Τροφή και Ψυχολογία: Η συμβολή της στη δημιουργία σχέσεων

Η τροφή ως φορέας συναισθημάτων

Η τροφή και η διατροφή έχουν γίνει τα τελευταία χρόνια, ολοένα και περισσότερο, το επίκεντρο της προσοχής και της ενασχόλησης στις σύγχρονες δυτικές κοινωνίες. Ποτέ στο παρελθόν δεν υπήρξαν τόσες πολλές εκπομπές μαγειρικής. Επίσης, οι τηλεοπτικοί chef έχουν εξελιχθεί πλέον σε περιζήτητους αστέρες, αρκετοί εκ των οποίων έχουν εξελιχθεί σε περιζήτητους τηλεοπτικούς αστέρες.

Από τον καθημερινό τύπο και κάθε διαδικτυακή του μορφή, δεν λείπουν τα ένθετα μαγειρικής για τις διάφορες τεχνικές. Επίσης, υπάρχουν συνεχή αφιερώματα σε συνταγές και ποικίλες διατροφικές προτάσεις. Συχνά ακούμε για νέες τάσεις σχετικά με το τι θα ήταν καλό να τρώμε κάθε μέρα της εβδομάδας. Ωστόσο, παραμένει το ερώτημα για το ποιον αφορούν πραγματικά αυτές οι συμβουλές.

Μνήμες και συναισθηματικές σχέσεις γύρω από το τραπέζι

Όλοι μας διατηρούμε, λιγότερο ή περισσότερο, όμορφες μνήμες από καταστάσεις και εμπειρίες, καθημερινές ή γιορτινές, που αφορούν το οικογενειακό τραπέζι των παιδικών μας χρόνων. Αυτού του είδους οι εμπειρίες συμβάλλουν αποφασιστικά στη δημιουργία, τη διατήρηση και την ενίσχυση των συναισθηματικών μας σχέσεων. Η τροφή μετατρέπεται σε φορέα σημαντικών συναισθημάτων και μνημών, οι οποίες σχετίζονται με μια βαθιά αίσθηση συνύπαρξης και κοινότητας με τους άλλους.

Δεν είναι τυχαίο, άλλωστε, το γεγονός ότι και μόνο η οικεία οσμή ενός αγαπημένου φρεσκομαγειρεμένου φαγητού αρκεί για να ξυπνήσει ευχάριστες μνήμες και συναισθήματα από κοινές στιγμές με αγαπημένα πρόσωπα.

Επίσης, μόνο τυχαίες δεν είναι εκφράσεις όπως:

• «Ο έρωτας περνά από το στομάχι».

• «Σαν το παστίτσιο της μάνας μου κανείς δεν φτιάχνει» (φράση που, σε ορισμένες περιπτώσεις, έχει αποτελέσει ακόμα και αιτία για κρίση στη σχέση ή διαζύγιο).

Η τροφή ως μέρος της ταυτότητάς μας

Η τροφή αποτελεί μέρος της ταυτότητάς μας και οι διατροφικές μας συνήθειες αποκαλύπτουν αρκετά στοιχεία για το ποιοι είμαστε ή για το ποιοι θα θέλαμε να είμαστε. Για όλους τους προαναφερθέντες λόγους, μπορούμε με ασφάλεια να πούμε πως η σημαντικότερη συμβολή της τροφής, πέραν της επιβίωσης, είναι η δημιουργία σημαντικών κοινωνικών και διαπροσωπικών σχέσεων.

Σε αυτό το πλαίσιο, καθοριστικό ρόλο παίζει η μίμηση. Μιμούμαστε ή, καλύτερα, υιοθετούμε διατροφικές συνήθειες των γονιών μας ή ατόμων που εκτιμούμε, θαυμάζουμε ή με τα οποία διατηρούμε μια στενή συναισθηματική σχέση.

Η δυσκολία της αλλαγής και η «προδοσία» της παράδοσης

Όλα τα παραπάνω εξηγούν γιατί είναι τόσο δύσκολο να αλλάξουμε διατροφικές συνήθειες, ακόμα και όταν γνωρίζουμε πως, για λόγους υγείας, θα έπρεπε να το πράξουμε. Μια τέτοιου είδους αλλαγή βιώνεται συχνά ως απώλεια παλαιών συνηθειών. Αδιαμφισβήτητα, οι συνήθειες αυτές αποτελούν φορείς σημαντικών συναισθημάτων και δεσμών, αντιπροσωπεύοντας ένα αίσθημα ασφάλειας στη ζωή μας.

Αυτός είναι και ο κυριότερος λόγος των έντονων αντιδράσεων του περίγυρου απέναντι σε άτομα που επιλέγουν να αλλάξουν ριζικά τη διατροφή τους. Για παράδειγμα, αυτό συμβαίνει συχνά σε περιπτώσεις όπως η χορτοφαγία ή ο βεγκανισμός. Κάτι τέτοιο βιώνεται από το περιβάλλον ως ένα είδος «προδοσίας». Ουσιαστικά, θεωρείται εγκατάλειψη των κοινών στοιχείων που ενώνουν την ομάδα και προσφέρουν εγγύτητα.

[Image illustrating the social pressure and emotional weight of changing dietary habits]

Αντίστοιχα, οι διάφορες δίαιτες που τείνουν να γίνουν «πρέπει» στις μέρες μας, είναι δύσκολο να διατηρηθούν αν απαιτούν την πλήρη παραίτηση από την τροφή με την οποία κάποιος ενηλικιώθηκε και η οποία αποτελεί μέρος της προσωπικής του ταυτότητας.

Πώς η τροφή λειτουργεί ως ασπίδα στη μοναξιά

Ένας από τους σημαντικότερους λόγους αποδυνάμωσης των οικογενειακών δεσμών στις σύγχρονες κοινωνίες είναι το γεγονός πως το καθημερινό οικογενειακό τραπέζι τείνει να γίνει μια συνήθεια που ακολουθείται ολοένα και σπανιότερα. Τα διαφορετικά ωράρια και η απομόνωση των μελών σε διαφορετικά δωμάτια με τηλεοράσεις ή κινητά τηλέφωνα σμπαραλιάζουν συνήθειες αιώνων.

Η απομάκρυνση από την κοινή κατανάλωση τροφής οδηγεί σε:

• Αίσθηση εσωτερικού κενού και μοναξιάς.

• Αίσθημα ανασφάλειας.

• Έλλειψη νοήματος και συνοχής στην οικογένεια.

Οι παλιές αυτές συνήθειες που μας ενώνουν αποτελούν ισχυρά όπλα απέναντι στα υπαρξιακά κενά της σύγχρονης εποχής, προσφέροντας ταυτότητα και ασφάλεια.

Αναρωτηθείτε: Αν η τροφή έχει πάψει να είναι μέσο σύνδεσης και έχει γίνει πηγή άγχους, επικοινωνήστε μαζί μου για να το συζητήσουμε.

Η τροφή ως φορέας πολιτισμικών χαρακτηριστικών και ταυτότητας

Ζούμε σε μια εποχή που χαρακτηρίζεται από συχνά αντιφατικές συμβουλές των ειδικών για τον τρόπο διατροφής που πρέπει να ακολουθήσουμε. Σε αυτό το πλαίσιο, η κατηγοριοποίηση της τροφής σε «καλή» και «κακή» αποτελεί μια αναγκαία στρατηγική. Αυτή η διάκριση αποσκοπεί στη δημιουργία ενός αισθήματος ασφάλειας σε έναν ασαφή κόσμο, ενδυναμώνοντας ταυτόχρονα την προσωπική αίσθηση αυτονομίας και ταυτότητας.

Η «κουζίνα» κάθε τόπου (ελληνική, ιταλική, κρητική κ.τ.λ.) είναι κάτι πολύ περισσότερο από απλές γεύσεις. Μας βοηθά να διακρίνουμε τι αποτελεί τροφή, πώς μετατρέπουμε τις πρώτες ύλες σε γεύμα και πότε επιτρέπεται η κατανάλωσή τους.

Η κρίση ταυτότητας στη μαζική παραγωγή τροφίμων

Η διαδικασία δημιουργίας προσωπικής ταυτότητας περιπλέκεται στις σύγχρονες κοινωνίες. Οι τεράστιες βιομηχανικές μονάδες παράγουν έτοιμο φαγητό δίχως ιστορία, μνήμες και ρίζες. Η μαζική παραγωγή μάς μετατρέπει σε απλούς καταναλωτές που γνωρίζουν ολοένα και λιγότερο τι πραγματικά τρώνε.

Οι σύγχρονες τροφές καθίστανται μη αναγνωρίσιμες. Είναι επεξεργασμένες και συσκευασμένες με τρόπο που απογυμνώνει το περιεχόμενο από τα χαρακτηριστικά που διεγείρουν τις αισθήσεις και ξυπνούν συναισθήματα. Οι ετικέτες με τα δυσδιάκριτα συστατικά είναι κατανοητές μόνο από τεχνικούς τροφίμων, αποξενώνοντας τον άνθρωπο από την πηγή της διατροφής του.

Διατροφικές εμμονές και συμβολικός έλεγχος

Η αναζήτηση ασφάλειας και η ανάγκη κάποιου να «ξεχωρίζει» μπορεί να εκφραστούν μέσα από μια εμμονή γύρω από συγκεκριμένους τρόπους διατροφής (π.χ. χορτοφαγία, βεγκανισμός, ωμοφαγία). Αυτοί οι αυστηροί κανόνες αποτελούν συχνά μια ανάγκη συμβολικού ελέγχου του σώματος, παρόμοια με αυτή που παρατηρείται στις διαταραχές λήψης τροφής, όπως η ψυχογενής ανορεξία.

Όσο νεότερης ηλικίας είναι ένα άτομο και όσο φανατικότερα υποστηρίζει μια διατροφική επιλογή αφορίζοντας κάθε άλλη, τόσο πιθανότερο είναι να αναζητά μέσω αυτής μια αίσθηση ταυτότητας. Κάτι ανάλογο συμβαίνει και με νεαρά άτομα που εντάσσονται σε υποκουλτούρες με ακραίες συμπεριφορές. Για αυτά τα άτομα, είναι προτιμότερο να νιώθουν ότι ανήκουν κάπου ως «μέλη» ή «οπαδοί», παρά να νιώθουν πως είναι «ένα τίποτα».²

Το ξεθώριασμα των ορίων στην παγκοσμιοποιημένη αγορά

Ο τρόπος διατροφής μας σχετίζεται με την αποσαφήνιση των ορίων μεταξύ κοινωνικών τάξεων, πολιτισμών και θρησκειών. Η κατανάλωση τροφής τονίζει κοινωνικές τελετουργίες, παραδόσεις και εποχές. Ωστόσο, η σύγχρονη βιομηχανία και η παγκοσμιοποιημένη αγορά έχουν οδηγήσει σε ένα «ξεθώριασμα» αυτών των ορίων.

Αυτή η εξέλιξη καθιστά την επιλογή της τροφής έναν ακόμα πιο σημαντικό παράγοντα για όσους επιδιώκουν να διαφοροποιηθούν από τους «Άλλους», αναζητώντας μια (ψευδ)αίσθηση ταυτότητας μέσα από έναν εναλλακτικό τρόπο διατροφής.

Επίλογος: Η τροφή ως αφήγηση του εαυτού μας

Ο σχολιασμός του τρόπου διατροφής των άλλων ήταν πάντα ένα ιδιαίτερα φορτισμένο συναισθηματικά πεδίο. Αυτό συμβαίνει διότι αυτά που τρώμε αποτελούν έναν τρόπο να δείχνουμε το ποιοι είμαστε. Ουσιαστικά, η τροφή είναι ένας «προσωπικός χώρος» και ένα προσωπικό σήμα κατατεθέν. Οι επιλογές μας σφύζουν από αξίες και προσωπικά βιώματα. Αδιαμφισβήτητα, αυτά δεν μπορούν να παραβλεφθούν δίχως συναισθηματικό και ψυχικό κόστος.

Κάθε μέρα που περνά, το φαγητό στο πιάτο μας αποτελεί μια αφήγηση για τον εαυτό μας. Η τροφή μας είναι κάτι πολύ περισσότερο από ένα απλό γεύμα. Παράλληλα, η ώρα του φαγητού παραμένει η αρχαιότερη πολιτισμική έκφραση στην ιστορία της ανθρωπότητας. Ωστόσο, η διατροφή ήταν κάποτε μια κατεξοχήν συλλογική έκφραση και φορέας των αξιών της ομάδας. Στις μέρες μας, έχει μεταλλαχθεί σε μια ατομική επιλογή και ένα ξεκάθαρο συστατικό της προσωπικής μας ταυτότητας.

Το νόημα πίσω από την τελετουργία του φαγητού

Ο καθένας έχει το αναφαίρετο δικαίωμα να τρώει ό,τι επιθυμεί. Αυτό, όμως, που έχει το μεγαλύτερο ενδιαφέρον είναι ο τρόπος που τρώμε και το νόημα που προσδίδουμε σε αυτή τη στιγμή και την τελετουργία της. Θα πρέπει να είμαστε ιδιαίτερα προσεκτικοί με τις αμέτρητες διατροφικές προτάσεις με τις οποίες βομβαρδιζόμαστε καθημερινά από τους απανταχού ειδικούς.

Η τροφή θα πρέπει, κατά κύριο λόγο, να αντιμετωπίζεται ως ένα σημαντικό μέσο δημιουργίας προϋποθέσεων για ουσιαστική επικοινωνία και συνύπαρξη. Μια υπερβολικά πολύπλοκη προσέγγιση στο φαγητό μπορεί συχνά να παρεμποδίζει τον διάλογο και την αυθεντική επαφή.

Τέλος, πριν εγκαταλείψουμε αυτόν τον κόσμο, αξίζει να αναρωτηθούμε τι είναι τελικά σημαντικότερο:

• Το να έχουμε ζήσει προς χάριν ενός υγιούς και καλοσχηματισμένου σώματος;

• Ή το να έχουμε επενδύσει σε μια αρμονική συνύπαρξη και επικοινωνία με τους συνανθρώπους μας;

Το φαγητό είναι η αφορμή, αλλά η σύνδεση είναι ο σκοπός. Αν νιώθετε ότι η εμμονή με τη διατροφή σάς στερεί τη χαρά της επικοινωνίας, είμαι εδώ για να σας στηρίξω, είτε μέσω συνεδριών δια ζώσης είτε με online ψυχοθεραπεία.