Συχνά, δεν είναι οι δύο φίλοι που αναρωτιούνται τι είναι ο ένας για τον άλλον. Το ερώτημα έρχεται απ’ έξω: από έναν σύντροφο που λέει με προσποιητή αδιαφορία «και τι ακριβώς είστε εσείς;», από μια φίλη που σηκώνει το φρύδι, από μια σιωπή που κράτησε λίγο περισσότερο απ’ όσο έπρεπε. Μια σχέση που λειτουργούσε χωρίς όνομα καλείται ξαφνικά να βρει ένα.
Ένας άνδρας και μια γυναίκα μπορούν να έχουν χρόνια κοινής ιστορίας, να γνωρίζουν ο ένας τις αδυναμίες του άλλου, να λένε μεταξύ τους όσα δεν λένε εύκολα πουθενά αλλού και να μη θελήσουν ποτέ να γίνουν ζευγάρι. Μπορεί, όμως, από κάτω να υπάρχει και κάτι άλλο: μια έλξη, μια προσδοκία, ένας έρωτας που δεν έχει εκφρασθεί. Από έξω, οι δύο περιπτώσεις μοιάζουν συχνά ολόιδιες.
Ναι, ένας άνδρας και μια γυναίκα μπορούν να είναι πραγματικά φίλοι. Η έλξη μπορεί να εμφανιστεί, αλλά δεν είναι απαραίτητο στοιχείο της φιλίας ούτε την ακυρώνει από μόνη της. Η σχέση αντέχει όταν υπάρχουν αμοιβαιότητα και σαφήνεια, και οι δύο σέβονται τα όρια και την ελευθερία του άλλου.
Γιατί δυσκολευόμαστε τόσο να το πιστέψουμε;
Έχουμε μάθει να βλέπουμε την οικειότητα ανάμεσα σε έναν άνδρα και μια γυναίκα μέσα από ένα στενό σχήμα: είτε είναι φίλοι είτε υπάρχει κάτι ερωτικό. Σαν να μη χωρά τίποτα περισσότερο ανάμεσα. Πολλές σχέσεις ζουν, όμως, ακριβώς σε αυτόν τον ενδιάμεσο χώρο. Η φιλία περιέχει εμπιστοσύνη και τρυφερότητα, θαυμασμό και την αίσθηση ότι κάποιος μας γνωρίζει, χωρίς να χρειάζεται να αποδεικνύουμε διαρκώς ποιοι είμαστε. Την εμπιστοσύνη, την τρυφερότητα και τον θαυμασμό τα βρίσκουμε και στον έρωτα, χωρίς όμως να είναι ερωτικά από μόνα τους
Η έρευνα δεν δίνει εύκολη νίκη σε καμία πλευρά. Σε μελέτη του 2012 με φοιτητές και ενήλικες μέσης ηλικίας, η έλξη προς έναν ετερόφυλο φίλο αποδείχθηκε συχνή. Στους νεότερους, οι άνδρες ανέφεραν κατά μέσο όρο περισσότερη έλξη από τις γυναίκες και υπερεκτιμούσαν το ενδιαφέρον της φίλης τους. Και στα δύο φύλα, ωστόσο, η έλξη καταγραφόταν συχνότερα ως επιβάρυνση παρά ως όφελος της φιλίας. Πρόκειται για μέσους όρους σε ετεροφυλόφιλους συμμετέχοντες και σε ένα σχετικά νέο πεδίο έρευνας. Δεν λένε τίποτα για φιλίες άλλων προσανατολισμών, ούτε αν μια συγκεκριμένη φιλία θα αντέξει.
Ίσως μας δυσκολεύει περισσότερο η ασάφεια παρά η ίδια η έλξη. Δεν αντέχουμε εύκολα μια σχέση που δεν χωρά σε καμία έτοιμη κατηγορία.
Εγγύτητα χωρίς κατοχή
Ο φίλος είναι κάποιος που μπορεί να έχει τεράστια σημασία για μας χωρίς να μας ανήκει. Δεν χρειάζεται να γνωρίζουμε κάθε λεπτομέρεια της ζωής του, ούτε να είμαστε ο μοναδικός άνθρωπος στον οποίο στρέφεται. Η σχέση αντέχει επειδή δεν στηρίζεται στην κατοχή.
Μέσα σε αυτό το πλαίσιο, μπορεί να εμφανιστεί και έλξη: να θαυμάσουμε την εμφάνιση ή το χιούμορ ενός φίλου, να νιώσουμε μια στιγμιαία επιθυμία, να φανταστούμε πώς θα ήταν μια διαφορετική σχέση μαζί του και, παρ’ όλα αυτά, να μη θέλουμε να χάσουμε τη φιλία. Συχνά, παίρνουμε την έλξη ως απόδειξη ότι «στην πραγματικότητα δεν ήταν ποτέ φίλοι».
Η ψυχική ζωή, όμως, δεν λειτουργεί με τόσο καθαρές κατηγορίες. Μπορούμε να θέλουμε την παρουσία κάποιου και να μη θέλουμε να γίνουμε σύντροφοί του, ή να νιώσουμε έλξη και να επιλέξουμε να μην την ακολουθήσουμε. Αυτή η αμφιθυμία συνοδεύει συνήθως κάθε πραγματική εγγύτητα, χωρίς να δείχνει ότι κάτι πάει στραβά.
Το δύσκολο αρχίζει όταν το εσωτερικό νόημα της σχέσης αλλάζει και οι δύο εξακολουθούν να την ονομάζουν “φιλία”.
Όταν η φιλία δεν σημαίνει το ίδιο για τους δύο
Μια σχέση μπορεί να έχει την ίδια εξωτερική μορφή και εντελώς διαφορετικό εσωτερικό νόημα για τον καθένα. Για τον έναν είναι μια βαθιά, καθαρά φιλική σχέση. Για τον άλλον κρύβει μια ελπίδα που δεν έχει ακόμη αναγνωριστεί πλήρως. Η διαφορά μένει συχνά αόρατη μέχρι να εμφανιστεί ένας τρίτος άνθρωπος.
Κάποιος το είπε κάποτε έτσι. «Δεν με ενοχλεί που έχει σχέση», είπε, και σταμάτησε για λίγο. «Με ενοχλεί που τώρα δεν είμαι εγώ ο άνθρωπος που θα πάρει πρώτο τηλέφωνο όταν κάτι της συμβεί».
Η φράση δεν περιέχει ερωτική δήλωση. Περιέχει τον φόβο να χαθεί μια ιδιαίτερη θέση, να πάψει κανείς να είναι απαραίτητος. Η ζήλια φωτίζει έτσι κάτι που ως τότε έμενε ασαφές: πόσο σημαντική είναι η σχέση και τι φοβόμαστε ότι θα χάσουμε.
Η κρυφή προσδοκία
Η φιλία δυσκολεύεται όταν μια ανείπωτη προσδοκία αρχίζει να οργανώνει τη σχέση. Η σκέψη λέει: «Δεν πειράζει που δεν με βλέπει ερωτικά ακόμη. Κάποια στιγμή θα καταλάβει.» Στο μεταξύ ο ένας μένει διαθέσιμος, προσφέρει, περιμένει, αντέχει σχέσεις του άλλου που τον πληγώνουν. Η φιλία έχει αποκτήσει, χωρίς να ειπωθεί, έναν δεύτερο σκοπό. Το πρόβλημα δεν είναι η ίδια η έλξη. Είναι η έλξη που συνοδεύεται από την απαίτηση ανταπόδοσης.
Όποιος ερωτεύεται έναν φίλο βρίσκεται σε παράξενη θέση: θέλει να πλησιάσει, αλλά φοβάται ότι αν μιλήσει θα χάσει ακόμη και όσα ήδη έχει. Διαβάζει κάθε μήνυμα και κάθε βλέμμα σαν πιθανό σημάδι.
«Μου λέει ότι είμαι ο άνθρωπος που εμπιστεύεται περισσότερο», είπε. Χαμογέλασε, αλλά το χαμόγελο έσβησε γρήγορα. «Και κάθε φορά που μου το λέει, εγώ το ακούω σαν να μου λέει κάτι άλλο».
Η συναισθηματική οικειότητα δεν είναι από μόνη της ερωτική δήλωση. Όταν η επιθυμία έχει ήδη ενεργοποιηθεί, ο νους δίνει εύκολα, στις ουδέτερες συμπεριφορές του άλλου, ένα νόημα που ταιριάζει περισσότερο στην προσδοκία μας παρά στην πραγματικότητα. Το δύσκολο είναι να αντέξουμε ότι ο άλλος μπορεί να νιώθει διαφορετικά και ότι, όταν αυτό γίνει σαφές, θα πονέσει όπως πονά κάθε ερωτική απογοήτευση.
Κάτι αλλάζει όταν η έλξη ονομαστεί, πρώτα απ’ όλα μέσα μας. Όσο μένει ανείπωτη, δουλεύει στο παρασκήνιο και κατευθύνει τις επιλογές μας χωρίς να το ξέρουμε. Όταν γίνει αναγνωρίσιμη, αποκτούμε ξανά μια επιλογή: να μιλήσουμε, να πάρουμε απόσταση ή να συνεχίσουμε τη φιλία, γνωρίζοντας τι κρατάμε μέσα της. Η ονομασία δεν λύνει το ζήτημα, αλλά μας βγάζει από τη θέση εκείνου που περιμένει να του απαντήσουν σε μια ερώτηση που δεν έχει κάνει ποτέ.
Πώς η φιλία γίνεται σχέση;
Κάποιες φορές, η μετάβαση γίνεται φυσικά: η βαθιά γνώση του άλλου δημιουργεί ασφάλεια και η εγγύτητα αποκτά σταδιακά ερωτική διάσταση. Άλλοτε έρχεται μέσα από μια αλλαγή, έναν χωρισμό ή μια απώλεια, όταν οι δύο άνθρωποι βλέπουν ξαφνικά διαφορετικά τον ένα τον άλλον. Συχνά, το αναγνωρίζουμε εκ των υστέρων, σε μια λεπτομέρεια που τότε μας φάνηκε ασήμαντη. Αυτό δεν σημαίνει ότι κάθε φιλία κρύβει έναν ανεκπλήρωτο έρωτα· δεν χρειάζεται να ερωτικοποιούμε κάθε βαθιά σχέση για να δεχτούμε ότι η εγγύτητα παίρνει πολλές μορφές. Οι σχέσεις «friends with benefits» αποτελούν ξεχωριστή κατηγορία, με δικούς τους κανόνες.
Όταν η μετάβαση πετυχαίνει, συνήθως έχει δύο χαρακτηριστικά: είναι αμοιβαία και έχει ειπωθεί. Οι δύο άνθρωποι δεν ανακαλύπτουν ο καθένας μόνος του ότι κάτι άλλαξε, αλλά το λένε και το ακούν. Όταν ο ένας ερωτεύεται σιωπηλά και ο άλλος συνεχίζει να βλέπει μια φιλία, η σχέση δεν μεταβαίνει πουθενά: μοιράζεται σε δύο διαφορετικές εκδοχές, και κάθε επαφή τρέφει την ανισορροπία.
Όταν υπάρχει σύντροφος
Τα προσωπικά όρια γίνονται πιο σημαντικά όταν ο ένας από τους δύο βρίσκεται σε ερωτική σχέση. Δεν είναι παράλογο ένας σύντροφος να νιώθει άβολα με μια πολύ στενή φιλία, αλλά ούτε είναι αυτονόητο ότι κάθε φιλία τον απειλεί. Το ερώτημα είναι διαφορετικό: ποια θέση έχει ο φίλος μέσα στη συναισθηματική ζωή του ζευγαριού;
Αν κάποιος μοιράζεται με τον φίλο του όσα δεν λέει στον σύντροφό του, τον καλεί πρώτο σε κάθε κρίση και στηρίζει σε εκείνον την ανάγκη του για επιβεβαίωση, ενώ ο σύντροφος μένει συστηματικά έξω από αυτόν τον χώρο, μπορεί να έχει δημιουργηθεί μια μορφή συναισθηματικής αποκλειστικότητας.
Στην ίδια μελέτη του 2012, σε ορισμένες ομάδες συμμετεχόντων, όσο περισσότερη έλξη ανέφεραν προς έναν ετερόφυλο φίλο, τόσο μικρότερη ήταν η ικανοποίησή τους από την τρέχουσα ερωτική τους σχέση. Πρόκειται για συσχέτιση: δεν γνωρίζουμε αν η έλξη γεννιέται από τη δυσαρέσκεια ή τη γεννά.
«Ο σύντροφός μου ζηλεύει τον φίλο μου, αλλά εγώ δεν τον βλέπω ερωτικά.» Και μπορεί να είναι απολύτως ειλικρινής. Το επόμενο ερώτημα, όμως, είναι γιατί ο φίλος έχει γίνει ο πρώτος άνθρωπος που καλεί κάθε φορά που χρειάζεται παρηγοριά. Η απάντηση μπορεί και να μην είναι κρυφός έρωτας. Συχνά, η φιλία καλύπτει μια ανάγκη που η ερωτική σχέση δεν καλύπτει αρκετά.
Κοντά χωρίς να ανήκουμε ο ένας στον άλλον
Κάποιος το έθεσε κάποτε έτσι. «Το περίεργο είναι ότι δεν θέλω να είμαστε μαζί», είπε μετά από μια μεγάλη παύση. «Αλλά δεν αντέχω και την ιδέα ότι μπορεί να βρει κάποιον άλλον και να μη με χρειάζεται πια».
Η ώριμη φιλία ζητά να αντέχουμε ακριβώς αυτό που εδώ φαίνεται δύσκολο: την ελευθερία του άλλου. Ο φίλος μπορεί να ερωτευτεί, να παντρευτεί, να απομακρυνθεί για ένα διάστημα, να αποκτήσει άλλες σημαντικές σχέσεις και να εξακολουθεί να έχει σημασία για μας. Όταν η φιλία γίνεται ανάγκη να είμαστε ο «πιο σημαντικός άνθρωπος» στη ζωή του, η εγγύτητα αρχίζει να μοιάζει με κατοχή, ακόμη κι όταν δεν υπάρχει έρωτας. Αυτό συμβαίνει ανεξάρτητα από το φύλο.
Εδώ βοηθά μια ψυχοδυναμική ανάγνωση, με την επιφύλαξη ότι πρόκειται για κλινική ερμηνεία και όχι για εμπειρικά τεκμηριωμένο εύρημα. Ο τρόπος που σχετιζόμαστε με έναν φίλο δεν αφορά μόνο εκείνον. Σύμφωνα με τη θεωρία του δεσμού, ο τρόπος που δεθήκαμε ως παιδιά επηρεάζει τις προσδοκίες μας γύρω από την εγγύτητα και την εγκατάλειψη, και τις μεταφέρουμε σε κάθε σχέση. Για κάποιον, η ξεχωριστή θέση στη ζωή ενός άλλου ανθρώπου είναι πηγή ασφάλειας. Για κάποιον άλλον, η απόσταση είναι απαραίτητη για να μη νιώσει ότι χάνει την αυτονομία του. Γι’ αυτό δύο άνθρωποι μπορεί να ζουν την ίδια φιλία με εντελώς διαφορετικό τρόπο.
Ο Winnicott περιέγραψε ως επίτευγμα της ωρίμανσης την ικανότητα να είσαι μόνος παρουσία κάποιου άλλου. Μια φιλία ανάμεσα σε άνδρα και γυναίκα ζητά κάτι αντίστοιχο: να βρισκόμαστε μαζί χωρίς να χρειάζεται να κερδίζουμε τον άλλον κάθε στιγμή, και αυτό έχει κάτι βαθιά ανακουφιστικό.
Κανένας κανόνας δεν λέει ότι ένας άνδρας και μια γυναίκα δεν μπορούν να είναι φίλοι. Για κάθε βαθιά σχέση ισχύει, όμως, μια προϋπόθεση: να μπορούν και οι δύο να αναγνωρίζουν τι συμβαίνει ανάμεσά τους, χωρίς ο ένας να χρειάζεται να επινοεί για τον άλλον ένα συναίσθημα που εκείνος δεν έχει.
Οι φιλίες δοκιμάζονται συχνά σε κάτι μικρό: ποιον παίρνει ο άλλος πρώτο τηλέφωνο όταν του συμβεί κάτι. Κάποιοι αντέχουν να μην είναι πια οι πρώτοι και η φιλία μένει. Άλλοι διαπιστώνουν ότι κρατούσαν κάτι που δεν είχαν ονομάσει, και τότε το ζήτημα είναι αυτό και όχι το φύλο των δύο ανθρώπων.
Συχνές ερωτήσεις
Μπορεί να υπάρξει πραγματική φιλία ανάμεσα σε έναν άνδρα και μια γυναίκα;
Ναι. Η φιλία ανάμεσα σε άνδρα και γυναίκα μπορεί να είναι βαθιά, σταθερή και ουσιαστική. Η πιθανότητα ερωτικής έλξης δεν την ακυρώνει από μόνη της. Μεγαλύτερη σημασία έχει ο τρόπος με τον οποίο οι δύο άνθρωποι διαχειρίζονται την έλξη, τις προσδοκίες και τα όριά τους.
Αν υπάρχει έλξη, μπορεί η σχέση να παραμείνει φιλική;
Μπορεί. Η έλξη είναι ένα αίσθημα και δεν οδηγεί υποχρεωτικά σε πράξη ή σε σχέση. Η φιλία δυσκολεύεται περισσότερο όταν η έλξη συνοδεύεται από κρυφή προσδοκία ότι ο άλλος κάποτε θα ανταποκριθεί.
Πώς καταλαβαίνουμε ότι μια φιλία γίνεται έρωτας;
Δεν υπάρχει ένα μοναδικό σημάδι, ούτε τεστ που να το αποφασίζει. Συχνά, εμφανίζονται ανάγκη για αποκλειστικότητα, έντονη ζήλια για τις ερωτικές σχέσεις του άλλου, επίμονη φαντασίωση μιας κοινής ζωής ή δυσκολία να δεχτούμε ότι ο φίλος μας μπορεί να αγαπήσει κάποιον άλλον.
Είναι φυσιολογικό να ζηλεύω τον φίλο ή τη φίλη μου;
Η ζήλια μπορεί να εμφανιστεί και σε μια καθαρά φιλική σχέση και δεν αποδεικνύει από μόνη της ερωτικό ενδιαφέρον. Αξίζει να δούμε τι φοβόμαστε ότι χάνουμε: τον ίδιο τον άνθρωπο ή την ξεχωριστή θέση που έχουμε στη ζωή του.
Μπορεί ο σύντροφός μου να ζηλεύει δικαιολογημένα μια φιλία μου;
Η δυσφορία ενός συντρόφου δεν είναι παράλογη, ούτε σημαίνει ότι η φιλία είναι απειλή. Το ουσιαστικό ερώτημα είναι ποια θέση έχει ο φίλος στη συναισθηματική ζωή του ζευγαριού και αν ο σύντροφος μένει συστηματικά έξω από έναν χώρο οικειότητας. Μια ανοιχτή συζήτηση για τα όρια βοηθά, συνήθως, περισσότερο από την απαγόρευση.
Πότε μια φιλία γίνεται υπερβολικά αποκλειστική;
Όταν παύει να είναι ελεύθερος δεσμός και γίνεται προϋπόθεση για να νιώθουμε ασφαλείς ή σημαντικοί. Ενδείξεις μπορεί να είναι ο φόβος ότι ο άλλος θα απομακρυνθεί, η δυσκολία να ανεχτούμε τις άλλες σημαντικές σχέσεις του και η αίσθηση ότι χωρίς εκείνον δεν στεκόμαστε συναισθηματικά. Αν αυτό είναι έντονο ή επαναλαμβανόμενο, αξίζει μια συζήτηση με ειδικό.
Σάββας Ν. Σαλπιστής, M.Sc. Ph.D.
Κλινικός Ψυχολόγος Πανεπιστημίου Στοκχόλμης ενηλίκων και παίδων. Διπλωματούχος Ψυχοθεραπευτής Βασιλικού Ιατροχειρουργικού Ινστιτούτου Karolinska Στοκχόλμης.Κάθε δυσκολία κρύβει μέσα της την προοπτική μιας νέας αρχής. Αν νιώθετε ότι οι σκέψεις σας σας βαραίνουν, είμαι εδώ για να τις μοιραστούμε και να βρούμε μαζί τη δική σας εσωτερική ισορροπία.
Πνευματικά Δικαιώματα: Το περιεχόμενο της ιστοσελίδας www.i-psyxologos.gr αποτελεί πνευματική ιδιοκτησία του Σάββα Σαλπιστή. Η αναδημοσίευση επιτρέπεται αποκλειστικά με την παράθεση ενεργού συνδέσμου (active link) στην πηγή.
