Σχέση γονιών-παιδιού: Μπορεί ο γονιός να είναι φίλος με το παιδί;

Η παρεξήγηση του «γονιού-φίλου»

Πριν από λίγες μέρες, σε μια ήσυχη και όμορφη παραλία της Χαλκιδικής, έγινα μάρτυρας ενός περιστατικού που μου έκανε ιδιαίτερη εντύπωση. Ήταν η αφορμή για να σκεφτώ, για μία ακόμη φορά, το είδος της σύνδεσης που οφείλουμε να έχουμε με τα παιδιά μας, δηλαδή τη σχέση γονιών-παιδιού σε ένα βαθύτερο επίπεδο.

«Σε μισώ! Δεν σε έχω πλέον φίλο!»

Το κοριτσάκι, που δεν ήταν μεγαλύτερο από 6-7 χρονών, χτυπούσε με δύναμη το πόδι του στην άμμο, ουρλιάζοντας στον πατέρα του. Ο λόγος της αντίδρασης ήταν η άρνηση του πατέρα να της αγοράσει παγωτό, εξηγώντας της πως σύντομα θα έτρωγαν μεσημεριανό. Η λογική εξήγηση δεν στάθηκε ικανή να ηρεμήσει το παιδί. Άρχισε να πετά τα παιχνίδια του και να τραβά τον πατέρα από το πόδι. Τότε, ο πατέρας την έβαλε να καθίσει κάτω, θέτοντας ένα ξεκάθαρο όριο: «Αν δεν σταματήσεις, φεύγουμε αμέσως για το σπίτι».

Όταν το κοριτσάκι του φώναξε πως δεν τον θεωρεί πλέον φίλο του, ο πατέρας ένιωσε μια στιγμιαία αμφιβολία. Ρώτησε τη σύζυγό του αν ήταν πολύ σκληρός, νιώθοντας ενοχές. Η απάντηση της μητέρας ήταν αποκαλυπτική: «Όχι, πραγματικά δεν ήσουν. Είμαστε γονείς της. Ο ρόλος και η αποστολή μας δεν είναι να είμαστε φίλοι με το παιδί μας, αλλά γονείς!».

Φιλική σχέση ή φιλία;

Έχω ακούσει πολλές φορές γονείς να δηλώνουν με αυταρέσκεια: «Εγώ είμαι φίλη με την κόρη μου» ή «είμαι φίλος με τον γιο μου». Συχνά θεωρούν πως αυτή η προσέγγιση τους καθιστά «σύγχρονους» γονείς. Ωστόσο, ως κλινικός ψυχολόγος, δεν συμμερίζομαι απόλυτα αυτή την άποψη.

Είναι απαραίτητο να διευκρινίσουμε μια βασική διαφορά: είναι άλλο να έχουμε μια φιλική σχέση με το παιδί μας και άλλο να επιδιώκουμε να είμαστε φίλοι του. Η φιλική προσέγγιση δεν σημαίνει σε καμία περίπτωση παραίτηση από τον γονικό μας ρόλο.

Για εμένα προσωπικά, η φιλία ορίζεται ως μια σχέση μεταξύ ίσων, όπου:

• Μπορούμε να δείξουμε τις στιγμές που νιώθουμε ευάλωτοι και αδύναμοι.

• Μοιραζόμαστε όνειρα και ανησυχίες σε ισότιμη βάση.

• Υπάρχει αμοιβαία αποδοχή και υποστήριξη χωρίς την ευθύνη της διαπαιδαγώγησης.

Στη σχέση γονιών-παιδιού, η δυναμική είναι διαφορετική, καθώς εμείς φέρουμε την ευθύνη για την ασφάλεια και την καθοδήγηση του παιδιού.

Τι διαφοροποιεί τη γονική από τη φιλική σχέση;

Αυτό που διαφοροποιεί τη «φιλία» προς τα παιδιά μας από τη φιλία με άλλα ενήλικα άτομα είναι η τεράστια ευθύνη που φέρουμε ως γονείς για τη διατήρηση της ποιότητας και της διάρκειας αυτής της σύνδεσης. Ενώ οι ενήλικοι φίλοι μας μπορούν να επιλέξουν να διακόψουν τη σχέση αν νιώσουν ότι δεν τους γεμίζει πλέον, αυτό είναι αδύνατον να συμβεί με τα παιδιά μας – τουλάχιστον όσο εξαρτώνται από εμάς.

Ως γονείς, οφείλουμε να τα μεταχειριζόμαστε με τον σεβασμό που θα δείχναμε στον καλύτερό μας φίλο, χωρίς όμως να παραιτούμαστε από τον ρόλο μας. Δεν εγκαταλείπουμε ποτέ αυτή τη σχέση και προσπαθούμε πάντα να την κρατάμε ζωντανή ως το σταθερό σημείο αναφοράς σε όλη τη διάρκεια της ζωής τους.

Τι περιλαμβάνει ο γονικός ρόλος;

Ο γονικός ρόλος σημαίνει πως διαθέτω το απαραίτητο κύρος ώστε να είμαι ο «αρχηγός» που εμπνέει. Ένας ηγέτης που το παιδί θα ήθελε να ακολουθήσει και να του μοιάσει. Περιλαμβάνει:

• Την πίστη στις δυνατότητες του παιδιού και τη δημιουργία προϋποθέσεων για την εξέλιξή του.

• Την παροχή ελεύθερου χώρου ώστε το παιδί να αυτονομείται σταδιακά.

• Την καθοδήγηση και την κάλυψη βασικών αναγκών (στέγη, τροφή, εκπαίδευση).

• Την προσφορά πανανθρώπινων αξιών και συναισθηματικής ασφάλειας.

Τα περισσότερα από αυτά τα στοιχεία δεν χαρακτηρίζουν μια τυπική φιλική σχέση, καθώς η ευθύνη εδώ είναι μονομερής και θεμελιώδης.

Η ανάγκη των παιδιών για καθοδήγηση

Τα παιδιά έχουν ανάγκη από τη διαχρονική καθοδήγηση των ενηλίκων μέχρι την ενηλικίωσή τους. Η απουσία γονικού κύρους έχει σοβαρές συνέπειες, κυρίως για δύο λόγους:

1. Τα παιδιά, παρόλο που ξέρουν τι επιθυμούν, δεν έχουν συνείδηση των βασικών τους αναγκών.

2. Για να προσαρμοστούν στην οικογένεια και την κοινωνία, χρειάζονται καθοδήγηση που βασίζεται σε γνώση και εμπειρία.

Στα παιδιά λείπει η εμπειρία ζωής και η ικανότητα να προβλέπουν καταστάσεις. Εάν ένας γονιός δεν επιθυμεί να αναλάβει αυτή την ευθύνη ή, αντίθετα, μετατραπεί σε τύραννο που αγνοεί τις ανάγκες του παιδιού, τα αποτελέσματα είναι συχνά καταστροφικά.

Το πρόβλημα του σύγχρονου γονικού ρόλου

Η κλινική μου εμπειρία δείχνει ότι ολοένα και περισσότερες οικογένειες αντιμετωπίζουν προβλήματα στην καθημερινότητα (ύπνος, φαγητό, μελέτη). Αυτές οι δυσκολίες καταδεικνύουν την αδυναμία των γονιών να ασκήσουν τον ρόλο τους με κύρος και αποφασιστικότητα.

Αυτό δεν σημαίνει επιστροφή στον παλιό τρόπο διαπαιδαγώγησης με εκφοβισμό. Σημαίνει όμως την ανάγκη για σαφή όρια και συνέπεια. Χωρίς αυτά, η σχέση γονιών-παιδιού κλονίζεται, αφήνοντας το παιδί μετέωρο και χωρίς την καθοδήγηση που τόσο πολύ χρειάζεται για να νιώθει ασφαλές.

Αν η σχέση γονιών-παιδιού χρειάζεται νέες ισορροπίες, η συμβουλευτική γονέων προσφέρει την απαραίτητη καθοδήγηση.

Σημαντικά χαρακτηριστικά του γονικού ρόλου

Πλέον γνωρίζουμε πολύ καλά πως οι σχέσεις μεταξύ δύο ισότιμων υποκειμένων λειτουργούν καλύτερα και για τα δύο μέρη. Αυτό δημιουργεί προϋποθέσεις για μια σχέση που χαρακτηρίζεται από αμοιβαιότητα, αλληλοσεβασμό, καλή διάθεση, διάλογο, ευελιξία, προβλεψιμότητα και ενσυναίσθηση. Το ίδιο ισχύει για κάθε μορφή σύνδεσης, όπως η σχέση γυναίκας-άνδρα, εργοδότη-εργαζομένου ή φίλων.

Στο πλαίσιο της ανατροφής, ο γονικός ρόλος αποκτά ουσιαστικό περιεχόμενο μέσα από συγκεκριμένες στάσεις:

• Προβλεψιμότητα: Σημαίνει το να μπορεί ο γονιός να λειτουργεί με βάση τις προσωπικές του αξίες και στόχους, αντί να αντιδρά αυτοματοποιημένα στα λεγόμενα ή τις πράξεις του παιδιού.

• Ενσυναίσθηση: Η ικανότητα να βλέπουμε το παιδί ως αυτόνομο άτομο, να μπαίνουμε στη θέση του και να κατανοούμε τα συναισθήματά του.

• Ευελιξία: Η ικανότητα να λαμβάνουμε υπόψη την εξέλιξη τη δική μας και του παιδιού, αντί για μια στείρα προσκόλληση στην έννοια της «συνέπειας».

• Διάλογος και κατανόηση: Το να παίρνουμε σοβαρά υπόψη τις ανάγκες, τις σκέψεις και τις απόψεις του παιδιού, ακόμα και όταν έρχονται σε σύγκρουση με τις δικές μας.

Η διαχείριση της γονικής δύναμης

Η υιοθέτηση ενός ηγετικού και καθοδηγητικού ρόλου, που βασίζεται στην ισοτιμία, διασφαλίζει την ισορροπία ανάμεσα στις ανάγκες της οικογένειας ως σύνολο και στις ατομικές ανάγκες κάθε μέλους.

Σε μια οικογένεια, οι ενήλικες είναι εκείνοι που κατέχουν τη δύναμη — κοινωνικά, οικονομικά και συναισθηματικά. Ο τρόπος διαχείρισης αυτής της δύναμης, όμως, διαφέρει πολιτισμικά. Ενώ σε περιοχές όπως η Σκανδιναβία οι γονείς διατηρούν χαμηλό προφίλ στην άσκηση της δύναμής τους, σε μεσογειακές χώρες παρατηρείται συχνά ένας υπερτονισμός της εξουσίας αυτής.

Δυστυχώς, ο υπερτονισμός αυτός μπορεί να οδηγήσει σε νοσηρές καταστάσεις. Θυμάμαι ακόμα ένα σοκαριστικό περιστατικό από τα παιδικά μου χρόνια: ένας πατέρας έδεσε τον 12χρονο γιο του σε μια συκιά και τον πασάλειψε με μέλι για να τον τσιμπούν οι μέλισσες, επειδή δεν επέστρεψε αμέσως σπίτι από το παιχνίδι. Παρά τη σκληρότητα της πράξης, κανένας γείτονας δεν τόλμησε να παρέμβει, αναγνωρίζοντας σιωπηλά το “δικαίωμα” του γονιού στην απόλυτη δύναμη.

Καθοριστικό στοιχείο ο τρόπος άσκησης της γονικής δύναμης

Το σημαντικότερο στοιχείο για το «ευ ζην» και την υγιή εξέλιξη ενός παιδιού είναι ο τρόπος που ένας γονέας επιλέγει να ασκήσει την ψυχολογική και φυσική του δύναμη. Ανεξάρτητα από το γενετικό υλικό του παιδιού (ταμπεραμέντο, σωματικές ή πνευματικές προϋποθέσεις), η διαχείριση αυτής της δύναμης αποτελεί τον καθοριστικό παράγοντα για το αν το παιδί θα αξιοποιήσει το προσωπικό και κοινωνικό του δυναμικό.

Είναι σχεδόν τρομακτικό να συνειδητοποιήσουμε πόσο καθοριστική είναι η δύναμη που διαθέτουμε ως γονείς. Αυτή η επίγνωση μπορεί να γίνει η αφετηρία για να ασκούμε τον ρόλο μας με μεγαλύτερη προσοχή, ευαισθησία, τρυφερότητα και αγάπη.

Η «αδυναμία» ως καταστροφική μορφή δύναμης

Μία από τις πλέον καταστροφικές μορφές δύναμης είναι η αδυναμία. Αυτή είναι που συνηθέστατα οδηγεί σε κατάχρηση εξουσίας και παραβιάσεις των προσωπικών ορίων του παιδιού. Αν δεν οδηγήσει εκεί, καταλήγει στην παραίτηση, την παθητικότητα και την έλλειψη επαφής — αυτό που ονομάζουμε ελλιπή ή κακή φροντίδα.

Δεν είναι ασυνήθιστο να νιώσουμε ανήμποροι κάποιες φορές. Όταν όμως αυτή η αίσθηση κυριαρχεί στην επαφή μας με το παιδί, είναι ένα σαφές σημάδι ότι χρειαζόμαστε τη βοήθεια κάποιου ειδικού.

Η ανάγκη για έναν ανθεκτικό γονιό

Μια μορφή ελλιπούς φροντίδας εμφανίζεται όταν ο γονιός δεν μπορεί να ασκήσει το κύρος και τον ηγετικό του ρόλο, μεταθέτοντας τις ευθύνες στο ίδιο το παιδί. Αυτή η αμυντική στάση συχνά υιοθετείται από ευαίσθητους γονείς που φοβούνται μήπως πληγώσουν το παιδί τους. Ωστόσο, μακροπρόθεσμα, η τακτική αυτή μονιμοποιεί τα ατομικά και οικογενειακά προβλήματα.

Τα παιδιά, για να αισθάνονται ασφαλή, έχουν ανάγκη να νιώθουν πως έχουν δίπλα τους έναν γονιό που είναι:

• Πιο δυνατός και ανθεκτικός από τα ίδια.

• Αποτελεσματικός στη διαχείριση κρίσεων.

• Ικανός να θέσει όρια, όταν αυτό είναι αναγκαίο.

Εάν τα παιδιά βιώνουν τον γονιό ως ευάλωτο και ανήμπορο, κυριεύονται από φόβο και ανασφάλεια. Μπορεί να αισθάνονται λύπη ή θυμό για αυτόν, αλλά σίγουρα δεν μπορούν να τον χρησιμοποιήσουν ως πρότυπο προς μίμηση. Ο γονιός οφείλει να είναι το «λιμάνι» και όχι ένας φίλος που πνίγεται μαζί τους στην ίδια τρικυμία.

Η οικογένεια ως ομάδα: Η ανάγκη για έναν ηγέτη

Ως είδος, δεν θα είχαμε την παραμικρότερη πιθανότητα να επιβιώσουμε και να εξελιχθούμε, εάν δεν οργανωνόμασταν σε μικρότερες ή μεγαλύτερες ομάδες, κοινότητες ή κοινωνίες που να ηγούνται από κάποιον που να έχει έναν αρχηγικό ρόλο. Αυτό είναι μία ανάγκη που κάθε ομάδα αυθόρμητα εκφράζει, ανοιχτά ή σιωπηρά, αναδεικνύοντας πάντα κάποιο από τα μέλη της ως αρχηγό, ηγέτη, καθοδηγητή ή συντονιστή.

Όπου κάτι τέτοιο δεν κατέστη δυνατό, ακολούθησε η παρακμή, οι έντονες εσωτερικές συγκρούσεις και, τελικά, η διάλυση. Κάτι ανάλογο ισχύει και σε μια οικογένεια.

Ισοτιμία και εξέλιξη μέσα στη σχέση γονιών-παιδιού

Το καθοριστικό στοιχείο, στη νομοτέλεια αυτή, είναι ο τρόπος άσκησης αυτής της δύναμης/ισχύος που έχει ο εκάστοτε ηγέτης-γονιός. Αν αυτό γίνεται με τις προϋποθέσεις που περιγράψαμε παραπάνω, μέσα από μία σχέση ισοτιμίας και σεβασμού των αναγκών, των «θέλω» και της προσωπικότητας των άλλων, τότε τα μέλη της οικογένειας αυτής επικοινωνούν ουσιαστικά.

Σε ένα τέτοιο περιβάλλον, οι γονείς και τα παιδιά:

• Απολαμβάνουν τη συνύπαρξη.

• Εξελίσσονται ομαλά.

• Διασφαλίζουν πως η εξέλιξη του ενός δεν γίνεται τροχοπέδη για την εξέλιξη των άλλων.

Η σχέση γονιών-παιδιού είναι η πρώτη και σημαντικότερη «κοινωνία» που γνωρίζει το παιδί· ας φροντίσουμε να είναι μια κοινωνία που εμπνέει ασφάλεια και σεβασμό.

Αν νιώθετε ότι οι ισορροπίες στο σπίτι έχουν διαταραχθεί, η συμβουλευτική γονέων μπορεί να γίνει ο σύμμαχός σας. Μέσα από τη συζήτηση, μπορείτε να ενισχύσετε τον γονικό σας ρόλο και να δημιουργήσετε ένα περιβάλλον σεβασμού. Η ψυχοθεραπεία online  η , η συνεδρια δια ζωσης προσφέρει την ευελιξία που χρειάζεστε για να δουλέψουμε μαζί. Είμαι εδώ για να σας βοηθήσω να χτίσετε στέρεες γέφυρες επικοινωνίας. Προγραμματίστε μια online συνεδρία σήμερα.