«Για το καλό σου το λέω». «Δεν μου λες τίποτα». «Μη με κρίνεις». Τρεις φράσεις της καθημερινής γλώσσας, που τις ακούμε ανάμεσα σε μητέρες και κόρες και που λένε περισσότερα απ’ όσα φαίνονται. Πίσω από το «για το καλό σου». ακούγεται συνήθως η ανάγκη της μητέρας να μη μείνει έξω από τη ζωή της κόρης της. Πίσω από το «μη με κρίνεις», ακούγεται η ανάγκη της κόρης να είναι κοντά στη μητέρα της, χωρίς να χρειάζεται να δικαιολογηθεί.
Η σχέση μητέρας και κόρης δύσκολα μένει ουδέτερη, γιατί οι δύο γυναίκες χρειάζονται την ίδια στιγμή δύο πράγματα που σπάνια χωρούν μαζί: να είναι κοντά και να είναι ξεχωριστές. Όταν η μία πλησιάζει, η άλλη κινδυνεύει να νιώσει ότι χάνει χώρο. Όταν η μία απομακρύνεται, η άλλη κινδυνεύει να νιώσει ότι την αφήνουν.
Η σχέση μητέρας και κόρης είναι συχνά η πιο στενή και η πιο φορτισμένη, επειδή και οι δύο χρειάζονται εγγύτητα και αυτονομία ταυτόχρονα. Οι συγκρούσεις τους δείχνουν συνήθως δυσκολία να βρεθεί η απόσταση που αντέχουν και οι δύο, και όχι έλλειψη αγάπης.
Γιατί η εγγύτητα φορτίζεται τόσο
Μητέρες και κόρες ψάχνουν με πάθος τι έχουν κοινό: τα χέρια, το γέλιο, το ίδιο σήκωμα του φρυδιού. Κάθε ομοιότητα που βρίσκουν μοιάζει με θησαυρό, γιατί είναι σαν να λέει «ανήκουμε η μία στην άλλη». Την ίδια ομοιότητα, όμως, μπορεί να τη ζήσει η κόρη σαν παγίδα, τη στιγμή που ακούει «σαν τη μάνα σου είσαι», ενώ προσπαθούσε ακριβώς να μη γίνει.
Και η έρευνα βλέπει κάτι ανάλογο. Σε μια ανασκόπηση μελετών για τις σχέσεις γονιών και ενήλικων παιδιών, οι σχέσεις μητέρων και κορών αναφέρονται με εντονότερα τόσο θετικά όσο και αρνητικά συναισθήματα, δηλαδή με περισσότερη ζεστασιά και περισσότερη ένταση ταυτόχρονα. Η διαφορά από τις σχέσεις με τους γιους φαίνεται πάντως να μικραίνει τα τελευταία χρόνια.
Γιατί συμβαίνει όμως αυτό; Μια απάντηση δίνει η Nancy Chodorow, κοινωνιολόγος και ψυχαναλύτρια, με μια ερμηνεία που δίνει για το θέμα αυτό. Κατά την ίδια, το κορίτσι μεγαλώνει δίπλα σε μια μητέρα που της μοιάζει και ταυτίζεται μαζί της, χωρίς να χρειαστεί να αλλάξει πρόσωπο αναφοράς. Η μητέρα, από τη μεριά της, αναγνωρίζει στην κόρη κάτι από τον εαυτό της. Έτσι ο χωρισμός ανάμεσά τους γίνεται πιο αργός και πιο φορτισμένος. Η ομοιότητα φέρνει χαρά και παίρνει χώρο.

Η πληροφορία ως απόδειξη αγάπης
Η Deborah Tannen, γλωσσολόγος που μελέτησε πολλές συζητήσεις μητέρων και κορών, παρατηρεί ότι για τα κορίτσια έχει ιδιαίτερη σημασία πόσο κοντά ή πόσο μακριά νιώθουν από τους ανθρώπους τους. Σε αυτή τη λογική, το να λες τα νέα σου σημαίνει «σε εμπιστεύομαι». Όταν η κόρη είναι μικρή, η μητέρα ξέρει τα πάντα: τι έφαγε, με ποιον έπαιξε, τι είπε η δασκάλα. Καθώς μεγαλώνει, μοιράζεται όλο και λιγότερα, όπως είναι φυσικό, και για τη μητέρα αυτό μοιάζει με έξοδο από τη ζωή της κόρης. Οι παρατηρήσεις αυτές προέρχονται κυρίως από αγγλόφωνο περιβάλλον και διαβάζονται εδώ ωςτροφή για σκέψη, και όχι ως περιγραφή των ελληνικών οικογενειών.
Η ερώτηση «τι έγινε με εκείνο το ραντεβού;» είναι για τη μητέρα ένας τρόπος να μείνει μέσα στη ζωή της κόρης. Η σιωπή της κόρης προστατεύει ένα κομμάτι που ανήκει μόνο σε εκείνη. Και οι δύο αυτές κινήσεις έχουν νόημα. Το δύσκολο είναι ότι καθεμιά διαβάζει την άλλη με τα δικά της μάτια. Όταν η κόρη γίνεται μητέρα, η απόσταση παίρνει και πρακτική μορφή: πόσο συχνά βλέπει η γιαγιά τα εγγόνια και πόσο παρεμβαίνει στην ανατροφή τους; Παρόμοια ένταση συναντάμε και στη σχέση πεθεράς και νύφης.
Η ένταση φαίνεται καλύτερα στα σχόλια. Κατά την Tannen, ένα σχόλιο που από άλλον θα περνούσε απαρατήρητο, ειπωμένο από τη μητέρα ή από την κόρη, μπορεί να οδηγήσει σε καβγά, και τα πιο “ευαίσθητα” θέματα είναι τα μαλλιά, τα ρούχα και το βάρος.
Η σκηνή είναι γνώριμη. Η κόρη κάθεται στον καναπέ, η μητέρα περνά μπροστά της, σταματά, την κοιτάζει από πάνω μέχρι κάτω και λέει «μήπως αυτό το σακάκι σε κάνει να φαίνεσαι λίγο πιο φαρδιά;» ή «τα μαλλιά σου γιατί τα άφησες έτσι πάλι;». Πριν προλάβει η κόρη να σκεφτεί, το σώμα της έχει ήδη απαντήσει: οι ώμοι ανεβαίνουν προς τα αυτιά, το σαγόνι σφίγγει, τα χέρια σταυρώνονται στο στήθος, η αναπνοή γίνεται κοφτή. Η φωνή βγαίνει με οξύ τόνο: «δεν σε ρώτησα πώς φαίνομαι». Η μητέρα απαντά με ύφος παρεξηγημένης αθωότητας: «καλά, μια κουβέντα είπα και αμέσως να αρπάζεσαι, δεν μπορείς να ακούσεις μια κουβέντα;»
Το σχόλιο της μητέρας κουβαλά δύο μηνύματα ταυτόχρονα , φροντίδα και κριτική. Η μητέρα εννοεί το πρώτο. Η κόρη ακούει το δεύτερο, και καθεμιά νιώθει ότι η άλλη δεν την ακούει.

Η δύναμη που καμία δεν νιώθει ότι έχει
Σε πολλές συγκρούσεις μητέρας και κόρης, η δύναμη μοιάζει να ανήκει πάντα στην άλλη. Η κόρη νιώθει ότι η μητέρα μπορεί με ένα βλέμμα ή μια σιωπή να της χαλάσει τη διάθεση για μέρες. Η μητέρα νιώθει ότι η κόρη μπορεί να αποσυρθεί: να μην τηλεφωνεί, να μην έρθει, να μην αναφέρει νέα της. Η Tannen το συνοψίζει ως εξής: η καθεμιά υπερεκτιμά τη δύναμη της άλλης και υποτιμά τη δική της.
Εδώ γεννιέται και η αίσθηση της απόρριψης, και από τις δύο πλευρές. Η κόρη λέει «ό,τι κι αν κάνω, ποτέ δεν είναι αρκετά καλό για εκείνη», και μέσα στη φράση αυτή ακούγεται μια κούραση που δεν φαίνεται απ’ έξω: το αίσθημα ότι ζει διαρκώς για να ανταποκριθεί σε προσδοκίες που δεν είναι δικές της. Η μητέρα λέει «εγώ απλώς ήθελα να σε βοηθήσω, και εσύ με αποφεύγεις», ή «τώρα πια δεν μου λες τίποτα, τα μαθαίνω όλα τελευταία», και ερμηνεύει την ανάγκη της κόρης για χώρο ως απόρριψη και ως αχαριστία.
Η ψυχαναλύτρια Jessica Benjamin περιγράφει τι συμβαίνει όταν δύο άνθρωποι περιμένουν ο ένας από τον άλλον να τον αναγνωρίσει πρώτος: η αμοιβαιότητα χάνεται και η σχέση αρχίζει να παίρνει τη μορφή ποιος θα επιβληθεί και ποιος θα υποχωρήσει. Η μητέρα περιμένει να τη δουν ως κάτι περισσότερο από τον ρόλο της. Η κόρη περιμένει να τη δουν ως κάτι περισσότερο από παιδί. Πληγώνονται και οι δύο, ακόμη κι όταν καμία δεν το θέλει.
Μια διάκριση αξίζει να γίνει καθαρά. Όσα περιγράφονται εδώ αφορούν τη σχέση που έχει αγάπη και τριβή μαζί. Όταν η ψυχρότητα, η ταπείνωση ή ο φόβος ήταν σταθερό κομμάτι της παιδικής ηλικίας της κόρης, το θέμα δεν είναι παρεξήγηση, και αναπτύσσεται εκτενώς στο άρθρο για τη σχέση μητέρας και παιδιού. Όταν ο έλεγχος και η κριτική κυριαρχούν σε σημείο που η κόρη δεν υπάρχει ως ξεχωριστό πρόσωπο, οι επιπτώσεις αναλύονται στο άρθρο για τη ναρκισσιστική μητέρα.

Η κριτική που γίνεται εσωτερική φωνή
Ένα βρέφος κοιτά το πρόσωπο της μητέρας του και βλέπει εκεί τον εαυτό του. Ο Donald Winnicott, παιδίατρος και ψυχαναλυτής, το περιέγραψε ως τον πρώτο καθρέφτη του ανθρώπου: όταν το πρόσωπο της μητέρας αντανακλά ό,τι νιώθει το παιδί, το παιδί μαθαίνει ποιο είναι. Όταν αντανακλά κυρίως τη δική της διάθεση ή τους δικούς της φόβους, το παιδί μαθαίνει να παρακολουθεί εκείνη, για να καταλάβει τι και πως πρέπει να είναι. Κανένας γονιός δεν αντανακλά το παιδί του συνεχώς, και αυτό είναι φυσιολογικό. Το ζήτημα είναι τι κυριαρχεί. Για την κόρη, που μεγαλώνει δίπλα σε μια γυναίκα που της μοιάζει, ο καθρέφτης είναι πιο έντονος: ό,τι βλέπει η μητέρα στην κόρη της γίνεται και η εικόνα που η κόρη μαθαίνει να έχει για τον εαυτό της.
Ο καθρέφτης λειτουργεί και προς την άλλη κατεύθυνση. Η μητέρα βλέπει στην κόρη τη δική της νιότη, τις επιλογές που δεν έκανε, τους φόβους που γνωρίζει καλά. Όποια γυναίκα έχει ακούσει τον εαυτό της να λέει στο παιδί της μια φράση της δικής της μητέρας ξέρει πώς περνά αυτή η μεταφορά από γενιά σε γενιά, χωρίς να την αποφασίσει κανείς. Έτσι η κόρη γίνεται, χωρίς να το ζητήσει, η «δεύτερη ευκαιρία» της μητέρας ή η απόδειξη των φόβων της, και το βάρος αυτό μπορεί να δυσκολέψει την κόρη να χτίσει μια εικόνα του εαυτού της μακριά από το βλέμμα της μητέρας.
Η κόρη μιας επικριτικής μητέρας μπορεί να κουβαλά τη φωνή της χρόνια αργότερα. Είναι μια φωνή που σχολιάζει το σώμα και τις επιλογές, και που η κόρη δεν την αναγνωρίζει πια ως φωνή της μητέρας: την αναγνωρίζει ως δική της.
Σε ορισμένες γυναίκες, αυτή η φωνή συνδέεται με μεγάλη αυστηρότητα προς τον εαυτό και με τελειομανία. Το πρώτο βήμα δεν είναι να σωπάσει η φωνή αυτή, είναι να μάθει η γυναίκα να την ξεχωρίζει από τη δική της κρίση. Βοηθά να θυμάται ότι η κριτική της μητέρας της μιλούσε και για την ιστορία και τις ανασφάλειες της ίδιας της μητέρας, όχι μόνο για την κόρη. Για τον μηχανισμό αυτό, υπάρχει αναλυτικότερο κείμενο στο άρθρο για τον εσωτερικό κριτή.

Το πένθος για τη μητέρα που θα θέλαμε
Η μητέρα που προκαλεί αυτόν τον πόνο μπορεί να είναι παρούσα και να φροντίζει με τον τρόπο της, ενώ η κόρη περιμένει μια ματιά ή μια λέξη που δεν έρχεται. Όταν το λένε οι ίδιες οι κόρες, δεν χρησιμοποιούν θεωρητικούς όρους, μιλούν με εικόνες απουσίας: «αυτό που μου λείπει δεν είναι η γυναίκα που υπάρχει, αλλά η αίσθηση ασφάλειας, να ξέρω ότι υπάρχει κάποιος στον κόσμο στον οποίο μπορώ να πω “φοβάμαι” και να μην κριθώ». Ή: «θα ήθελα μια μητέρα που να μπορεί να καθίσει δίπλα στον πόνο μου, αντί να προσπαθεί αμέσως να τον διορθώσει ή να τον μηδενίσει».
Το πένθος αυτό δύσκολα λέγεται φωναχτά: η μητέρα βρίσκεται εκεί, φροντίζει, και δεν υπάρχει κάποιο σοβαρό λάθος να επικαλεστεί η κόρη, οπότε κάθε παράπονο ακούγεται σαν αχαριστία.
Η ενοχή μπαίνει όταν η κόρη βάζει όριο: «μαμά, δεν μπορώ να μιλάω πια για αυτό το θέμα, αν συνεχίσεις θα κλείσω το τηλέφωνο». Η ανακούφιση κρατά λίγο. Ακολουθεί ένας εσωτερικός μονόλογος: «ήμουν πολύ σκληρή;», «και αν της συμβεί κάτι και της έχω φερθεί έτσι;». Σε ορισμένες κόρες, ακούγεται σαν ηχώ η ίδια η φωνή της μητέρας, «αχάριστη», «εγωίστρια». Η ενοχή αυτή δείχνει πόσο δεμένη είναι η κόρη με τη μητέρα της και πόσο φοβάται ότι η απόσταση θα γίνει εγκατάλειψη, κάτι που, επίσης, φοβάται και η μητέρα. Δεν αποδεικνύει ότι το όριο ήταν άδικο. Χρειάζεται όμως χρόνος, για να ξεχωρίσει η κόρη την ενοχή αυτή από την υγιή ανάγκη της για αυτονομία.
Όταν η κόρη μεγαλώνει: από την προστασία στη «φιλία»
Όταν η κόρη ενηλικιώνεται, η ισορροπία αλλάζει. Η κόρη χτίζει δικό της κύκλο φίλων, και ο κύκλος αυτός αρχίζει να ορίζει τον χρόνο της, ακόμη κι όταν μένει στο πατρικό σπίτι. Η αυτονομία της μειώνει τη διαθεσιμότητά της προς τη μητέρα, και η μητέρα ψάχνει έναν καινούργιο τρόπο να βρίσκεται κοντά της.
Πολλές μητέρες το λένε με μία φράση: «Η κόρη μου είναι η καλύτερή μου φίλη». Η φράση εκφράζει πραγματική χαρά και κρύβει μια δυσκολία. Η φιλία στηρίζεται στην ισοτιμία, ενώ η σχέση μητέρας και κόρης έχει ιστορία, ανισότητα και βάρος που δεν σβήνουν. Στη φιλία, ένα «σήμερα δεν μπορώ» κλείνει το θέμα. Η κόρη που το λέει στη μητέρα της ακούει, ή φοβάται ότι θα ακούσει, «με εγκαταλείπεις». Έτσι η «φιλία» κινδυνεύει να γίνει ακόμη ένας τρόπος να μένει η κόρη υπεύθυνη για τα συναισθήματα της μητέρας.
Σε ορισμένες οικογένειες, η «φιλία» κρύβει πίσω της μια παλιά αντιστροφή ρόλων: η κόρη ακούει από μικρή τις ανησυχίες και τα αδιέξοδα της μητέρας και μαθαίνει να τα κρατά, χάνοντας έτσι τον δικό της ασφαλή χώρο παιδιού. Εκεί η ισότητα που υπόσχεται η λέξη δεν υπάρχει. Αποκτάται, όταν αποκτάται, μετά την ενηλικίωση, με επαναδιαπραγμάτευση των ορίων.
Η γιαγιά που μπαίνει στη ζωή των εγγονιών ανοίγει δύο δρόμους. Μια μητέρα που δεν ήξερε, ή δεν μπόρεσε, να δώσει τρυφερότητα στην κόρη της μπορεί να γίνει υπέροχη γιαγιά, και η κόρη βλέπει επιτέλους τη μητέρα της τρυφερή, κάτι που ανακουφίζει μέρος του παλιού της θυμού. Η ίδια παρουσία γίνεται, όμως, πηγή τριβής όταν η γιαγιά υπονομεύει την κόρη ως μητέρα, με φράσεις όπως «άσε, δεν ξέρεις εσύ, εγώ μεγάλωσα δύο παιδιά», και τα ίδια μοτίβα ελέγχου περνούν στη νέα γενιά.

Το βάρος μεγαλώνει όταν λείπει ο πατέρας, με θάνατο ή με χωρισμό. Η μητέρα στρέφεται στην κόρη για στήριξη, και η κόρη, που την αγαπά, αναλαμβάνει έναν ρόλο που δεν της ανήκει. Για την πλευρά του πατέρα υπάρχουν τα άρθρα για τη σχέση πατέρα και κόρης και για την απουσία του πατέρα.
Η απόσταση δεν λύνει τη σχέση
Όταν μητέρα και κόρη δεν έχουν δουλέψει τις δυσκολίες τους, η μετακόμιση της κόρης σε δικό της σπίτι ή η δική της οικογένεια δεν αρκούν από μόνα τους για να μειώσουν την ένταση. Το πρόβλημα δεν είναι γεωγραφικό, είναι ενδοψυχικό, και ταξιδεύει μαζί τους όπου κι αν πάνε.
Στην πράξη, βοηθούν μικρά πράγματα. Η κόρη μπορεί να αποφασίζει η ίδια τι μοιράζεται και τι κρατά, χωρίς δικαιολογίες και χωρίς απολογία. Τα όρια που μπαίνουν ήρεμα δεν είναι απόρριψη, και περισσότερα γι’ αυτά υπάρχουν στο άρθρο για τα προσωπικά όρια. Η μητέρα μπορεί να ρωτά πριν απαντήσει: «θέλεις συμβουλή ή απλώς να σε ακούσω;». Και οι δύο μπορούν, κάποιες φορές, να παραλείψουν το σχόλιο για τα ρούχα ή τα κιλά και να πουν απευθείας αυτό που το κινεί: ότι νοιάζονται.
Μια κόρη μπορεί να περάσει χρόνια περιμένοντας από τη μητέρα της μια πρόταση που δεν θα έρθει ποτέ με τις λέξεις που θέλει. Η αλλαγή αρχίζει όταν παύει να τη ζητά από εκείνη και αρχίζει να βλέπει τη μητέρα της ως ξεχωριστό πρόσωπο, με δική της ιστορία και δικούς της φόβους. Η σχέση βρίσκει έτσι έναν πιο ήσυχο ρυθμό, ακόμη κι όταν δεν γίνεται πιο ζεστή. Το ίδιο ισχύει και από την άλλη πλευρά: η μητέρα που δέχεται ότι η κόρη της δεν είναι δεύτερη ευκαιρία για όσα η ίδια δεν έζησε, της αφήνει τον χώρο να γίνει ο άνθρωπος που θέλει να είναι.
Όταν η σχέση με τη μητέρα ή με την κόρη προκαλεί συνεχή πόνο, φόβο ή εξάντληση, ή όταν παλιές εμπειρίες επιστρέφουν με την ίδια ένταση, αξίζει μια συζήτηση με ειδικό. Η ψυχοθεραπεία προσφέρει έναν χώρο όπου η σχέση εξετάζεται χωρίς να κρίνεται κανείς.
Συχνές ερωτήσεις
Γιατί νιώθω ότι η μητέρα μου με απορρίπτει;
Η αίσθηση απόρριψης γεννιέται συχνά όταν η φροντίδα της μητέρας φτάνει στην κόρη ως κριτική ή όταν η έγκρισή της φαίνεται να λείπει. Σε αυτές τις περιπτώσεις, έχει σημασία πώς ειπώθηκε κάτι και όχι μόνο τι ειπώθηκε. Όταν όμως υπάρχουν σταθερή ψυχρότητα, ταπείνωση ή φόβος, η εμπειρία είναι πιο σοβαρή και αξίζει να συζητηθεί με ειδικό.
Γιατί εμφανίζονται συγκρούσεις στη σχέση μητέρας και κόρης;
Οι συγκρούσεις εντείνονται καθώς η κόρη μεγαλώνει και διεκδικεί περισσότερη αυτονομία. Διαφορετικές ανάγκες, προσδοκίες και τρόποι επικοινωνίας δημιουργούν ένταση. Η σύγκρουση δεν σημαίνει ότι ο δεσμός είναι κακός ή ότι η σχέση έχει αποτύχει.
Η κόρη μου απομακρύνεται. Σημαίνει ότι με απορρίπτει;
Όχι απαραίτητα. Στην ενήλικη ζωή, η κόρη χρειάζεται περισσότερο προσωπικό χώρο, και η μείωση της επικοινωνίας μπορεί να αφορά την αυτονομία της και όχι τη μητέρα. Βοηθά να ρωτήσει η μητέρα με ηρεμία πώς θα ήθελε η κόρη να κρατούν επαφή, χωρίς να το πει ως παράπονο.
Πώς αντιμετωπίζω την ενοχή όταν βάζω όρια στη μητέρα μου;
Η ενοχή αυτή είναι συχνή και δεν δείχνει ότι το όριο είναι άδικο. Βοηθά να ξεχωρίζει η κόρη τη φροντίδα προς τη μητέρα της από την ευθύνη για τα συναισθήματά της. Ένα όριο μπορεί να τεθεί ήρεμα και με σαφήνεια, χωρίς να σημαίνει ότι η σχέση τελειώνει.
Πώς μπορεί μια μητέρα να στηρίξει την κόρη της χωρίς να την ελέγχει;
Με αποδοχή, ουσιαστική ακρόαση και σεβασμό στις επιλογές και στα όριά της. Η μητέρα μπορεί να εκφράζει τη γνώμη ή την ανησυχία της, χωρίς να προσπαθεί να αποφασίζει για λογαριασμό της. Η ενθάρρυνση της αυτονομίας βοηθά την κόρη να αναπτύξει εμπιστοσύνη στις δικές της δυνατότητες.
Μπορεί μια δύσκολη σχέση μητέρας και κόρης να αλλάξει;
Ναι. Οι σχέσεις μπορούν να μετασχηματιστούν όταν και οι δύο πλευρές κατανοήσουν καλύτερα τις ανάγκες, τις προσδοκίες και τα επαναλαμβανόμενα μοτίβα που δημιουργούν συγκρούσεις. Σε ορισμένες περιπτώσεις, η ψυχοθεραπεία προσφέρει έναν ασφαλή χώρο για να επεξεργαστούν τη σχέση και να βρουν πιο λειτουργικούς τρόπους επικοινωνίας.

Σάββας Ν. Σαλπιστής, M.Sc. Ph.D.
Κλινικός Ψυχολόγος Πανεπιστημίου Στοκχόλμης ενηλίκων και παίδων. Διπλωματούχος Ψυχοθεραπευτής Βασιλικού Ιατροχειρουργικού Ινστιτούτου Karolinska Στοκχόλμης.Κάθε δυσκολία κρύβει μέσα της την προοπτική μιας νέας αρχής. Αν νιώθετε ότι οι σκέψεις σας σας βαραίνουν, είμαι εδώ για να τις μοιραστούμε και να βρούμε μαζί τη δική σας εσωτερική ισορροπία.
Πνευματικά Δικαιώματα: Το περιεχόμενο της ιστοσελίδας www.i-psyxologos.gr αποτελεί πνευματική ιδιοκτησία του Σάββα Σαλπιστή. Η αναδημοσίευση επιτρέπεται αποκλειστικά με την παράθεση ενεργού συνδέσμου (active link) στην πηγή.

