΄ό,τι όταν το ερώτημα αναφέρεται στην πιθανότητα ύπαρξης συγκεκριμένων αυτοτραυματικών συμπεριφορών.

Από τους εφήβους, που δηλώνουν πως έχουν αυτοτραυματιστεί τουλάχιστον για μία φορά, περίπου το 25% βρέθηκε πως έχουν κάποια ψυχική διαταραχή. Από αυτούς, περισσότεροι από το 50% είναι κορίτσια, κάτι που σημαίνει πως η Α.Σ. έχει, ως ένα βαθμό τουλάχιστον, διαφορετική λειτουργία στα κορίτσια απ΄ό,τι στα αγόρια.

Το αθέατο μήνυμα πίσω από τον πόνο

Ο αυτοτραυματισμός, όσο τρομακτικός κι αν φαντάζει στους άλλους, δεν είναι ένα κάλεσμα προς τον θάνατο αλλά, συχνά, μια απέλπιδα προσπάθεια να νιώσει το άτομο ότι ζει. Για πολλούς ανθρώπους, ο πόνος του σώματος γίνεται ένα σημείο επαφής με την πραγματικότητα, ειδικά όταν η εσωτερική ζωή έχει βυθιστεί στο κενό, στην αποσύνδεση ή στη συναισθηματική σύγχυση.

Ψυχοδυναμικά, ο αυτοτραυματισμός δεν αντιμετωπίζεται μόνο ως σύμπτωμα αλλά και ως μήνυμα. Ένα μήνυμα που δεν εκφράζεται με λόγια, γιατί τα λόγια δεν επαρκούν ή δεν επιτράπηκαν ποτέ. Ένα σώμα που χαράζεται ή καίγεται μπορεί να «μιλάει» εκεί όπου η φωνή δεν ακούστηκε ποτέ. Είναι η μνήμη μιας παραμέλησης, μιας σιωπής, μιας βαθιάς εσωτερικής μοναξιάς που βρήκε μόνο αυτό τον τρόπο να εκφραστεί.

Για παράδειγμα, μια έφηβη που κόβεται στο μπάνιο, χωρίς να επιδιώκει ούτε να το κρύψει ούτε να το δείξει, μπορεί να κουβαλά ένα βαρύ φορτίο σιωπηλής εγκατάλειψης από τους γονείς της. Μπορεί να μεγάλωσε με ανθρώπους που δεν την ρώτησαν ποτέ πώς νιώθει, που της ζητούσαν μόνο να είναι «καλή» και «ήσυχη». Κι έτσι, όταν τα συναισθήματα την κατακλύζουν, δεν βρίσκει δρόμο να τα μεταβολίσει. Αντί να φωνάξει, αντί να θυμώσει, αντί να ζητήσει -πληγώνει το σώμα της, γιατί αυτό είναι το μόνο που προσφέρεται εκείνη τη στιγμή και που την ακούει.

Ο αυτοτραυματισμός, μέσα από αυτή την οπτική, δεν είναι επιθετικότητα προς τον εαυτό. Είναι η ηχώ μιας παλιάς εσωτερικής κατάρρευσης, από τότε που κλονίστηκαν, για κάποιον λόγο, τα θεμέλια της ύπαρξής μας. Μια πράξη που μπορεί να μοιάζει «παράλογη» για τον περίγυρο, αλλά έχει μια εσωτερική συνέπεια: να μετατρέψει το συναίσθημα σε σωματικό πόνο, εκεί όπου τουλάχιστον μπορεί να γίνει αισθητό.

Η ψυχή, όταν δεν έχει λόγο ή τρόπο να εκφραστεί, βρίσκει άλλες διαδρομές. Και το σώμα γίνεται τότε το θέατρο της εσωτερικής έντασης, της πνιγμένης κραυγής, του ανείπωτου πένθους.

Αιτιολογία

Τα δύο κύρια ερωτήματα που έχουν τεθεί για τη σκοπιμότητα της Αυτοτραυματικής Συμπεριφοράς είναι:

α) αν και κατά πόσο η Α.Σ. αποτελεί ρυθμιστή επώδυνων και δύσκολα διαχειρίσιμων συναισθημάτων για το άτομο ή

β) αν εξυπηρετεί επικοινωνιακούς σκοπούς.

Τα μέχρι τώρα ερευνητικά ευρήματα δείχνουν με τρόπο πειστικό πως η Α.Σ. αποσκοπεί κυρίως στη διαχείριση πολύ επώδυνων και δύσκολα ελέγξιμων συναισθημάτων.

Δεν πρόκειται, όμως, για απλά αισθήματα λύπης, ανησυχίας, νευρικότητας κ.τ.λ. Συνήθως, η Α.Σ. αποσκοπεί στον έλεγχο πιο πολύπλοκων αισθημάτων άγχους και θλίψης, που εμπεριέχουν έντονα αρνητικά στοιχεία, και αισθημάτων για τον ίδιο τον εαυτό, όπως απαξίωση, μίσος κ.ά., που δεν είναι ανεκτά.

Η Α.Σ. φαίνεται πως αποτελεί πράξη οργής και έντονης επιθετικότητας απέναντι στο ίδιο το σώμα και όχι εκδήλωση φόβου ή λύπης. Ο φυσικός τραυματισμός του σώματος, ως ένα είδος κάθαρσης, φαίνεται πως μετριάζει -τουλάχιστον πρόσκαιρα- τα επώδυνα αυτά αισθήματα. Ως εκ τούτου, το συμπέρασμα που βγαίνει είναι πως τα αισθήματα που ρυθμίζονται πρωτογενώς διαμέσου της αυτοτραυματικής συμπεριφοράς είναι έντονα αρνητικά αισθήματα απέναντι στον ίδιο τον εαυτό.

Από τη στιγμή που η Α.Σ. αρχίσει να χρησιμοποιείται ως μέσο διαχείρισης άγχους, μπορεί εύκολα να γίνει συνήθεια και εξάρτηση, ακριβώς όπως η χρήση ναρκωτικών ουσιών ή οινοπνεύματος. Δεν είναι καθόλου εύκολο να αντισταθεί κάποιος απέναντι σε μια γρήγορη ανακούφιση του ψυχικού του πόνου.

Φαίνεται, επίσης, πως οι κακές σχέσεις με τους γονείς συμβάλουν πολύ περισσότερο στην εμφάνιση της Α.Σ. απ΄ό,τι οι κακές σχέσεις με συνομηλίκους. Όταν κάποιος γίνεται από πολύ νωρίς και για μεγάλο χρονικό διάστημα αποδέκτης φυσικής και συναισθηματικής κακοποίησης, μία πιθανή έκβαση είναι να αρχίσει και ο ίδιος κάποια στιγμή να κακομεταχειρίζεται τον εαυτό του. Το παράδοξο είναι όμως πως, όταν κάποιος έχει γίνει αποδέκτης κακής μεταχείρισης από τους γονείς του, μπορεί να ταυτίσει την ασφάλεια, που αντιπροσωπεύει πάντα και ως ένα βαθμό ο γονέας, με τον πόνο. Όταν και εφόσον συμβαίνει αυτό, είναι πιθανό ένα τέτοιο άτομο να καταφεύγει σε μια Α.Σ. ως ένα γνώριμο και οικείο τρόπο αυτοκαθησυχασμού και παρηγοριάς.

Από ψυχολογική άποψη, το προφίλ των εφήβων που επιδεικνύουν συστηματική Α.Σ. ταιριάζει με το προφίλ ατόμων με «μεταιχμιακή διαταραχή προσωπικότητας».

Αυτό που διαφαίνεται σαφώς είναι πως, τουλάχιστον στα κορίτσια, ο συνδυασμός ψυχολογικών προβλημάτων και αυτοτραυματικής συμπεριφοράς μπορεί να δημιουργήσει έναν φαύλο κύκλο, δηλαδή μια εσωτερική δυναμική όπου το ένα πυροδοτεί το άλλο. Με την έννοια αυτή, η Α.Σ. δεν αποτελεί απλό σύμπτωμα κάποιας ψυχολογικής διαταραχής. Μπορεί να έχει σοβαρές συναισθηματικές και διαπροσωπικές συνέπειες που να προκαλέσουν μια δύνη από την οποία πολύ δύσκολα κάποιος μπορεί να ξεφύγει.

Όταν η Α.Σ. συνυπάρχει με μια διαταραχή προσωπικότητας (κυρίως τη μεταιχμιακή), τότε οι αιτιολογικοί παράγοντες είναι, κατά κύριο λόγο, οι ίδιοι που ενοχοποιούνται και για τη διαταραχή της προσωπικότητας (δες, αντίστοιχη ανάρτηση).

Αντιμετώπιση

Από τη στιγμή που η Α.Σ. διαχωρίζεται από την αυτοχειρία, η αντιμετώπισή της όχι μόνο δεν είναι απαραίτητο να γίνει ενδονοσοκομειακά αλλά η επιλογή αυτή θα μπορούσε ακόμα και να επιβαρύνει την όλη κατάσταση και, ως εκ τούτου, και την ίδια την πρόγνωση. Εξαίρεση αποτελούν οι περιπτώσεις εκείνες όπου συνυπάρχει κάποια ψύχωση,  βαριά κατάθλιψη ή άλλου είδους σοβαρή ψυχική διαταραχή που μπορεί να εμπεριέχουν τον κίνδυνο σοβαρού αυτοτραυματισμού.

Η όποια ψυχολογικού τύπου αντιμετώπιση της Α.Σ. μπορεί ακόμα και να βλάψει το άτομο, αν δεν γίνει από έμπειρο και με τη δέουσα εκπαίδευση θεραπευτή. Μια τέτοιου είδους συμπεριφορά πυροδοτεί μία σειρά αντιφατικών και επώδυνων συναισθημάτων (ανημποριά, φόβο, απειλή, ενοχή, θυμό, λύπη κ.ά.) στον περίγυρο -μηδενός εξαιρουμένου- που καθιστά δύσκολη την τήρηση της αναγκαίας και σταθερής στάσης που να διαπνέεται από συναισθαντικότητα, κατανόηση, σεβασμό, αποδοχή, σταθερότητα και συνέπεια. Είναι ιδιαίτερα σημαντικό να πεισθεί σταδιακά το άτομο πως μπορεί να βοηθηθεί διαμέσου της θεραπείας, αρκεί να συμμετάσχει ενεργά και το ίδιο στην όλη προσπάθεια.

Μέχρι στιγμής, δεν υπάρχουν τεκμηριωμένα στοιχεία πως κάποιου είδους φαρμακευτική αγωγή μπορεί να περιορίσει τον κίνδυνο αυτοτραυματισμών σε άτομα με μεταιχμιακή διαταραχή προσωπικότητας.

Ο ρόλος του άμεσου περιβάλλοντος

Η οποιαδήποτε στάση που εμπεριέχει ακόμα και την παραμικρότερη μορφή μομφής, απόρριψης, απογοήτευσης και ενοχοποίησης μπορεί να αυξήσει τη συχνότητα και τη σοβαρότητα της αυτοτραυματικής συμπεριφοράς, από τη στιγμή που ενεργοποιούν και αυξάνουν το άγχος και το μίσος του ατόμου για τον εαυτό του. Αυτό, όμως, δεν σημαίνει πως τα άτομα του άμεσου περίγυρου θα πρέπει να περάσουν στο άλλο άκρο και να γίνουν περισσότερο από όσο πρέπει προστατευτικά, υποχωρητικά ή προσεκτικά.

Το άτομο δεν θα πρέπει να εισπράττει ιδιαίτερα θετική προσοχή εξαιτίας των αυτοτραυματισμών του, για παράδειγμα: «Ένιωθες πράγματι τόσο άσχημα; Μπορώ να δω την πληγή σου; Είναι σε κακή κατάσταση το χέρι σου. Έλα, να σε βοηθήσω να το δέσουμε». Ούτε βέβαια και ιδιαίτερα αρνητική προσοχή, π.χ. «Αυτό που έκανες δεν ήταν απαραίτητο. Δεν βλέπεις πόσο μας αναστατώνεις όλους με αυτή σου τη συμπεριφορά; Τρέξε γρήγορα να βάλεις κάποιον επίδεσμο, δεν αντέχω να  σε βλέπω σε αυτά τα χάλια».

Αντ΄ αυτών, θα πρέπει να υπάρχει ευαισθησία, αποφασιστικότητα και εναλλακτικές προτάσεις χειρισμού συναισθημάτων.

Όλα αυτά είναι φυσικά πολύ εύκολο να τα λες αλλά πολύ δύσκολο να τα εφαρμόζεις στην πράξη ως γονιός, αδελφός ή στενός φίλος. Σε περίπτωση που δεν είμαστε σίγουροι για το τι πρέπει να κάνουμε ή όταν δεν αντέχουμε το συναισθηματικό φορτίο που κουβαλάμε εντός μας, τότε είναι καλό να μοιραστούμε το φορτίο αυτό με κάποιο άτομο της εμπιστοσύνης μας ή να συμβουλευτούμε κάποιον ειδικό.

Ίσως η μεγαλύτερη πράξη αγάπης προς τον εαυτό μας –ή προς το παιδί μας– να είναι να μάθουμε να ακούμε όσα ψιθυρίζει η ψυχή, πριν αναγκαστεί το σώμα να τα κραυγάσει. Γιατί στο τέλος, η πραγματική ίαση δεν ξεκινά απλώς όταν σταματά ο πόνος, αλλά όταν ο Αληθινός Εαυτός βρίσκει, επιτέλους, τη φωνή του για να πει την ιστορία του, χωρίς να χρειάζεται πια να τη χαράζει στο σώμα.