Στα άτομα με μεταιχμιακή διαταραχή προσωπικότητας (Μ.Δ.Π.), ο θυμός και η οργή είναι τα κυρίαρχα αισθήματα. Πράγματι πίσω από αυτά, καραδοκούν το άγχος, η ανησυχία, ο φόβος εγκατάλειψης και απόρριψης, αλλά και η κατάθλιψη. Αυτά τα συναισθήματα άλλοτε οδηγούν σε μια δυσβάσταχτη αίσθηση κενού και δυστυχίας και άλλοτε σε μια κλιμακούμενη —μέχρι τα όρια της τρομερής έντασης— αίσθηση καταστροφής και μοναξιάς.
Για να τεθεί η διάγνωση της Μ.Δ.Π., θα πρέπει τα συμπτώματα και οι συμπεριφορές να έχουν έναν μόνιμο διαχρονικά χαρακτήρα, να μειώνουν αισθητά τη λειτουργικότητα του ατόμου και να προκαλούν μεγάλο ψυχικό πόνο. Πράγματι μπορείτε να ενημερωθείτε αναλυτικά για τα διαγνωστικά κριτήρια της Borderline Personality Disorder από το National Institute of Mental Health. Επίσης, δεν πρέπει να αποτελούν αποτέλεσμα άλλης ψυχικής διαταραχής ή οργανικού προβλήματος..
Οι συχνές και απρόσμενες εναλλαγές διάθεσης είναι ο λόγος που η Μ.Δ.Π. αποκαλείται και ως «Διαταραχή της Συναισθηματικά Ασταθούς Προσωπικότητας» (Δ.Σ.Α.Π.). Οι ειδικοί τη χωρίζουν σε δύο υποκατηγορίες:
Παρορμητική: Κύριο χαρακτηριστικό είναι οι δυσκολίες στον έλεγχο των παρορμήσεων και των συναισθημάτων.
Μεταιχμιακή: Εκτός των παραπάνω, περιλαμβάνει διαταραγμένη εικόνα εαυτού, χρόνια αίσθηση κενού και τρικυμιώδεις διαπροσωπικές σχέσεις. Συχνά συνυπάρχει αυτοκαταστροφική συμπεριφορά, που μπορεί να περιλαμβάνει την αυτοχειρία ή απειλές αυτοχειρίας.
Σας καλωσορίζω για να γνωρίσουμε καλύτερα μαζί μια ομάδα ατόμων που αντιπροσωπεύει το 1-2% του γενικού πληθυσμού (άνω των 18 ετών, αν και τα συμπτώματα μπορεί να εμφανιστούν νωρίτερα). Υπολογίζεται πως το 75-85% είναι γένους θηλυκού. Ένα μέρος αυτών των γυναικών βιώνονται από τους άνδρες ως ιδιαίτερα γοητευτικές και ελκυστικές, καθώς πρόκειται για νέες, ευάλωτες προσωπικότητες με έντονη σεξουαλικότητα. Αναφέρομαι στα άτομα με Μεταιχμιακή Διαταραχή Προσωπικότητας.
Τα κύρια χαρακτηριστικά και η εικόνα ενός ατόμου με Μ.Δ.Π. για τον εαυτό του
Έντονες διακυμάνσεις στη διάθεση, παρορμητικότητα, γενικευμένη αστάθεια με συχνές εκρήξεις θυμού και έντονο άγχος αποχωρισμού —πραγματικού ή φαντασιακού— που αποφεύγεται με κάθε δυνατό τρόπο, αποτελούν τα κύρια χαρακτηριστικά της Μ.Δ.Π. Παράλληλα, οι έντονες και ασταθείς διαπροσωπικές σχέσεις, καθώς και η τάση να προσκολλώνται σε οποιονδήποτε τους δείξει λίγη αγάπη και προσοχή, συνθέτουν την εικόνα της διαταραχής.
Η έντονη παρορμητικότητα των ατόμων αυτών έχει ως συνέπεια τη λήψη αποφάσεων και την εμφάνιση συμπεριφορών για τις οποίες αργότερα μετανοούν πικρά. Οι αποφάσεις που λαμβάνονται «εν θερμώ» πλήττουν ιδιαίτερα τις σχέσεις τους, αλλά και τη ζωή τους γενικότερα.
Οι ρίζες της συναισθηματικής αστάθειας στην παιδική ηλικία
Αυτή η αδυναμία συναισθηματικού ελέγχου έχει, συνήθως, τις ρίζες της στην παιδική ηλικία. Εκεί, οι ματαιώσεις ήταν μεγάλες και επαναλαμβανόμενες, η απουσία σταθερών ορίων συνεχής και η συναισθηματική σταθερότητα από τους σημαντικούς άλλους ανύπαρκτη. Αυτό είχε ως αποτέλεσμα την αδυναμία αξιολόγησης των προσωπικών συναισθημάτων, δηλαδή του αν αυτά ήταν σημαντικά ή λανθασμένα.
Το περιβάλλον και η διαμόρφωση της προσωπικότητας
Με άλλα λόγια, το άμεσο περιβάλλον των ατόμων αυτών δεν θεωρεί την έκφραση συναισθημάτων ως κάτι σημαντικό που πρέπει να ενθαρρυνθεί και να ομαλοποιηθεί. Τέτοιου είδους βιώματα μπορούν —εκτός από τη ματαίωση, την οργή, τη λύπη και τον φόβο— να γίνουν μέρος της προσωπικότητας του παιδιού.
Πλήττουν καίρια την αναδυόμενη αυτοεκτίμηση. Επιπλέον τα συναισθήματά του αγνοούνται ή γίνονται αιτία ακραίων αντιδράσεων από τους φροντιστές.
Παράδειγμα: Εάν ένα μικρό παιδί πέσει, χτυπήσει και αρχίσει να κλαίει, και η μητέρα του, αντί να το καθησυχάσει, αρχίσει να το μαλώνει και να το επικρίνει —και αυτό γίνεται συστηματικά— τότε το παιδί λαμβάνει το μήνυμα πως δεν πρέπει να δείχνει τι νιώθει. Όταν δεν το καταφέρνει, βιώνει ντροπή, ευαλωτότητα και ανεπάρκεια. Έτσι, μαθαίνει να εκφράζεται αργότερα στη ζωή είτε με τρόπο ακραίο είτε εμποδίζοντας τα συναισθήματα παντελώς να εκδηλωθούν.
Ο φόβος της εγκατάλειψης και η αίσθηση ταυτότητας
Ο φόβος εγκατάλειψης δεν εκδηλώνεται απαραίτητα λεκτικά απέναντι σε φίλους ή ερωτικούς συντρόφους. Συνήθως εμφανίζεται με τη μορφή έντονης ζήλειας, άσκησης ελέγχου και αποφυγής καταστάσεων που μπορεί να πυροδοτήσουν αυτόν τον τρόμο. Σε αρκετές περιπτώσεις, ο φόβος αυτός βασίζεται σε υπαρκτά βιώματα εγκατάλειψης που γενικεύονται, συμπεριλαμβάνοντας κάθε άλλο σημαντικό πρόσωπο.
Η ασταθής εικόνα εαυτού και η έλλειψη αίσθησης ταυτότητας οδηγούν σε συνεχή εναλλαγή συντρόφων, φίλων, στόχων και φιλοδοξιών. Πρόκειται για μια προσπάθεια των ατόμων αυτών να «ταιριάξουν» κάπου ώστε να μη νιώθουν μόνα. Από το πουθενά, ένα άτομο με Μεταιχμιακή Διαταραχή Προσωπικότητας μπορεί να αρχίσει να νιώθει μίσος για τον εαυτό του και να αμφισβητεί τα πάντα. Γνωρίζει πως διαφέρει, πως κάποια πράγματα πάνω του θα έπρεπε να είναι αλλιώς, αλλά δεν μπορεί να κάνει τίποτα περισσότερο από το να απορεί γιατί του συμβαίνει αυτό.
Η μεταιχμιακή διαταραχή προσωπικότητας απαιτεί εξειδικευμένη διαχείριση και η ψυχοθεραπεία μπορεί να σας προσφέρει τα απαραίτητα εργαλεία για να ανακτήσετε τον έλεγχο της ζωής σας.
Τα άτομα με Μεταιχμιακή Διαταραχή Προσωπικότητας είναι πολύ ευάλωτα απέναντι στις διάφορες αλλαγές. Όταν αυτές συμβούν, εκτοξεύουν το άγχος στα ύψη, με απρόβλεπτες συνέπειες, όπως για παράδειγμα οι αυτοτραυματισμοί. Διακατέχονται από μια μόνιμη αίσθηση απομόνωσης, παρόλο που μπορεί να βρίσκονται ανάμεσα σε ανθρώπους που τα αγαπούν και τα νοιάζονται.
Η ορθή διάγνωση αυτών των ατόμων παλαιότερα αργούσε συχνά. Αυτό συνέβαινε είτε επειδή η ίδια η διάγνωση ήταν αμφιλεγόμενη, είτε επειδή η Μ.Δ.Π. χρησιμοποιούνταν ως «υποδοχέας» αδιευκρίνιστων ψυχιατρικών περιπτώσεων. Ένας επιπλέον λόγος καθυστέρησης είναι ότι η μεταιχμιακή διαταραχή συνυπάρχει συχνά με άλλες καταστάσεις, όπως η διπολική διαταραχή ή η καταναγκαστική διαταραχή.
Η αντίφαση στη λειτουργικότητα και η μεταιχμιακή διαταραχή προσωπικότητας
Αυτό που καθιστά δύσκολη την περιγραφή της διαταραχής, αλλά και την κατανόηση των αντιδράσεων των ατόμων με Μ.Δ.Π., είναι η αντίφαση στη λειτουργία τους: τόσο ο λογικός τρόπος σκέψης όσο και η εκτίμηση της πραγματικότητας κυμαίνονται σε φυσιολογικά επίπεδα όταν δεν βιώνουν άμεση απειλή. Αυτή η εικόνα δεν προϊδεάζει σε τίποτα την «καταιγίδα» που μπορεί να ξεσπάσει ανά πάσα στιγμή.
Η πολυπλοκότητα των συμπτωμάτων και οι διαφορές
Ένα άτομο με Μ.Δ.Π. μπορεί να ονοματίζει τα συναισθήματά του, όχι όμως και να τα κατανοεί ουσιαστικά, εντάσσοντάς τα στο πλαίσιο που πραγματικά ανήκουν. Επιπλέον αδυνατεί συχνά να βλέπει τον εαυτό του και τους άλλους με έναν πολύπλευρο και ευέλικτο τρόπο. Παράλληλα δυσκολεύεται να ελέγχει τις αυτοκαταστροφικές του παρορμήσεις.
Συγκεκριμένα οι διαφορές μεταξύ των ασθενών μπορεί να είναι χαοτικές. Ορισμένοι μεταπηδούν από σχέση σε σχέση με μεγάλη συχνότητα, ενώ άλλοι αποφεύγουν κάθε στενή επαφή για να μην πληγωθούν. Πράγματι κάποιοι διατηρούν υπεύθυνες θέσεις εργασίας, ενώ άλλοι παραμένουν εκτός εργασίας για χρόνια.
Επίσης ορισμένα άτομα δεν αυτοτραυματίζονται ποτέ, ενώ άλλα ζουν με μια μόνιμη τάση για αυτοχειρία. Πολλά άτομα με Μ.Δ.Π. εμφανίζουν κάποια μορφή εξάρτησης ως μέσο ελέγχου του έντονου άγχους ή του αυτομίσους. Επιπλέον αυτό λειτουργεί ως τρόπος τιμωρίας του εαυτού ή του περιβάλλοντός τους.
Δυστυχώς, ένα ποσοστό άνω του 70% των ατόμων με Μ.Δ.Π. θα κάνει κάποια στιγμή απόπειρα να βάλει τέλος στη ζωή του. Πράγματι αυτό καθιστά τη Μ.Δ.Π. την ψυχική διαταραχή με τα μεγαλύτερα ποσοστά θνησιμότητας, καθώς ένας στους δέκα ασθενείς με αυτή τη διάγνωση πεθαίνει πρόωρα.
Τα συναισθήματα και οι αντιδράσεις του άμεσου περιβάλλοντος
Τα άτομα του άμεσου περιβάλλοντος ενός ατόμου με Μ.Δ.Π. αποτελούν σημαντικό και μοναδικό μέρος της πραγματικότητάς του. Αυτό συμβαίνει τόσο συναισθηματικά όσο και πρακτικά. Πράγματι αυτά τα άτομα το επηρεάζουν και, με τη σειρά τους, επηρεάζονται από αυτό αποφασιστικά. Ως εκ τούτου, η στάση των οικείων παίζει ιδιαίτερα σημαντικό ρόλο στον τρόπο και τη συχνότητα εκδήλωσης της διαταραχής. Επιπλέον αυτό αφορά και τον βαθμό ελέγχου της.
Είναι πολύ δύσκολο για έναν απλό καθημερινό άνθρωπο να κατανοήσει ένα άτομο με Μ.Δ.Π. Επίσης είναι ακόμα πιο δύσκολο να το χειριστεί. Αυτό συμβαίνει διότι ένα από τα κυριότερα χαρακτηριστικά της διαταραχής είναι η δυσκολία στην ισορροπημένη διαχείριση των διαπροσωπικών σχέσεων. Παράλληλα υπάρχει η ξαφνική απώλεια ελέγχου των συναισθημάτων.
Τα άτομα του περίγυρου βιώνονται άλλοτε ως «τέλεια» και άλλοτε ως παντελώς ανάξια. Το «σ’ αγαπώ» μπορεί σε κλάσματα δευτερολέπτου να μεταλλαχθεί σε «σε μισώ». Συγκεκριμένα αυτό συμβαίνει με τέτοια ένταση που μπορεί να παρασύρει τα άτομα του περιβάλλοντος. Πράγματι αυτό μπορεί να γίνει μέχρι του σημείου να αρχίσουν να βιώνουν και τα ίδια τον εαυτό τους με ανάλογο τρόπο.
Η ψυχική επιβάρυνση των οικείων
Οι έρευνες δείχνουν πως τα πρόσωπα του άμεσου περιβάλλοντος ατόμων με Μ.Δ.Π. παρουσιάζουν εντονότερα αισθήματα δυστυχίας, βάρους, απώλειας και θλίψης. Συγκεκριμένα η υποστήριξη των οικογενειών είναι καθοριστική και αναλύεται από τον διεθνή οργανισμό NEA.BPD. Συχνά κυριαρχούν τα αισθήματα ανημπόριας, εγκατάλειψης και μοναξιάς.
Οι εκρηκτικές και απρόβλεπτες εναλλαγές διάθεσης οδηγούν στο να περιγράφονται οι ασθενείς ως:
Αξιαγάπητα πλάσματα που αναζητούν την επαφή.
Σκληροί «τύραννοι» που απαξιώνουν και πληγώνουν δίχως όρια και έλεος μέσα σε δευτερόλεπτα.
Η σύγχυση που προκαλούν αυτές οι εναλλαγές συνοδεύεται συχνά από μια αίσθηση εξαπάτησης και χειρισμού. Επιπλέον η προσκολλητική συμπεριφορά και η ανάγκη για εγγύτητα μετατρέπονται ξαφνικά, και για ασήμαντη αφορμή, σε έκρηξη οργής και αποστασιοποίηση.
Η ανάγκη για όρια και αυτοπροστασία των οικείων
Τα άτομα του άμεσου περιβάλλοντος είναι σημαντικό να έχουν κατά νου πως θα πρέπει να λειτουργούν ως «καθρέπτης» και όχι ως «σφουγγάρι». Όταν, για παράδειγμα, το άτομο γίνει λεκτικά επιθετικό, αντί να σιωπήσουν και να αποσυρθούν, θα πρέπει να του εξηγήσουν πως δεν είναι η κατάλληλη στιγμή για συζήτηση. Επιπλέον αυτή η συζήτηση θα γίνει μόλις ηρεμήσει. Όταν αυτό επιτευχθεί, δεν θα πρέπει να εστιάσουν στα σκληρά λόγια που ειπώθηκαν. Αντίθετα θα πρέπει να εστιάσουν στα συναισθήματα που ένιωθε ο άνθρωπός τους. Πράγματι αυτό γίνεται ώστε εκείνος να αισθανθεί αποδοχή και επιβεβαίωση.
Γενικά, θα πρέπει να αποφεύγονται οι απειλές. Επίσης δεν πρέπει να γίνονται αποδεκτές οι πολύ προκλητικές ή προσβλητικές συμπεριφορές. Παράλληλα, δεν πρέπει ποτέ να αγνοούνται οι όποιες απειλές αυτοχειρίας. Συγκεκριμένα θα πρέπει να ενθαρρύνεται συστηματικά η συνέχιση της θεραπείας όταν εκφράζεται διάθεση τερματισμού της.
Μαγικές λύσεις δεν υπάρχουν. Η όποια βοήθεια από την πλευρά των οικείων είναι επικουρική. Πράγματι αυτή δεν πρόκειται να εξαλείψει τη διαταραχή. Ωστόσο η διαταραχή θα αρχίσει να εξασθενεί μόνο μέσα από μία συστηματική και εξειδικευμένη επιστημονική βοήθεια.
Οι προκλήσεις για τους οικείους και το άτομο με Μ.Δ.Π.
Αυτές οι εναλλαγές διάθεσης δεν πλήττουν μόνο τον περίγυρο, αλλά και το ίδιο το άτομο. Μη κατανοώντας τις αντιδράσεις του, το άτομο με Μ.Δ.Π. νιώθει εκ των υστέρων ντροπή και απαξίωση για τον εαυτό του. Οι ριψοκίνδυνες συμπεριφορές (χρήση ναρκωτικών, επικίνδυνη οδήγηση, αυτοτραυματισμοί) σε συνδυασμό με τις απειλές αυτοχειρίας, είναι δυσβάστακτες για τους οικείους. Ο φόβος για έναν ενδεχόμενο θάνατο τους εμποδίζει να προγραμματίσουν τη ζωή τους, παραμερίζοντας δικές τους ανάγκες.
Πολλά άτομα του περιβάλλοντος αποφεύγουν να μοιραστούν τις δυσκολίες τους, φοβούμενοι πως δεν θα τους πιστέψουν. Συχνά νιώθουν πως οι αντοχές τους εξαντλούνται ή πως όσα προσφέρουν δεν επαρκούν. Τότε εμφανίζονται οι αυτομομφές και τα αισθήματα ενοχής, που επιτείνουν την αίσθηση εγκλωβισμού και προσωπικής ακύρωσης.
Τέλος, η μη επαρκής αξιοποίηση των οικείων από την ψυχιατρική ή ψυχολογική φροντίδα ενδυναμώνει την αίσθηση ανεπάρκειας. Οι άνθρωποι αυτοί, λόγω της θέσης τους, θα μπορούσαν να καταστούν πολύτιμοι συνεργάτες στην ιδιαίτερα δύσκολη αποστολή παροχής βοήθειας προς τα άτομα με Μεταιχμιακή Διαταραχή Προσωπικότητας.
Μία υπόθεση για τις αιτίες αύξησης των περιπτώσεων Μ.Δ.Π.
Όσο πιο πίσω στον χρόνο πηγαίνουμε, τόσο περισσότερο περιορισμένη διαπιστώνουμε πως ήταν η ελευθερία μας. Οι ρόλοι ήταν καθορισμένοι και οι ευθύνες μοιρασμένες με την οικογένεια. Παράλληλα οι συμπεριφορές μας επηρεάζονταν καθοριστικά από το τι θεωρούνταν αποδεκτό από τον κοινωνικό περίγυρο. Με τον καιρό, οι ευθύνες μετατίθενται στο άτομο. Συγκεκριμένα το άτομο πλέον καλείται να αυτορυθμίζεται, δημιουργώντας την προσωπική του ηθική για αυτοέλεγχο.
Όσο μειώνεται ο αυταρχισμός και η επιρροή της κοινωνίας πάνω στο άτομο, τόσο αυξάνεται η απαίτηση για αυτορρύθμιση και έλεγχο από εμάς τους ίδιους. Πράγματι μπορούμε να υποθέσουμε πως όσο περισσότερο αυτονομούμαστε, τόσο αυξάνεται και η ανάγκη μας για ασφαλείς σχέσεις δεσμού.
Ως αυτόνομα άτομα, πρέπει πλέον να είμαστε σε θέση να επιλέγουμε την εκπαίδευση, την επαγγελματική πορεία και τον σύντροφό μας. Επιπλέον αυτό συμβαίνει ανάμεσα σε μια «θάλασσα» επιλογών. Όσο πιο ήρεμους ρυθμούς είχε μια κοινωνία παλαιότερα, με λιγότερες και συγκεκριμένες επιλογές, τόσο μεγαλύτερες ήταν οι πιθανότητες για μια προβλέψιμη και ποιοτική ζωή. Πράγματι αυτό ίσχυε χωρίς τον σημερινό βομβαρδισμό της υπερπληροφόρησης.
Σήμερα, οποιαδήποτε ώρα του 24ώρου, έχουμε πρόσβαση σε επικοινωνία και αγορές μέσω διαδικτύου. Αυτές οι δυνατότητες καθιστούν την αναγκαιότητα για αυτοοριοθέτηση επιτακτική. Ωστόσο κάτι τέτοιο δεν είναι εύκολο ή εφικτό για όλους μας.
Επίλογος
Για να μπορέσει ένα μικρό παιδί να δημιουργήσει μια ασφαλή σχέση δεσμού με τους γονείς του, θα πρέπει εκείνοι να αναγνωρίζουν τα μηνύματά του και να ανταποκρίνονται με συνεπή και ισορροπημένο τρόπο. Για ορισμένους γονείς αυτό είναι δυσβάσταχτο. Μπορεί να νιώθουν ανεπαρκείς ή πως τα παιδιά τους υπάρχουν μόνο για να τους δυσκολεύουν τη ζωή.
Οι γονείς αυτοί χρειάζονται βοήθεια ώστε να ανακτήσουν τη δυνατότητα φροντίδας του παιδιού τους με τρόπο που δεν θα αποτελέσει αιτία μελλοντικής ψυχικής διαταραχής. Τα άτομα με Μεταιχμιακή Διαταραχή Προσωπικότητας (ή Διαταραχή της Συναισθηματικά Ασταθούς Προσωπικότητας) συχνά δεν κατάφεραν να δημιουργήσουν μια ασφαλή σχέση δεσμού. Ως εκ τούτου, δυσκολεύονται να διαχειριστούν τα έντονα συναισθήματά τους ή να εμπιστευτούν τους άλλους.
Στο ιστορικό αυτών των ατόμων συναντώνται συχνά παράγοντες όπως:
Συναισθηματική και φυσική κακοποίηση.
Κακή επικοινωνία και σοβαρά προβλήματα στην οικογένεια.
Εγκατάλειψη και έλλειψη ενσυναίσθησης.
Ιδιοσυστασιακή ευαλωτότητα.
Η διάγνωση της Μ.Δ.Π. έχει αξία μόνο όταν βοηθά ουσιαστικά το άτομο. Όταν θεραπευτής και θεραπευόμενος προσδιορίζουν τις δυσκολίες και τις δυνατότητες, θέτοντας κοινούς στόχους, ξεκινά η ουσιαστική προσπάθεια υλοποίησης. Σε αυτή τη διαδρομή, η συμμετοχή και η ενημέρωση των ατόμων του άμεσου περιβάλλοντος είναι πολύτιμη, τόσο για τα ίδια όσο και για τον δικό τους άνθρωπο.
Η διαχείριση της έντασης που φέρνει η μεταιχμιακή διαταραχή προσωπικότητας απαιτεί εξειδικευμένη προσέγγιση. Αν νιώθετε ότι η συναισθηματική καταιγίδα επηρεάζει τη ζωή σας, η online ψυχοθεραπεία προσφέρει τα εργαλεία για τη σταθερότητα που αναζητάτε. Μπορείτε επίσης να κλείσετε ένα ραντεβού στο γραφείο μου μέσω της σελίδας επικοινωνίας.
Πνευματικά Δικαιώματα: Το περιεχόμενο της ιστοσελίδας www.i-psyxologos.gr αποτελεί πνευματική ιδιοκτησία του Dr. Σάββα Σαλπιστή. Η αναδημοσίευση ή χρήση μέρους του κειμένου επιτρέπεται αποκλειστικά και μόνο με την παράθεση ενεργού συνδέσμου (active link) που θα οδηγεί στην πηγή.
