Μητέρα. Μπορεί και δίνει την καλύτερη στήριξη, αλλά και την αμέσως επόμενη στιγμή να συντρίψει με την αμείλικτη κριτική της. Αλλα μπορεί και να ενθαρρύνει ,να πληγώνει όσο κανένας. Ακομα, μπορεί να μοιραστεί τις πιο κρυφές πτυχές της ψυχής της αλλά, ξαφνικά, και να σε αποκλείσει παντελώς από κάθε τι δικό της…
Κάθε γυναίκα γνωρίζει πολύ καλά τι σημαίνουν τα παραπάνω. Αφορούν στη σχέση μητέρας-κόρης, που -κατά γενική ομολογία- είναι η πιο πολύπλοκη σχέση μέσα στην οικογένεια. Ο σημαντικότερος παράγοντας πολυπλοκότητας αφορά στο ότι και οι δύο είναι γυναίκες και απίστευτα σημαντικές η μία για την άλλη. Αυτός είναι και ο σημαντικότερος λόγος που οτιδήποτε θετικό ή αρνητικό, στις προσωπικές συζητήσεις κοριτσιών και γυναικών, ενισχύεται σημαντικά.
Έχει καταδειχθεί πως, σχεδόν σε όλες τις συζητήσεις μητέρας-κόρης, αναζητούν και οι δυο τους λανθάνοντα μηνύματα που να απαντούν στα ερωτήματα: «Αξίζω;», για την κόρη ή «Είμαι καλή μητέρα;» για τη μητέρα. Πίσω από κάθε διάλογό τους, κρύβεται η τεράστια ανάγκη και των δύο για αναγνώριση και επιβεβαίωση του ενδιαφέροντος της άλλης. Για το λόγο αυτό, αρκεί πολλές φορές και μία αλλαγή στον τόνο της φωνής της μίας ή της άλλης για να εκτροχιασθεί η συζήτηση.
Ταυτόχρονα, υπάρχει η συνεχής ανάγκη, ιδιαίτερα από την πλευρά της κόρης, διατήρησης της απαραίτητης απόστασης που να διασφαλίζει μια αίσθηση αυτονομίας αλλά και την αποτροπή μιας αίσθησης αποξένωσης. Αυτός είναι και ο λόγος που οι περισσότερες γυναίκες, στο ερώτημα «Ποια είναι η μεγαλύτερη χαρά και η χειρότερη απογοήτευση που βίωσαν σε σχέση με τη μητέρα ή την κόρη τους», απαντούν συχνά με τους όρους «εγγύτητα» και «απόσταση».
Η κατανόηση της πολυπλοκότητας αυτού του δεσμού είναι κεντρικής σημασίας για μια υγιή και ισορροπημένη γονεϊκότητα.
Γιατί είναι σημαντική η σχέση μητέρας-κόρης;
Η σχέση μητέρας-κόρης μπορεί να συμβάλει στη συναισθηματική ασφάλεια, την αυτοεικόνα και τη διαμόρφωση της ταυτότητας της κόρης. Μέσα από τη σχέση μαθαίνει να αναγνωρίζει ανάγκες, συναισθήματα και όρια. Η σημασία της όμως δεν σημαίνει ότι καθορίζει από μόνη της την προσωπικότητα ή τη μελλοντική πορεία της κόρης.
Η αέναη πάλη ανάμεσα στην εγγύτητα και την κριτική
Μητέρες και κόρες συχνά εστιάζουν με πάθος στις ομοιότητες και τις διαφορές τους. Η αναζήτηση κοινών χαρακτηριστικών μοιάζει με την ανακάλυψη ενός θησαυρού. Αυτή η σύγκριση έχει έναν βαθύτερο σκοπό. Επιθυμούν να νιώσουν πόσο κοντά βρίσκονται η μία στην άλλη.
Η εγγύτητα αποτελεί την κύρια κινητήριο δύναμη στη σχέση τους. Αν οι μητέρες ζητούσαν ένα μόνο πράγμα, αυτό θα ήταν: «Μη με αποκλείεις από τη ζωή σου». Οι κόρες, αντίθετα, θα παρακαλούσαν: «Μη με κρίνεις».
Για τους λόγους αυτούς, λοιπόν, η σχέση μητέρας-κόρης χαρακτηρίζεται από μία συνεχή εναλλαγή ή/και σύγκρουση ανάμεσα στην εγγύτητα και στην απόσταση. Για την κόρη, η αναγνώριση από τη μητέρα είναι συχνά ταυτόσημη με τον έλεγχο, με μια προσπάθεια χειραγώγησής της, για τη δε μητέρα, το μοίρασμα ή όχι πληροφοριών από την πλευρά της κόρης για την προσωπική της ζωή, για το γάμο της, για τη συχνότητα που της επιτρέπεται να συναντά τα εγγόνια της κ.τ.λ., αποτελούν κριτήρια της απόστασης που η κόρη της κρατά από αυτήν.
Σχέση μητέρας-κόρης: Η πληροφορία ως μέσο ελέγχου
Η κοινωνικοποίηση των γυναικών βασίζεται σε μεγάλο βαθμό στην ανταλλαγή προσωπικών πληροφοριών και στο να γνωρίζουν λεπτομέρειες η μία για τη ζωή της άλλης. Ετσι, η απροθυμία μοιράσματος εκλαμβάνεται πολύ εύκολα ως απόρριψη και αποκλεισμός. Όταν η κόρη είναι μικρή, τότε η μητέρα γνωρίζει τα πάντα για τη ζωή της. Όταν, όμως, η κόρη μεγαλώσει, η μείωση της ροής πληροφοριών προς τη μητέρα μπορεί, συχνά, να αποτελέσει αχίλλειο πτέρνα για τη μητέρα.
Ένα μεγάλο μέρος στη σχέση μητέρας-κόρης αφορά στον παράγοντα δύναμη/εξουσία. Αν η σχέση είναι στενή ή απόμακρη. Πολλές μητέρες λένε πως κάνουν όλα όσα κάνουν γιατί νιώθουν ανίσχυρες, οι δε κόρες αντιδρούν όπως αντιδρούν γιατί νιώθουν την εξουσία που ασκούν επάνω τους οι μητέρες τους.
Οι μεταβάσεις της ενήλικης ζωής: Από την προστασία στη φιλία
Μετά τα 20 έτη, η ισορροπία δύναμης μεταξύ μητέρας και κόρης αλλάζει ριζικά. Η κόρη δημιουργεί πλέον τον δικό της κοινωνικό κύκλο. Ακόμα και αν μένει στο πατρικό, ο κύκλος αυτός καθορίζει τον χρόνο της. Η αυτονομία αυτή περιορίζει τη διαθεσιμότητά της προς τη μητέρα.
Η αλλαγή αυτή οδηγεί πολλές μητέρες σε μια συγκεκριμένη δήλωση. Λένε συχνά: «Η κόρη μου είναι η καλύτερή μου φίλη». Ωστόσο, αυτό μπορεί να προκαλέσει μια νέα ανισορροπία στη σχέση. Μέχρι πρότινος, ο δεσμός βασιζόταν στη φροντίδα και την προστασία. Η ξαφνική μετάβαση στη “φιλία” ανατρέπει τους παραδοσιακούς ρόλους τους.
Σύμφωνα με την Αμερικανική Ψυχολογική Εταιρεία (APA), η ποιότητα στη σχέση μητέρας-κόρης επηρεάζει άμεσα την ψυχική υγεία και των δύο γυναικών. Η μετάβαση από το γονεϊκό σχήμα στη φιλική εγγύτητα απαιτεί την επίλυση παλιών συγκρούσεων. Σε περίπτωση που οι γονείς έχουν χωρίσει ή ο πατέρας έχει πεθάνει, η βαρύτητα των στοιχείων αυτών εντείνεται κατά πολύ. Εδώ, η σχέση πατέρα-κόρης που λείπει, αφήνει ένα κενό που συχνά η μητέρα προσπαθεί να καλύψει, αυξάνοντας την πίεση στην κόρη.
Ο “Καθρέφτης” και η Διαγενεακή Μεταφορά
Ένα στοιχείο που συχνά παραβλέπουμε στη σχέση μητέρας-κόρης είναι η ασυνείδητη μεταφορά προσδοκιών. Η μητέρα συχνά βλέπει στην κόρη τη δική της “δεύτερη ευκαιρία” ή, αντίθετα, τους δικούς της φόβους και αποτυχίες. Αυτό το “καθρέφτισμα” μπορεί να γίνει βάρος για την κόρη, η οποία παλεύει να διαμορφώσει μια δική της αποδοχή εαυτού μακριά από το μητρικό βλέμμα.
Η κόρη, από την άλλη, μπορεί να εσωτερικεύει την κριτική της μητέρας της ως τη δική της εσωτερική φωνή. Αν η μητέρα ήταν αμείλικτα επικριτική, η κόρη μπορεί να αναπτύξει έντονο άγχος και τελειοθηρία. Η κατανόηση ότι η κριτική της μητέρας αφορά συχνά τις δικές της ανασφάλειες είναι λυτρωτική. Είναι μια διαδικασία που απαιτεί χρόνο και, συχνά, τη βοήθεια της ψυχοθεραπείας.
Θεραπεύοντας τον δεσμό: Από το “Γεωγραφικό” στο “Ενδοψυχικό”
Εάν μητέρα και κόρη δεν έχουν επιλύσει τις ιδιαιτερότητες της τόσο σημαντικής και για τις δύο σχέσης τους, η μετακόμιση της κόρης σε δικό της σπίτι ή η δημιουργία δικής της οικογένειας δεν πρόκειται να εξαλείψει ή να μειώσει την ένταση των διαπροσωπικών τους δυσκολιών. Αυτές αποτελούν πρόβλημα ενδοψυχικό, που το κουβαλούν μαζί τους όπου και αν πάνε, και όχι πρόβλημα γεωγραφικό.
Η πραγματική αλλαγή ξεκινά όταν η κόρη σταματά να ζητά από τη μητέρα την επιβεβαίωση που εκείνη αδυνατεί να δώσει. Ως ψυχολόγος, τονίζω πάντα ότι η σχέση γονιών-παιδιού δεν θεραπεύεται με την απόσταση, αλλά με την εσωτερική ωρίμανση. Όταν η γυναίκα καταφέρει να δει τη μητέρα της ως έναν ξεχωριστό άνθρωπο, με τα δικά της τραύματα και περιορισμούς, τότε μόνο μπορεί να απελευθερωθεί από το βάρος της προσδοκίας.
Η γονεϊκότητα είναι μια σκυταλοδρομία. Αν δεν σταματήσουμε να κοιτάμε πίσω, δεν θα μπορέσουμε ποτέ να τρέξουμε τον δικό μας αγώνα. Η συμφιλίωση με τη μητέρα μέσα μας είναι η προϋπόθεση για να γίνουμε εμείς οι γυναίκες που ονειρευόμαστε.
Συχνές ερωτήσεις
- Γιατί είναι σημαντική η σχέση μητέρας-κόρης;
Η σχέση μητέρας-κόρης μπορεί να αποτελέσει σημαντικό πλαίσιο συναισθηματικής ασφάλειας, μέσα στο οποίο η κόρη μαθαίνει να αναγνωρίζει τις ανάγκες και τα συναισθήματά της και να διαμορφώνει σταδιακά την εικόνα που έχει για τον εαυτό της και τις σχέσεις της. - Γιατί εμφανίζονται συχνά συγκρούσεις στη σχέση μητέρας-κόρης;
Οι συγκρούσεις μπορεί να εντείνονται καθώς η κόρη μεγαλώνει και διεκδικεί περισσότερη αυτονομία. Διαφορετικές ανάγκες, προσδοκίες, τρόποι επικοινωνίας και αντιλήψεις για τη ζωή μπορούν να δημιουργήσουν ένταση. Η σύγκρουση δεν σημαίνει απαραίτητα ότι ο δεσμός είναι κακός ή ότι η σχέση έχει αποτύχει. - Πώς επηρεάζει η μητέρα τη διαμόρφωση της ταυτότητας της κόρης;
Η σχέση με τη μητέρα μπορεί να επηρεάσει τον τρόπο με τον οποίο η κόρη αντιλαμβάνεται τον εαυτό της, το σώμα της, τις ικανότητές της και τη θέση της στις σχέσεις. Δεν αποτελεί όμως τον μοναδικό παράγοντα διαμόρφωσης της ταυτότητας, καθώς σημαντικό ρόλο έχουν επίσης οι συνομήλικοι, οι εμπειρίες και το ευρύτερο κοινωνικό περιβάλλον. - Πότε η στενή σχέση μητέρας-κόρης γίνεται υπερβολικά εξαρτητική;
Η εγγύτητα γίνεται προβληματική όταν δυσκολεύει την αυτονομία της κόρης ή όταν η μία αισθάνεται υπεύθυνη για τα συναισθήματα, τις ανάγκες ή την ευτυχία της άλλης. Η ώριμη σχέση επιτρέπει την αγάπη και την εγγύτητα, αλλά ταυτόχρονα αναγνωρίζει ότι μητέρα και κόρη είναι δύο ξεχωριστά πρόσωπα. - Πώς μπορεί μια μητέρα να στηρίξει την κόρη της χωρίς να την ελέγχει;
Με αποδοχή, ουσιαστική ακρόαση και σεβασμό στις επιλογές και στα όριά της. Η μητέρα μπορεί να εκφράζει τη γνώμη ή την ανησυχία της χωρίς να προσπαθεί να αποφασίζει για λογαριασμό της. Η ενθάρρυνση της αυτονομίας βοηθά την κόρη να αναπτύξει εμπιστοσύνη στις δικές της δυνατότητες. - Μπορεί μια δύσκολη σχέση μητέρας-κόρης να αλλάξει;
Ναι. Οι σχέσεις μπορούν να μετασχηματιστούν όταν και οι δύο πλευρές κατανοήσουν καλύτερα τις ανάγκες, τις προσδοκίες και τα επαναλαμβανόμενα μοτίβα που δημιουργούν συγκρούσεις. Σε ορισμένες περιπτώσεις, η ψυχοθεραπεία μπορεί να προσφέρει έναν ασφαλή χώρο για να επεξεργαστούν τη σχέση και να δημιουργήσουν πιο λειτουργικούς τρόπους επικοινωνίας.
Σάββας Ν. Σαλπιστής, M.Sc. Ph.D.
Κλινικός Ψυχολόγος Πανεπιστημίου Στοκχόλμης ενηλίκων και παίδων. Διπλωματούχος Ψυχοθεραπευτής Βασιλικού Ιατροχειρουργικού Ινστιτούτου Karolinska Στοκχόλμης.Κάθε δυσκολία κρύβει μέσα της την προοπτική μιας νέας αρχής. Αν νιώθετε ότι οι σκέψεις σας σας βαραίνουν, είμαι εδώ για να τις μοιραστούμε και να βρούμε μαζί τη δική σας εσωτερική ισορροπία.
Πνευματικά Δικαιώματα: Το περιεχόμενο της ιστοσελίδας www.i-psyxologos.gr αποτελεί πνευματική ιδιοκτησία του Σάββα Σαλπιστή. Η αναδημοσίευση επιτρέπεται αποκλειστικά με την παράθεση ενεργού συνδέσμου (active link) στην πηγή.
