Φιλία ανάμεσα στα δύο φύλα: Μύθος ή πραγματικότητα;

Εισαγωγή

Η ερώτηση για το αν μπορεί να υπάρξει αληθινή φιλία ανάμεσα σε έναν άνδρα και μια γυναίκα επανέρχεται σταθερά στον δημόσιο και ιδιωτικό λόγο. Άλλοτε τίθεται με ελαφρότητα, σχεδόν ως αστείο, κι άλλοτε με σοβαρό προβληματισμό. «Κάποιος από τους δύο θα ερωτευτεί», λέγεται συχνά με βεβαιότητα, σαν να πρόκειται για φυσικό νόμο. Από την άλλη πλευρά, η σύγχρονη κοινωνία, που διεκδικεί ισότητα και αποδέσμευση από στερεοτυπικούς ρόλους, προβάλλει τη φιλία ανάμεσα στα δύο φύλα ως αυτονόητη.

Το ερώτημα, όμως, δεν είναι επιφανειακό. Δεν αφορά μόνο το αν δύο άνθρωποι μπορούν να μοιράζονται χρόνο και εμπειρίες, χωρίς να υπάρξει ερωτική εμπλοκή. Αφορά τον τρόπο που αντιλαμβανόμαστε την εγγύτητα, την επιθυμία, τα όρια, την ταυτότητα. Αφορά το αν μπορούμε να αντέξουμε μια σχέση που δεν οδηγεί σε κατάκτηση ούτε σε αποκλειστικότητα.

Η φιλία ανάμεσα στα δύο φύλα είναι εφικτή. Δεν είναι, όμως, αυτόματη. Δεν είναι αποτέλεσμα καλής πρόθεσης, αλλά καρπός συναισθηματικής ωριμότητας και διαύγειας.

Ιστορική αναδρομή

Υπάρχουν ακόμα πολλοί άνδρες που, στην ερώτηση αν μπορεί να υπάρξει φιλία ανάμεσα σε έναν άνδρα και μια γυναίκα, αποφεύγουν να απαντήσουν καταφατικά μην τυχόν και θεωρηθούν λιγότερο άνδρες, και άλλοι που απαντούν αρνητικά με τρόπο που περισσότερο υποδηλοί την ανάγκη τους να φανούν στα μάτια των άλλων ως περισσότερο αρσενικά, παρά μια προσπάθεια, επί της ουσίας, απάντησης  στο εν λόγω ερώτημα.

Η φιλία ανάμεσα σε γυναίκες και άνδρες είχε ιστορικά όλα τα προγνωστικά σε βάρος της. Η βαθιά και αληθινή φιλία είναι εφικτή μόνο μεταξύ ανδρών, έλεγε ο Αριστοτέλης, και η άποψη αυτή επηρεάζει τη θεώρησή μας περί φιλίας έως και σήμερα. Σύμφωνα με τον Αριστοτέλη, φιλία μπορεί να υπάρξει μόνο μεταξύ ισοτίμων, και η γυναίκα στην αρχαιότητα -και για πολλούς ακόμα και μέχρι τις μέρες μας- δεν θεωρούνταν ισότιμη του άνδρα, ούτε το ίδιο ευφυής και λογική όπως αυτοί.

Οι ελάχιστες φιλικές σχέσεις μεταξύ ανδρών και γυναικών που υπήρξαν, τους προηγούμενους αιώνες, ήταν εφικτές εξαιτίας της ύπαρξης παραγόντων, όπως η ανώτερη κοινωνική τάξη και μόρφωση της γυναίκας, που αντιστάθμιζαν το κατώτερο της ανθρώπινης υπόστασής της. Μόνο τον 18^ο και 19^ο αιώνα, αρχίζουν να αλλάζουν σταδιακά τα πράγματα και να θεωρούνται οι γυναίκες ως φορείς μιας ιδιαίτερης ευαισθησίας που τις καθιστά ενδιαφέροντες συνομιλητές…

Η παντοκρατορία των ετεροφυλοφιλικών αξιών και η μικροαστική ηθική

Ένας άλλος πολύ σημαντικός παράγοντας επιρροής της θεώρησής μας για τη φιλία ανάμεσα στα δύο φύλα είναι η παντοκρατορία των ετεροφυλοφιλικών αξιών. Αυτό σημαίνει πως οι αξίες αυτές πολύ εύκολα παραπέμπουν σε ερωτισμό και ερωτική ποιότητα σχέσεων ανάμεσα στα δύο φύλα παρά σε φιλία. Η επικράτηση των μικροαστικών αξιών καθόρισε και το τι θεωρείται ως “φυσιολογικό”, ακόμα και στον κόσμο των συναισθημάτων. Σύμφωνα με την μικροαστική ηθική, τα έντονα αισθήματα και η σεξουαλικότητα, ανάμεσα σε έναν άντρα και μία γυναίκα, επιτρέπονται μόνον εντός  γάμου. Αυτή η μικροαστική ιδεολογία περί αγάπης καθόρισε, φυσικά, και τα όρια της φιλίας που άρχισε να περιορίζεται πλέον ανάμεσα σε άτομα που δεν έχουν καμία συγγενική ή ερωτική σχέση μεταξύ τους.

Η μικροαστική ηθική, λοιπόν, επηρέασε καθοριστικά τον τρόπο με τον οποίο αντιλαμβανόμαστε τη φιλία ανάμεσα στα δύο φύλα. Στο πλαίσιο αυτό, οι σχέσεις άνδρα και γυναίκας οργανώθηκαν, ιστορικά, γύρω από δύο βασικούς άξονες: τον γάμο και την οικογένεια. Η οικειότητα εκτός αυτού του πλαισίου  αντιμετωπιζόταν, συχνά, με καχυποψία και ως πιθανή απειλή για τη «νομιμότητα» και την κοινωνική τάξη.

Μέσα στη μικροαστική ηθική, η έμφαση στην αξιοπρέπεια, τη φήμη και τον κοινωνικό έλεγχο περιόρισε τη δυνατότητα ελεύθερης διαφυλικής συνύπαρξης. Μια στενή φιλία ανάμεσα σε άνδρα και γυναίκα μπορούσε εύκολα να στιγματιστεί ως «ύποπτη», ακόμη κι αν δεν υπήρχε ερωτική διάσταση. Η κοινωνική επιτήρηση λειτουργούσε ως ρυθμιστής της συμπεριφοράς, επιβάλλοντας όρια όχι μόνο στις πράξεις αλλά και στις προθέσεις.

Έτσι, η μικροαστική ηθική δεν απαγόρευσε απλώς ορισμένες σχέσεις. Διαμόρφωσε και ένα ερμηνευτικό φίλτρο μέσα από το οποίο κάθε διαφυλική εγγύτητα έπρεπε να δικαιολογηθεί. Η φιλία ανάμεσα στα δύο φύλα δυσκολεύτηκε να αναγνωριστεί ως αυτόνομη μορφή δεσμού, επειδή η κοινωνία προϋπέθετε πάντοτε μια εν δυνάμει ερωτική προέκταση.

Το επιχείρημα της βιολογίας

Σε αντίθεση με τις γυναίκες, η πλειοψηφία των ανδρών θεωρεί πως η φιλία μεταξύ ανδρών και γυναικών είναι αδύνατη  Γιατί συμβαίνει αυτό; Έχει να κάνει με τη βιολογία των δύο φύλων; Είναι θέμα τεστοστερόνης, σεξουαλικής ορμής ή δαρβινικής λογικής που θέλει τον άνδρα επιβήτορα από τη φύση του, προς εξασφάλιση της διαιώνισης του είδους;

Εάν πρόκειται για θέμα βιολογίας -όπως πολλοί, κυρίως άνδρες, ατεκμηρίωτα υποστηρίζουν- τότε θα πρέπει να λυπόμαστε τους «κακόμοιρους» τους βιαστές που υπέκυψαν στην πρωτόγονη δύναμη της ανδρικής τους φύσης. Εάν υποθέσουμε πως καταργούνταν από αύριο όλες οι ποινές για το βιασμό, τότε θα πηγαίναμε πρωί-πρωί στο σπίτι της καλύτερής μας φίλης να τη βιάσουμε; Το παράδειγμα είναι ακραίο αλλά καταδεικνύει και το ακραίο του ισχυρισμού περί ανδρικής βιολογίας…

Η ουσία της φιλίας: εγγύτητα χωρίς κατοχή

Η φιλία είναι μία από τις πιο ελεύθερες μορφές ανθρώπινου δεσμού. Δεν θεσμοθετείται, δεν επιβάλλεται, δεν προϋποθέτει κοινωνικές υποχρεώσεις. Υπάρχει επειδή δύο άνθρωποι επιλέγουν ο ένας τον άλλον. Η φιλία επιτρέπει την οικειότητα χωρίς ιδιοκτησία, τη συντροφικότητα χωρίς αποκλειστικότητα.

Σε μια ώριμη φιλική σχέση, ο άλλος αναγνωρίζεται ως αυτόνομο πρόσωπο. Δεν είναι μέσο επιβεβαίωσης ούτε αντικείμενο επιθυμίας προς κατάκτηση. Η παρουσία του είναι πηγή εμπιστοσύνης και συναισθηματικής ασφάλειας, όχι πεδίο διεκδίκησης.

Αυτός ο ορισμός είναι κρίσιμος. Διότι, αν η φιλία στηρίζεται στην ελευθερία, τότε η εφικτότητά της ανάμεσα στα δύο φύλα εξαρτάται από το αν μπορούμε να διατηρήσουμε αυτή την ελευθερία απέναντι στη σεξουαλική και ερωτική διάσταση της ανθρώπινης ύπαρξης.

Δεν είναι παράλογο ένας άνδρας να σκεφθεί, να νιώσει ή να θελήσει να κάνει έρωτα με μία φίλη του. Αυτό, όμως, είναι εντελώς διαφορετικό από το να θεωρούμε πως δεν μπορεί να υπάρξει φιλία ανάμεσα στα δύο φύλα και αυτό να το αναγάγουμε σε μια παγκοσμίως ισχύουσα αλήθεια. Αν ίσχυε κάτι τέτοιο, τότε θα ήταν σαν να λέγαμε πως, επειδή κάποιος, που βρίσκεται σε μόνιμη σχέση ή είναι παντρεμένος, φαντασθεί ερωτικά μια άλλη γυναίκα αυτό είναι ταυτόσημο με απιστία ή με το ότι η σχέση ή ο γάμος του έχει πάψει να υφίσταται.

Η έλξη δεν είναι το πρόβλημα

Συχνά, υποστηρίζεται ότι η φιλία ανάμεσα στα δύο φύλα είναι αδύνατη λόγω της πιθανότητας ερωτικής έλξης. Πράγματι, η έλξη είναι μέρος της ανθρώπινης φύσης. Δεν εξαφανίζεται επειδή ονομάζουμε μια σχέση «φιλία».

Το κρίσιμο σημείο, ωστόσο, δεν είναι η ύπαρξη έλξης αλλά η διαχείρισή της. Η ψυχική ωριμότητα δεν σημαίνει απουσία επιθυμίας, αλλά ικανότητα επεξεργασίας της επιθυμίας. Μπορούμε να αναγνωρίσουμε μια στιγμιαία έλξη χωρίς να τη μετατρέψουμε σε απαίτηση; Μπορούμε να αντέξουμε την ένταση χωρίς να τη μεταμφιέσουμε σε «δικαίωμα»;

Η φιλία διαλύεται όχι όταν εμφανιστεί επιθυμία, αλλά όταν η επιθυμία γίνει σιωπηλή προσδοκία. Όταν κάποιος διατηρεί μια φιλία με την κρυφή ελπίδα μιας μελλοντικής ερωτικής ανταπόκρισης, η σχέση παύει να είναι ισότιμη. Μετατρέπεται σε επένδυση.

Η ασυνείδητη φαντασίωση και η αναμονή

Πολλές φορές, το πρόβλημα δεν είναι η ρητή ερωτική πρόθεση αλλά η ασυνείδητη φαντασίωση. Η ιδέα ότι «ίσως κάποτε» λειτουργεί υπόγεια. Δημιουργεί μια λεπτή αλλά διαρκή ένταση.

Ας φανταστούμε έναν άνδρα που προσφέρει διαρκή στήριξη σε μια φίλη του, πιστεύοντας βαθιά μέσα του ότι κάποτε εκείνη θα τον δει διαφορετικά. Εκείνος μπορεί να ονομάζει τη σχέση «φιλία», όμως για εκείνον η σχέση είναι κάτι περισσότερο. Είναι προσδοκία.

Αντίστοιχα, μια γυναίκα μπορεί να απολαμβάνει την αφοσίωση ενός φίλου, γνωρίζοντας ότι εκείνος έχει ερωτικά συναισθήματα, χωρίς όμως να επιθυμεί να ανταποκριθεί. Η ισορροπία διαταράσσεται.

Η φιλία προϋποθέτει απουσία κρυφής ατζέντας. Όταν η σχέση λειτουργεί ως χώρος αναμονής, η απογοήτευση είναι αναπόφευκτη.

Ζήλια, όρια και τρίτοι

Η παρουσία ερωτικών συντρόφων αποτελεί κρίσιμη δοκιμασία. Μια φιλία μπορεί να είναι απολύτως καθαρή, αλλά να βιωθεί από τον σύντροφο ως απειλή. Η ζήλια δεν είναι πάντα ένδειξη πραγματικού κινδύνου· συχνά είναι αντανάκλαση εσωτερικής ανασφάλειας.

Όταν όμως η φιλία αποκτά χαρακτηριστικά συναισθηματικής αποκλειστικότητας, τότε πράγματι δημιουργείται πρόβλημα. Αν ο φίλος γίνεται ο πρώτος αποδέκτης κάθε σκέψης, κάθε κρίσης, κάθε προσωπικού διλήμματος — ενώ ο σύντροφος μένει εκτός — τότε η φιλία λειτουργεί ως υποκατάστατο. Δεν πρόκειται πια για καθαρή φιλία αλλά για μετατόπιση συναισθηματικής επένδυσης.

Η διαφάνεια είναι καθοριστική. Όταν μια φιλία μπορεί να υπάρξει στο φως, χωρίς μυστικότητα, χωρίς κρυφή ένταση, τότε έχει μεγαλύτερες πιθανότητες να παραμείνει υγιής. Η μυστικότητα συχνά δεν αφορά το γεγονός της φιλίας, αλλά την εσωτερική αμφιθυμία που τη συνοδεύει.

Τα όρια δεν είναι περιορισμός· είναι προστασία. Η φιλία ανάμεσα στα δύο φύλα χρειάζεται συνειδητή οριοθέτηση: συναισθηματική, σωματική, χρονική. Όχι για να καταπιεστεί, αλλά για να διαφυλαχθεί.

Διαφορετικές προσδοκίες, διαφορετικές αναγνώσεις

Ένας ακόμη παράγοντας που επηρεάζει τη φιλία ανάμεσα στα δύο φύλα είναι ο τρόπος με τον οποίο οι άνδρες και οι γυναίκες κοινωνικοποιούνται συναισθηματικά. Χωρίς να γενικεύουμε, μπορούμε να παρατηρήσουμε ότι συχνά οι γυναίκες αναπτύσσουν πιο λεκτική και συναισθηματική μορφή εγγύτητας, ενώ πολλοί άνδρες έχουν μάθει να εκφράζουν τη σύνδεση περισσότερο μέσα από δράση παρά μέσα από εσωτερική αποκάλυψη.

Αυτό μπορεί να οδηγήσει σε παρερμηνείες. Μια γυναίκα μπορεί να βιώνει μια βαθιά, εκτενή συναισθηματική συζήτηση ως αυτονόητο στοιχείο φιλίας. Ένας άνδρας μπορεί να την εκλάβει ως ένδειξη ιδιαίτερης σχέσης. Ή το αντίστροφο.

Η φιλία απαιτεί κοινή κατανόηση του τι σημαίνει «εγγύτητα». Όταν δύο άνθρωποι δεν μοιράζονται την ίδια αντίληψη για το περιεχόμενο της σχέσης τους, δημιουργούνται ασυμμετρίες.

Η μονόπλευρη έλξη και το δίλημμα της ειλικρίνειας

Μία από τις πιο δύσκολες καταστάσεις είναι η μονόπλευρη ερωτική έλξη. Ο ένας βιώνει τη σχέση ως φιλική, ο άλλος ως εν δυνάμει ερωτική. Εδώ το ερώτημα δεν είναι αν η φιλία «επιτρέπεται», αλλά αν είναι βιώσιμη.

Η απόκρυψη των συναισθημάτων μπορεί να δημιουργήσει εσωτερική ένταση και σταδιακή πικρία. Η ειλικρίνεια, από την άλλη πλευρά, ενέχει ρίσκο: μπορεί να αλλάξει τη δυναμική της σχέσης.

Δεν υπάρχει μία σωστή απάντηση. Αν όμως η επιθυμία γίνεται κεντρικό βίωμα, αν η παρουσία του άλλου προκαλεί συνεχώς εσωτερική σύγκρουση, τότε ίσως η απόσταση είναι πιο υγιής από μια φιλία που βασανίζει.

Η φιλία δεν είναι άσκηση αυτοθυσίας. Είναι σχέση ισορροπίας.

Πότε η «φιλία» είναι συναισθηματική εξάρτηση;

Σε ορισμένες περιπτώσεις, αυτό που ονομάζεται φιλία κρύβει μια βαθύτερη ανάγκη εξάρτησης. Όταν ο ένας γίνεται το μοναδικό στήριγμα του άλλου, όταν η απουσία του βιώνεται ως εγκατάλειψη, όταν υπάρχει έντονη ανάγκη διαρκούς επιβεβαίωσης, τότε η σχέση δεν είναι απλώς φιλική.

Η φιλία προϋποθέτει δύο αυτόνομους ανθρώπους που επιλέγουν να μοιραστούν χρόνο και εμπειρίες. Όταν ο ένας γίνεται αναγκαίος για την ψυχική ισορροπία του άλλου, η σχέση μετατοπίζεται.

Η εξάρτηση μπορεί να κρύβεται πίσω από τη φαινομενική αθωότητα της φιλίας. Κι εδώ η διάκριση είναι λεπτή αλλά ουσιαστική.

Η δυνατότητα μετατροπής σε έρωτα

Πολλές σταθερές και ώριμες ερωτικές σχέσεις έχουν γεννηθεί από βαθιά φιλική σύνδεση. Η φιλία προσφέρει έδαφος εμπιστοσύνης, κοινών αξιών και ουσιαστικής γνωριμίας. Δεν είναι παράδοξο, λοιπόν, να μετατραπεί σε έρωτα.

Η μετατροπή όμως δεν είναι αναπόφευκτη ούτε υποχρεωτική. Η φιλία δεν είναι «προθάλαμος» έρωτα. Είναι αυτόνομη μορφή αγάπης. Όταν η μετάβαση συμβεί αμοιβαία και συνειδητά, μπορεί να είναι φυσική εξέλιξη. Όταν όμως η μία πλευρά ελπίζει σιωπηλά, ενώ η άλλη παραμένει αμετακίνητη, η φιλία φθείρεται.

Το κλειδί είναι η συνειδητότητα.

Η υπαρξιακή διάσταση της φιλίας

Σε βαθύτερο επίπεδο, το ερώτημα για τη φιλία ανάμεσα στα δύο φύλα αγγίζει την ικανότητά μας να σχετιζόμαστε πέρα από ρόλους. Να δούμε τον άλλον ως πρόσωπο, όχι ως κατηγορία. Να αντέξουμε την εγγύτητα χωρίς να τη μετατρέπουμε αυτομάτως σε σεξουαλικό σενάριο.

Η φιλία είναι μορφή αγάπης χωρίς ιδιοκτησία. Είναι δεσμός που δεν διεκδικεί αποκλειστικότητα, αλλά επιτρέπει ελευθερία. Αυτή η ελευθερία, όμως, απαιτεί ψυχική σταθερότητα. Απαιτεί να μη χρειαζόμαστε τον άλλον για να νιώσουμε πλήρεις.

Η δυνατότητα φιλίας ανάμεσα στα δύο φύλα δεν είναι ζήτημα βιολογίας. Είναι ζήτημα εσωτερικής ωριμότητας. Όσο πιο σταθερή είναι η ταυτότητα, τόσο λιγότερο απειλητική γίνεται η εγγύτητα.

Συμπέρασμα

Είναι εφικτή η φιλία ανάμεσα στα δύο φύλα; Ναι — αλλά υπό προϋποθέσεις.

Είναι εφικτή όταν υπάρχει:

• συναισθηματική ωριμότητα
• σαφή και συνειδητά όρια
• ειλικρίνεια απέναντι στα συναισθήματα
• απουσία κρυφής προσδοκίας
• δυνατότητα αποδοχής της ετερότητας

Δεν είναι το φύλο που καθορίζει τη δυνατότητα φιλίας. Είναι η ποιότητα της εσωτερικής μας ζωής. Όταν μπορούμε να σχετιστούμε χωρίς ανάγκη κατοχής, χωρίς φόβο απώλειας και χωρίς κρυφή διεκδίκηση, τότε η φιλία γίνεται ένας από τους πιο καθαρούς τρόπους σύνδεσης.

Ίσως, τελικά, το πραγματικό ερώτημα δεν είναι αν «μπορεί» να υπάρξει φιλία ανάμεσα στα δύο φύλα, αλλά αν μπορούμε εμείς να υπάρξουμε μέσα της με ελευθερία, σταθερότητα και σεβασμό.