Χορτοφαγία και Βεγκανισμός: Η Ψυχολογία πίσω από τη διατροφή

Τι είναι η χορτοφαγία: Ορισμός και Ιστορία

Η χορτοφαγία είναι ένας τρόπος διατροφής ο οποίος επιτρέπει την κατανάλωση μόνο φυτικών τροφών. Αυτό σημαίνει πως ένα άτομο που επιλέγει τη χορτοφαγία δεν καταναλώνει ζωικά προϊόντα. Συνήθως, οι λόγοι είναι ηθικοί, θρησκευτικοί, περιβαλλοντικοί ή αφορούν την υγεία.

Μπορεί να υπάρξουν κάποιες εξαιρέσεις για συγκεκριμένα προϊόντα (π.χ. αυγά, γάλα κ.ά.) που προέρχονται από ζώντα ζώα. Αξίζει να σημειωθεί πως τα μανιτάρια θεωρούνται συχνά ως φυτική τροφή, παρόλο που βιολογικά δεν ανήκουν στο φυτικό βασίλειο, καθώς είναι μύκητες.

Ο όρος χορτοφαγία παραπέμπει συνηθέστατα σε συγκεκριμένο τρόπο διατροφής, αλλά αρκετοί χορτοφάγοι επιλέγουν, ταυτόχρονα, να μη χρησιμοποιούν γενικότερα ζωικά προϊόντα, όπως είναι για παράδειγμα τα δερμάτινα ή τα μάλλινα είδη.

Η χορτοφαγία καθιερώθηκε για πρώτη φορά το 1847, σε μία συνάντηση χορτοφάγων στο Ramsgate της Αγγλίας, όπου και δημιουργήθηκε η πρώτη χορτοφαγική οργάνωση στον κόσμο. Αργότερα, δημιουργήθηκαν ανάλογες οργανώσεις με τις ίδιες αρχές και σε άλλες χώρες της Ευρώπης, όπως η Γερμανία και η Ολλανδία. Το 1908, ιδρύθηκε η Διεθνής Χορτοφαγική Κοινότητα, μια μη κερδοσκοπική οργάνωση με βασικό στόχο τη διάδοση της χορτοφαγίας. Ο όρος «vegetarianism» προέρχεται από τη λατινική λέξη vegetabilia, που σημαίνει «λαχανικά».

Κάτι που δεν είναι ευρύτερα γνωστό είναι πως ένας από τους πρώτους και πλέον γνωστούς χορτοφάγους ήταν ο φιλόσοφος και μαθηματικός Πυθαγόρας (580-496 π.Χ.). Ο όρος «Πυθαγόρεια διατροφή» χρησιμοποιούνταν συχνά για να περιγράψει μια διατροφή που βασιζόταν κυρίως σε φυτικά προϊόντα, μέχρι τον 19ο αιώνα οπότε και καθιερώθηκαν οι σύγχρονοι όροι.

Η χορτοφαγία και η διαφορά από τον Βεγκανισμό (Vegan)

Για να κατανοήσουμε καλύτερα τι σημαίνει χορτοφαγία, θα πρέπει να γνωρίζουμε πως υπάρχουν αρκετοί διαφορετικοί τύποι χορτοφάγων. Ο πλέον αυστηρός και απόλυτος αποκαλείται «vegan». Τα άτομα που είναι vegan, σε αντίθεση με τους χορτοφάγους, αποφεύγουν κάθε είδους προϊόν που έχει προκαλέσει τον οποιοδήποτε πόνο σε οποιοδήποτε ζώο. Οι χορτοφάγοι αποφεύγουν κυρίως την κατανάλωση κρέατος, όχι όμως απαραίτητα και αυτή των αυγών, του βουτύρου, του γάλακτος ή τη χρήση δέρματος.

Ο όρος «vegan» χρησιμοποιήθηκε για πρώτη φορά το 1944, όταν και ιδρύθηκε ο σύλλογος «Vegan Society» στην Αγγλία. Αυτό συνέβη σε συνδυασμό με τη διαπίστωση των Elsie Shrigley και Donald Watson πως στα καταστήματα τροφίμων πωλούνταν πολλά προϊόντα που εμπεριείχαν ζωικά παράγωγα και δεν ήταν αμιγώς φυτικά.

Ο βεγκανισμός (αυστηρή χορτοφαγία) θα μπορούσε να ορισθεί ως ένας τρόπος ζωής. Συγκεκριμένα, αντιτίθεται στην εκμετάλλευση και τη βίαιη αντιμετώπιση των ζώων για την παραγωγή τροφών, ρούχων ή άλλων προϊόντων. Παράλληλα, ο βεγκανισμός αποτελεί μία στάση ζωής που αποσκοπεί στην ενεργητική αποτροπή της καταπίεσης των ζώων. Επιπλέον, στοχεύει στην προστασία από την ανελέητη εκμετάλλευση της φύσης και την καταστροφή του περιβάλλοντος.

Οι λόγοι μιας τέτοιας στάσης ζωής ποικίλλουν και αφορούν τα δικαιώματα των ζώων, την πολιτική για το περιβάλλον και την προστασία του, αλλά και την υγεία. Τα θέματα αυτά αποτελούν συχνά αφορμή έντονων ιδιωτικών και δημόσιων αντιπαραθέσεων. Επιπρόσθετα, επειδή οι αυστηρά χορτοφάγοι αποτελούν ένα μικρό κομμάτι της κοινωνίας του οποίου οι αξίες και οι πράξεις αποκλίνουν από αυτές της επικρατούσας κουλτούρας, δημιουργούνται συχνά εντάσεις κάθε φορά που η ομάδα αυτή προσπαθεί να υπερασπισθεί τις θέσεις της.

Διάφοροι τύποι χορτοφάγων

Σύμφωνα με τη Διεθνή Χορτοφαγική Κοινότητα, οι χορτοφάγοι διαχωρίζονται σε τέσσερις βασικές κατηγορίες, ανάλογα με το είδος της τροφής που επιλέγουν να καταναλώνουν. Συγκεκριμένα, υπάρχουν:

• Οι Αυγο-χορτοφάγοι (Ovo-vegetarians): Δεν καταναλώνουν κρέας, ψάρι και γαλακτοκομικά, αλλά επιτρέπουν την κατανάλωση αυγών.

• Οι Γαλακτο-χορτοφάγοι (Lacto-vegetarians): Δεν καταναλώνουν κρέας, ψάρι και αυγά, αλλά επιτρέπουν την κατανάλωση γαλακτοκομικών προϊόντων.

• Οι Γαλακτο-ωο-χορτοφάγοι (Lacto-ovo-vegetarians): Δεν καταναλώνουν κρέας και ψάρι, αλλά συμπεριλαμβάνουν στη διατροφή τους αυγά και γαλακτοκομικά προϊόντα.

• Οι Αυστηροί χορτοφάγοι (Vegan): Αποκλείουν κάθε είδους ζωικής προέλευσης τροφή, συμπεριλαμβανομένων του μελιού, των γαλακτοκομικών και των αυγών.

Πέραν των επίσημων αυτών κατηγοριών, συναντάμε και «νεότερες» ομάδες, όπως οι μερικώς χορτοφάγοι ή οι ωμοφάγοι, οι οποίοι καταναλώνουν διάφορους συνδυασμούς τροφών. Κοινός παρονομαστής όλων είναι η προσπάθεια κατανάλωσης όσο το δυνατόν πιο φυσικών και μη επεξεργασμένων τροφών.

Αν η μετάβασή σας στη χορτοφαγία δημιουργεί εντάσεις στο περιβάλλον σας, επικοινωνήστε μαζί μου για να βρούμε μαζί τις ισορροπίες.

Οι κυριότεροι λόγοι που οδηγούν στη χορτοφαγία και τον βεγκανισμό

Ο αριθμός των ατόμων που επιλέγουν τη χορτοφαγία αυξάνεται συνεχώς. Οι λόγοι αυτής της τάσης είναι πολυδιάστατοι, με σημαντικότερους τη διασφάλιση της προσωπικής υγείας, την προάσπιση των δικαιωμάτων των ζώων και την προστασία του περιβάλλοντος.

1. Λόγοι υγείας

Πολλές έρευνες καταδεικνύουν πως η χορτοφαγία δρα προστατευτικά. Συγκεκριμένα, οι χορτοφάγοι προσβάλλονται λιγότερο από καρδιαγγειακά νοσήματα και σακχαρώδη διαβήτη. Στατιστικά, όσοι καταναλώνουν κόκκινο κρέας διατρέχουν 4 φορές μεγαλύτερο κίνδυνο να εμφανίσουν καρκίνο σε σχέση με όσους τον αποκλείουν. Επιπλέον, η χορτοφαγική διατροφή συνδέεται με χαμηλότερα επίπεδα χοληστερόλης και αρτηριακής πίεσης. Συνεπώς, αποτελεί μια σώφρονα επιλογή για μια καλύτερη ποιότητα ζωής.

2. Λόγοι προστασίας του περιβάλλοντος

Το περιβάλλον επηρεάζεται άμεσα από τις διατροφικές μας επιλογές. Για παράδειγμα, απαιτούνται περισσότερα από 3.000 λίτρα νερού για την παραγωγή μόλις ενός κιλού βοδινού κρέατος. Παράλληλα, το 50% των παγκόσμιων σιτηρών χρησιμοποιείται για τη διατροφή ζώων κτηνοτροφίας.

Η ρύπανση από τη μεταφορά ζώων είναι 10 φορές μεγαλύτερη από εκείνη των χορτοφαγικών προϊόντων. Επιπλέον, η κτηνοτροφία απελευθερώνει ετησίως περίπου 30 εκατομμύρια τόνους μεθανίου, συμβάλλοντας καθοριστικά στο φαινόμενο του θερμοκηπίου.

3. Ηθικοί λόγοι

Παρά την ύπαρξη νόμων, τα ζώα που προορίζονται για τροφή συχνά υποφέρουν ζώντας σε μη φυσιολογικές συνθήκες. Οι μεταφορές τους είναι επώδυνες και η εκτροφή τους στοχεύει αποκλειστικά στο κέρδος. Πολλοί από εμάς δηλώνουμε φιλόζωοι, ωστόσο αυτό συχνά δεν μας εμποδίζει από το να καταναλώνουμε προϊόντα από ζώα που πέρασαν τη ζωή τους σε κλωβούς ή σε άθλιες συνθήκες συνωστισμού.

Η κρεατοφαγία ως μέρος της κουλτούρας μας

Ο Γάλλος φιλόσοφος Jacques Derrida θεωρεί την κρεατοφαγία ως έναν τρόπο επικύρωσης της κυριαρχίας του ανθρώπου πάνω στη φύση. Σύμφωνα με τον ίδιο, η θανάτωση ζώων και η κατανάλωση του κρέατός τους είναι ιδιαίτερα σημαντικά στοιχεία για τους άνδρες, ως μέρος της κυριαρχίας τους επάνω στα ζώα, στη γυναίκα (καθώς για κάποιους αυτά τα δύο θεωρούνται ταυτόσημα) και στα παιδιά.

Είναι γνώριμη, άλλωστε, η εικόνα της επίδειξης θηραμάτων, όπως αγριογούρουνα και λαγοί, επάνω στα καπό αγροτικών αυτοκινήτων. Τα λάφυρα, ως απόδειξη δύναμης, επιδεικνύονταν ανέκαθεν. Όπως ο Αχιλλέας περιέφερε το σώμα του Έκτορα ως ένδειξη ολικής κυριαρχίας, έτσι και σήμερα πολλοί κυνηγοί επιδεικνύουν τη λεία τους, καμαρώνοντας ανάλογα με το μέγεθός της.

Το υποδόριο μήνυμα πως το «ανδροπρεπές» είναι συνδεδεμένο με το κρέας συναντάται συχνά και στη διαφήμιση. Χαρακτηριστικό παράδειγμα αποτελεί καμπάνια αλυσίδας fast food, όπου ο πρωταγωνιστής απορρίπτει τα λαχανικά ως «γυναικεία τροφή», τονίζοντας την ανδρική του ταυτότητα μέσω της κατανάλωσης ενός μπέργκερ.

Ιστορικές και ηθικές προεκτάσεις

Στον δυτικό πολιτισμό, μέχρι τα τέλη του 19ου αιώνα, οι γυναίκες και τα ζώα συχνά εξομοιώνονταν. Ακόμα και ο Αριστοτέλης είχε αποκλείσει και τις δύο κατηγορίες από τον ηθικό τρόπο ζωής, θεωρώντας τες ως μη λογικές υπάρξεις. Αυτή η εξομοίωση υποδήλωνε πως οι γυναίκες διαθέτουν κάτι το «ζωώδες» στη φύση τους, ενώ παράλληλα απάλλασσε τους άνδρες από κάθε ηθική υποχρέωση απέναντι στα ζώα, εφόσον αυτά στερούνταν την ανδρική λογική.

Σήμερα, ο Παγκόσμιος Οργανισμός Υγείας (Π.Ο.Υ.), ο Οργανισμός Ηνωμένων Εθνών και ο Παγκόσμιος Οργανισμός Τροφίμων (F.A.O.) τονίζουν την ανάγκη μείωσης της κατανάλωσης κρέατος για την προστασία του περιβάλλοντος και της υγείας. Όταν ο Π.Ο.Υ. το 2015 συνέδεσε το επεξεργασμένο κρέας (μπέικον, λουκάνικα) με τον κίνδυνο καρκίνου, οι αντιδράσεις από το λόμπι της βιομηχανίας κρέατος ήταν σφοδρές.

Γνωρίζουμε πλέον πως η παγκόσμια κτηνοτροφία προκαλεί μεγαλύτερη ρύπανση από όλα τα μεταφορικά μέσα (αυτοκίνητα, αεροπλάνα, πλοία) μαζί. Παρά τις αποδείξεις για τους κινδύνους στην υγεία και την επιβάρυνση του πλανήτη, οι διατροφικές μας συνήθειες παραμένουν βαθιά ριζωμένες στην κουλτούρα της κυριαρχίας.

Επίλογος: Η σημασία της συνειδητής επιλογής

Είναι πολύ φυσικό οι άνθρωποι να καταναλώνουν κρέας και να τους αρέσει. Θα πρέπει, όμως, ως ένα βαθμό τουλάχιστον, να αντισταθούμε σε αυτή τη νόρμα, τόσο για το καλό της υγείας μας όσο και για το καλό του πλανήτη στον οποίο ζούμε. Ένας τρόπος μιας τέτοιου είδους αντίστασης είναι να αρχίσουμε να νοιαζόμαστε πραγματικά για το τι βάζουμε μέσα στο σώμα μας.

Εμείς οι ίδιοι θα πρέπει να αποφασίζουμε το τι, το πώς και το πόσο καταναλώνουμε. Ας αναρωτηθούμε, λοιπόν: «Μήπως θα μπορούσα να καταναλώνω λιγότερο κρέας;». Δεν χρειάζεται απαραίτητα να γίνει κάποιος χορτοφάγος ή βεγκανιστής. Ούτε εγώ είμαι. Θα πρέπει, όμως, να αρχίσουμε να νοιαζόμαστε περισσότερο για τον τρόπο διατροφής μας και για τον κόσμο που θα κληρονομήσουν οι απόγονοί μας.

Ας μη λησμονούμε πως πραγματικά ελεύθερος είναι αυτός που κάνει συνειδητές επιλογές. Αυτό ισχύει ακόμα και για τη διατροφή του, όταν δεν ακολουθεί απλώς την πεπατημένη. Σύμφωνα με όσα προαναφέραμε, η χορτοφαγία και ο βεγκανισμός δεν αφορούν μόνο το πιάτο μας. Αντιθέτως, αποτελούν μία στάση και έναν τρόπο ζωής, καθώς η τροφή έχει μία ευρύτερη συμβολική σημασία.

Επιπλέον, αυτοί οι τρόποι διατροφής μπορούν να θεωρηθούν και ως ένας τρόπος αντίστασης. Η αντίσταση αυτή στρέφεται όχι μόνο κατά της βιομηχανίας κρέατος. Παράλληλα, αφορά τη φαρμακοβιομηχανία, την πατριαρχία, τον δομικό ρατσισμό και συνολικά τη δυτική κουλτούρα.

Η χορτοφαγία είναι μια πράξη προσωπικής ελευθερίας. Αν δυσκολεύεστε να βρείτε το δικό σας νόημα μέσα στις κοινωνικές νόρμες, είμαι εδώ για να σας υποστηρίξω, είτε μέσω συνεδριών δια ζώσης είτε με online ψυχοθεραπεία.