Υπαρξιακοί Φόβοι και Κοινωνία: Η Ανάγκη για Ασφάλεια

Οι διαστάσεις του φόβου στη σύγχρονη ζωή

Οι περισσότεροι από εμάς φοβούνται. Άνδρες, γυναίκες, παιδιά, άνθρωποι κάθε ηλικίας, κοινωνικού, μορφωτικού ή οικονομικού επιπέδου φοβούνται. Πράγματι, οι υπαρξιακοί φόβοι μοιάζουν να μας κατακλύζουν.Παντού γύρω μας μοιάζει να καραδοκούν εμφανείς ή αφανείς απειλές.

Φοβόμαστε σχεδόν για τα πάντα:

• Για την υγεία μας.

• Για το μέλλον του πλανήτη.

• Για κάθε είδους υπαρκτούς και μη τρομοκράτες.

• Για τη μοναξιά ή κάποιον ενδεχόμενο κοινωνικό ή προσωπικό αποκλεισμό μας…

Η κουλτούρα του φόβου και το παράδοξο της εποχής

Μοιάζει να ζούμε σε μια —όπως πολλοί, κατά καιρούς, έχουν αποκαλέσει— «κουλτούρα φόβου». Όμως, παρατηρείται ένα έντονο παράδοξο στις σύγχρονες κοινωνίες:

Παρόλο που το βιοτικό, μορφωτικό και οικονομικό επίπεδο, όπως επίσης η υγεία και ο μέσος όρος του προσδόκιμου χρόνου ζωής των περισσοτέρων ατόμων έχουν βελτιωθεί σημαντικά, η αίσθηση ασφάλειας υποχωρεί.

Μοιάζει ο φόβος, η ανασφάλεια, η αίσθηση μοναξιάς και, γενικώς, τα διάφορα υπαρξιακά διλήμματα των ανθρώπων να έχουν αυξηθεί σε βαθμό παραλυτικό. Αυτό έχει ως αποτέλεσμα πολλοί να μην μπορούν να χαρούν την επίτευξη όλων αυτών των σημαντικών κατακτήσεων.

Οι έξωθεν επιβαλλόμενες απειλές

Γιατί, όμως, φοβόμαστε τόσο; Είναι υπαρκτά όλα όσα φοβόμαστε ή απλά τα βιώνουμε απειλητικότερα απ΄όσο, στην πραγματικότητα, είναι; Η όποια απάντηση δεν είναι ούτε εύκολη ούτε απλή.

Επειδή το φαινόμενο —απ΄ότι δείχνουν οι έρευνες— είναι κοινωνικό και παγκόσμιο, θα το προσεγγίσουμε περισσότερο από την οπτική της κοινωνικής ψυχολογίας.

Ο ρόλος των Μ.Μ.Ε. στην καλλιέργεια του φόβου

Τα Μ.Μ.Ε. αναζητούν μονίμως, απεγνωσμένα και, συχνά, εκβιαστικά την «είδηση». Όσο τρομακτικότερη τόσο και πιο καλοδεχούμενη είναι, αφού ο περισσότερος κόσμος έλκεται και «ηδονίζεται» από αρνητικές ειδήσεις παγκόσμιας εμβέλειας. Αν οι ειδήσεις αυτές δεν είναι δεόντως αρνητικές, συχνά τροποποιούνται ή και κατασκευάζονται, ώστε να μετατραπούν σε τέτοιες.

Αυτό το καλοστημένο σκηνικό τρομολαγνείας καλλιεργείται σκοπίμως ώστε:

• Να ασκείται εξουσία.

• Να τιθασεύονται οι μάζες.

• Να διαμορφώνονται συνειδήσεις και απόψεις.

• Να επιβάλλονται συγκεκριμένες επιλογές και λογικές.

Ιστορικά παραδείγματα υπερδιογκωμένων απειλών

Για να κατανοήσουμε πώς λειτουργεί αυτός ο μηχανισμός, αρκεί να ανατρέξουμε σε πρόσφατες ειδησεογραφικές θεματολογίες που μονοπώλησαν το ενδιαφέρον:

1. Το έτος 2000: Όλοι θυμόμαστε την αλλαγή της χιλιετηρίδας. Τα ηλεκτρονικά συστήματα υποτίθεται πως θα κατέρρεαν, οι τράπεζες θα παρέλυαν και πυρηνικά όπλα θα μπορούσαν να απασφαλιστούν. Ήμασταν έρμαια των «ειδικών προγραμματισμού». Τελικά, τίποτα απολύτως δεν συνέβη.

2. Υγειονομικές απειλές: Η νόσος των «τρελών αγελάδων», η νόσος των πτηνών, το σύνδρομο SARS, ο ιός Έμπολα. Αφού τρομοκράτησαν και «πούλησαν», λησμονήθηκαν, αφήνοντας χώρο σε νέες απειλές.

Οι σύγχρονοι «πρωταγωνιστές»: Τρομοκρατία και Κλίμα

Οι τωρινοί πρωταγωνιστές λέγονται «τρομοκρατία» και «φαινόμενο θερμοκηπίου». Η επικρατούσα άποψη περί κλιματικής αλλαγής μετατράπηκε σε δόγμα. Σε αυτό το πλαίσιο, εναλλακτικές επιστημονικές απόψεις συχνά λογοκρίνονται ή αυτολογοκρίνονται μπροστά στον φόβο της κατακραυγής και της περικοπής ερευνητικών κονδυλίων.

Η διαρκής έκθεση σε απειλές μπορεί να επιβαρύνει την ψυχική σας υγεία. Μάθετε πώς να θωρακιστείτε εσωτερικά μέσω online ψυχοθεραπείας .

Η νοσταλγία και η ασφάλεια του παρελθόντος

Ο φόβος μοιάζει να έχει αποικιοκρατήσει τα όνειρα, τα αισθήματα, τις αξίες και τη ζωή μας γενικώς. Υπονομεύει ύπουλα την αίσθηση ελευθερίας μας, μας ρίχνει σε μια δίνη καχυποψίας, ανασφάλειας, ανημπόριας και παραίτησης.

Αυτό οδηγεί σε δύο βασικές αντιδράσεις:

1. Στροφή στο παρελθόν: Το παρελθόν εξιδανικεύεται αντί να κοιτάμε προς το μέλλον. Κάθε αλλαγή βιώνεται ως απειλή και οι υποσχέσεις για επιστροφή στις «παλιές καλές εποχές» βρίσκουν γόνιμο έδαφος.

2. Αναζήτηση «σωτήρων»: Εναποθέτουμε τις ελπίδες μας σε ηγέτες-προστάτες. Χαρακτηριστικό παράδειγμα είναι το μότο του Τραμπ: «Να κάνουμε ΞΑΝΑ την Αμερική μεγάλη». Η λέξη-κλειδί «ΞΑΝΑ» αυξάνει δραματικά τις προϋποθέσεις επανάληψης των πιο σκοτεινών πλευρών της ιστορίας.

Υπαρξιακοί φόβοι, άγχος και πρακτικές λύσεις

Το αναγεννημένο και ενδυναμωμένο υπαρξιακό μας άγχος μάς οδηγεί σε μια εναγώνια αναζήτηση πρακτικών λύσεων που ίσως το απαλύνουν ευκαιριακά, αλλά στην πραγματικότητα το αυξάνουν. Όταν προσπαθούμε να αντιμετωπίσουμε ανύπαρκτους κινδύνους, τα μέτρα αποτροπής συχνά ενισχύουν τον ίδιο τον φόβο.

Πολλοί άνθρωποι, στην προσπάθειά τους να αυξήσουν τις πιθανότητες μακροζωίας και σωτηρίας, υιοθετούν νέες συνήθειες:

• Κόβουν το κάπνισμα και ασκούνται συστηματικά.

• Αγοράζουν βιολογικά προϊόντα, συμπληρώματα διατροφής και superfoods.

• Αποφεύγουν τον «κακό» ήλιο που μπορεί να σκοτώσει.

Παρά τη γνώση των συνεπειών, όμως, οι περισσότεροι συνεχίζουν να ζουν «ανθυγιεινά», βιώνοντας ταυτόχρονα έντονες ενοχές για την αδυναμία τους να προστατέψουν τον εαυτό τους.

Οι επίδοξοι «σωτήρες» μας

Στην αναμπουμπούλα, ο λύκος χαίρεται. Ποιος έχει συμφέρον να εκφοβίζει τους πολίτες; Είναι βέβαιο πως πανίσχυρα πολιτικο-οικονομικά και ιδεολογικά/θρησκευτικά συμφέροντα «βολεύονται» από την επικρατούσα κουλτούρα φόβου.

Ένας φοβισμένος πολίτης είναι ένας αποδυναμωμένος πολίτης. Ο «πνιγμένος» από τα μαλλιά του πιάνεται και ο φοβισμένος ψάχνει απεγνωσμένα κάποιον να τον καθησυχάσει και να του εμπνεύσει ελπίδα, καθιστώντας τον εαυτό του ευάλωτο σε κάθε είδους χειραγώγηση.

Η ανάγκη για πίστη και η αναζήτηση νοήματος

Σε εποχές σαν τη δική μας, ο κόσμος εναποθέτει τις ελπίδες του στους απανταχού «ειδικούς» πώλησης υποσχέσεων, λύσεων και ελπίδας, όσο και αν στο βάθος μπορεί να αμφισβητεί τις προτάσεις ή τα συμπεράσματά τους.

Έτσι λοιπόν, εμφανίζονται:

• Πολιτικοί που ανάγονται σε σωτήρες.

• Θρησκευτικοί αρχηγοί που υπόσχονται παρηγοριά.

• Χιλιάδες άλλοι «ειδικοί» που η σημασία τους μεγαλώνει όσο περισσότερο φοβισμένοι είμαστε.

Η πίστη σε έναν Θεό και η προοπτική μιας ζωής που δεν τελειώνει με τον θάνατο προσφέρει στον άνθρωπο μια αίσθηση ασφάλειας, συνέχειας και ελπίδας. Ακόμα και οι προσωπικές καταστροφές αποκτούν νόημα μέσα από εξηγήσεις όπως «Ο Θεός μάς δίνει δεινά για να μας δοκιμάσει». Ο Θεός φοβίζει αλλά είναι, ταυτόχρονα, αυτός που μπορεί να δώσει και αγάπη. Η ζωή αποκτά υπαρξιακό νόημα και παύει να θεωρείται αποτέλεσμα τυχαίων ή αμείλικτων φυσικών κανόνων.

Επιστήμη και ο φόβος του θανάτου στις κοσμικές κοινωνίες

Αντίθετα, οι υπαρξιακοί φόβοι εντείνονται στις σύγχρονες κοσμικές κοινωνίες, η πίστη στην επιστήμη σημαίνει την αποδοχή του αμετάκλητου του θανάτου —του οριστικού τέλους χωρίς συνέχεια. Αυτός είναι ένας από τους κυριότερους λόγους που ο φόβος του θανάτου έχει ενταθεί δραματικά.

Αυτή η υπαρξιακή αγωνία γίνεται συχνά αντικείμενο εκμετάλλευσης από δυνάμεις που αποβλέπουν:

1. Στο κέρδος.

2. Στην εξουσία.

3. Στον έλεγχο των ανθρώπων προς ίδιον όφελος.

Επίλογος: Η απειλή της σιωπής

Ακόμα μεγαλύτερη απειλή ίσως είναι το ότι, μέσα σε συνθήκες φόβου, καχυποψίας και έλλειψης προοπτικής, οι άνθρωποι σιωπούν. Παύουν να ελπίζουν στην αγάπη, στις διαπροσωπικές σχέσεις και σε ένα καλύτερο μέλλον.

Το πιο επικίνδυνο αποτέλεσμα της κουλτούρας του φόβου είναι η απώλεια της πεποίθησης πως οι ίδιοι οι άνθρωποι μπορούν να επηρεάσουν, ακόμα και να αλλάξουν, ριζικά τη μοίρα τους…

Νιώθετε ότι οι υπαρξιακοί φόβοι περιορίζουν την ελευθερία σας;  Δεν χρειάζεται να αντιμετωπίζετε το άγχος μόνοι σας. Στην ιστοσελίδα i-psyxologos.gr  θα βρείτε πλούσιο υλικό υποστήριξης. Μπορείτε να ξεκινήσετε τη δική σας θεραπευτική πορεία κλείνοντας μια συνεδρία online ή ένα ραντεβού στο γραφείο.