Ναρκισσισμός: Διαταραχή ή Κοινωνικό Φαινόμενο;

Ζούμε στην εποχή του εγωκεντρισμού;

Ζούμε στην εποχή του εγωκεντρισμού και της εγωπάθειας. Πράγματι, αυτή είναι μια ευρέως διαδεδομένη άποψη που ενισχύεται και από διάφορες έρευνες ανά τον κόσμο που δείχνουν πως ο αριθμός των ατόμων που λειτουργούν με τρόπο ναρκισσιστικό έχει αυξηθεί σημαντικά —περίπου κατά 30%— τις τελευταίες δύο δεκαετίες τουλάχιστον.

Είναι γεγονός πως εύκολα αποκαλούμε κάποιον «νάρκισσο», όταν, για παράδειγμα, δείχνει να ασχολείται λίγο παραπάνω με την εμφάνισή του ή μοιάζει να θέλει να προβάλλεται. Πόσο σωστό είναι, όμως, αυτό και πόσο μπαίνουμε στη διαδικασία να αναρωτηθούμε αν κάτι ανάλογο ισχύει, ενδεχομένως, και για εμάς τους ίδιους;

Μήπως η πεποίθηση που έχουμε αναπτύξει πως η κοινωνία μας βρίθει ναρκίσσων και πως και η ίδια λειτουργεί με τρόπο ναρκισσιστικό βοηθά στο να αποποιηθούμε κάθε είδους προσωπική μας ευθύνη για οτιδήποτε δεν λειτουργεί σωστά; Όταν τόσο συχνά και εύκολα ο ναρκισσισμός χρησιμοποιείται ως μοντέλο εξήγησης για οτιδήποτε δεν μας αρέσει στους άλλους, δεν αποτελεί και αυτό, με τη σειρά του, έναν άκρως ναρκισσιστικό τρόπο λειτουργίας και θεώρησης των πραγμάτων;

Μια αδιαμφισβήτητη ιστορική αλήθεια: Το «Χάσμα Γενεών»

Αποτελεί αδιαμφισβήτητη ιστορική αλήθεια πως η εκάστοτε γενιά/νεολαία, ασχέτως χρονικής περιόδου, θεωρούνταν πάντα από την προηγούμενή της ως εγωκεντρική, ανεπαρκής και με «λάθος» στόχους και όνειρα…

Δεν έχει υπάρξει γενιά που να μην έχει κρίνει, κατακρίνει, αποδοκιμάσει και χαρακτηρίσει την επόμενή της ως εγωκεντρική, ναρκισσιστική, ανεπαρκή, αδιάφορη και απορριπτική απέναντι σε παλιές βασικές αξίες και στόχους. Αυτό είναι, συνοπτικά, το αποκαλούμενο «χάσμα γενεών».

Αυτό, από μια άποψη, είναι κατανοητό:

• Δεν είναι καθόλου εύκολο να αποδεχθεί κάποιος την αμφισβήτηση των βασικών του αξιών.

• Είναι δύσκολο να συνειδητοποιήσει κανείς πως όλα όσα πίστευε, και βάσει των οποίων έχτισε τη ζωή του, απορρίπτονται ή υποτιμώνται από τη νέα γενιά.

• Η επαναστατικότητα και οι πολιτισμικές αξίες μιας εποχής αντικαθίστανται από μπιτάκια, ορθάδικα, ταττού και σκουλαρίκια, για να μιλήσουμε για τη σημερινή γενιά.

Από τους «Τεντιμπόηδες» στον Σωκράτη και τον Φρόυντ

Η δική μου γενιά αποκαλούνταν συχνά-πυκνά, με μια γενναία δόση απαξίωσης, από τους παλαιότερους ως «γιεγιέδες» ή «τεντιμπόηδες» (πολλές φορές νέοι, με «απρεπή» για τους πολλούς εμφάνιση, διασύρονταν δημόσια) γιατί ακούγαμε Beatles, Rolling Stones και άλλα γνωστά ροκ συγκροτήματα και γιατί αφήναμε μακριά μαλλιά και φαβορίτες…

Πάντα, όμως, το ίδιο συνέβαινε, ανεξαρτήτως εποχής:

1. Σωκράτης: Πριν από 2.500 χρόνια, φέρεται να είπε πως «η νεολαία μιλά, ενώ θα έπρεπε να εργάζεται» και «κοκορεύεται για τα καλέσματα που έχει».

2. S. Freud: Θεωρούσε τις γυναίκες που δεν συγκινούνταν από την προσέγγιση των ανδρών ως συναισθηματικά φτωχούς νάρκισσους. Εάν αυτό εκφραστεί με διαπροσωπικούς όρους, θα είναι σαν να λέμε: «Αφού δεν ανταποκρίνεται στο ενδιαφέρον που της δείχνω, θα πρέπει να είναι ψυχικά διαταραγμένο άτομο»!

Αναρωτιέστε αν η συμπεριφορά κάποιου δικού σας ανθρώπου ξεπερνά τα όρια του εγωκεντρισμού; Μπορείτε να βρείτε υποστήριξη κλείνοντας ένα online ραντεβού για να συζητήσουμε όσα σας απασχολούν.

Παθολογικός ή αναγκαστικός ναρκισσισμός;

Προσωπικά συντάσσομαι με την άποψη που θεωρεί πως οι βασικές δομές του ανθρώπινου ψυχισμού δεν έχουν αλλάξει διαχρονικά και πως τα ποσοστά του παθολογικού ναρκισσισμού, ως κλινική διάγνωση, δεν φαίνεται να έχουν αυξηθεί ιδιαίτερα, σε σύγκριση με το παρελθόν.

Αυτό που σίγουρα έχει αλλάξει είναι ο τρόπος που εκδηλώνει πλέον αυτός ο ψυχισμός τις διάφορες ανάγκες του. Για παράδειγμα, οι δυνατότητες που έχει κάποιος σήμερα να βελτιώσει και να προβάλει την εικόνα του προς τα έξω είναι απείρως περισσότερες. Σήμερα μπορεί κανείς να «αγοράσει» και να «πουλήσει» μια βελτιωμένη ταυτότητα μέσω:

• Εξελιγμένης τεχνολογίας καλλυντικών.

• Χειρουργικών αισθητικών επεμβάσεων.

• Ειδικής ένδυσης και αξεσουάρ.

• Στοχευμένης προβολής στο διαδίκτυο.

Οι ναρκισσιστικές άμυνες στη σύγχρονη κοινωνία

Κάθε εποχή παρέχει στους ανθρώπους διαφορετικές δυνατότητες και τρόπους διαχείρισης του άγχους τους. Στις σύγχρονες δυτικές κοινωνίες, οι ναρκισσιστικές άμυνες έχουν ενισχυθεί σημαντικά.

Το αξίωμα της «ελεύθερης επιλογής» έχει αυξήσει το βάρος της προσωπικής ευθύνης σε βαθμό που γίνεται δυσβάστακτο. Συνεπώς,, η συστηματική επίρριψη ευθυνών στους άλλους —μια συνήθης ναρκισσιστική άμυνα— φαντάζει πλέον ως αναγκαία, καθώς μειώνει ευκαιριακά το εσωτερικό βάρος.

Διαφορά μεταξύ άμυνας και Ναρκισσιστικής Διαταραχής (Ν.Δ.Π.)

Η χρησιμοποίηση ναρκισσιστικών στρατηγικών (όπως η αυτοπροβολή) για ψυχική προστασία δεν σημαίνει απαραίτητα πως ένα άτομο πάσχει από Ναρκισσιστική Διαταραχή Προσωπικότητας (Ν.Δ.Π.).

Όλοι οι άνθρωποι χρησιμοποιούν ανάλογους τρόπους προστασίας της αυτοεικόνας τους όταν νιώθουν ότι απειλείται. Η ειδοποιός διαφορά με τη διαταραχή έγκειται στην:

1. Συχνότητα: Η χρήση των αμυνών είναι διαρκής.

2. Ένταση: Οι αντιδράσεις είναι δυσανάλογα ισχυρές.

3. Διάρκεια: Η συμπεριφορά είναι παγιωμένη και συστηματική.

Ο ναρκισσισμός ως ένστικτο επιβίωσης

Συχνά διατυπώνεται η άποψη πως η σημερινή γενιά δίνει υπερβολική έμφαση στην εμφάνιση και τις νέες τεχνολογίες. Μα, στην κοινωνία που ζούμε, αυτό αποτελεί συχνά έκφραση του ενστίκτου επιβίωσης.

Ο μέσος νέος, για να επιβιώσει επαγγελματικά και κοινωνικά, καλείται να υπερτονίζει τις θετικές του πλευρές (ή ακόμα και να τις εφευρίσκει). Επομένως,οποιος δεν ακολουθεί αυτό το μοντέλο, συχνά συναντά σοβαρά εμπόδια. Αυτό δεν σημαίνει πως καθαγιάζουμε αυτόν τον τρόπο λειτουργίας, αλλά προσπαθούμε να τον αιτιολογήσουμε κλινικά και κοινωνιολογικά.

Μπορείτε να περιηγηθείτε στην αρχική σελίδα www.i-psyxologos.gr για περισσότερα άρθρα σχετικά με την ψυχική υγεία.

Διάφοροι τρόποι ναρκισσιστικής διαφυγής

Στην εποχή που ζούμε, παρατηρούμε μια έντονη προσήλωση στην εξωτερική εμφάνιση και στο «τέλειο σώμα» —με ταυτόχρονη απαξία για το φυσικό σώμα. Η τάση αυτή εκδηλώνεται με:

• Σεξουαλικοποίηση: Αντί για την πηγαία έκφραση της σεξουαλικότητας.

• Επιθυμία αναγνωρισιμότητας: Μια διακαής ανάγκη για δημόσια προβολή χωρίς την ύπαρξη αντικειμενικών προσόντων.

• Αποφυγή ενηλικίωσης: Μια άρνηση ανάληψης ευθυνών πέραν του εαυτού, με αποτέλεσμα τη μετάθεση του γάμου και της τεκνοποίησης σε μεγαλύτερες ηλικίες.

Ταυτόχρονα, αξίες όπως η αλληλεγγύη, η αμοιβαιότητα, η συναισθηματική πίστη και η αξιοκρατία δυσκολεύονται να ανθίσουν. Ο σεβασμός πλέον απαιτείται παρά εμπνέεται. Οι νέοι άνθρωποι φαίνεται πως αποφεύγουν τη δημιουργία ουσιαστικών διαπροσωπικών σχέσεων, όπου ο Άλλος εκτιμάται ως ολότητα και όχι μόνο για το όφελος που μπορεί να προσφέρει.

Όλα αυτά αποτελούν ναρκισσιστικούς τρόπους διαφυγής που οδηγούν σε ψυχικές ερήμους και προσωπικά αδιέξοδα αντί για μια γόνιμη συνύπαρξη.

Πότε αποτελούν πρόβλημα τα ναρκισσιστικά στοιχεία προσωπικότητας;

Ο ναρκισσισμός συνιστά κλινικό πρόβλημα και είναι, δηλαδή, παθολογικός. Αυτό συμβαίνει όταν ένα άτομο εμφανίζει έναν συγκεκριμένο αριθμό προκαθορισμένων κριτηρίων που του δημιουργούν σοβαρές δυσκολίες.

Τα χαρακτηριστικά του παθολογικού ναρκισσισμού

Ένα βασικό κριτήριο είναι όταν οι σχέσεις του ατόμου πλήττονται σοβαρά. Επιπλέον, το ίδιο συμβαίνει και στα περιβάλλοντα στα οποία κινείται εξαιτίας της συμπεριφοράς του. Άλλα χαρακτηριστικά περιλαμβάνουν:

• Απουσία αυτοκριτικής: Τα άτομα αυτά δυσκολεύονται να αναγνωρίσουν ναρκισσιστικά στοιχεία στον εαυτό τους, ακόμη και αν έρθουν αντιμέτωπα με τα κλινικά κριτήρια της διαταραχής.

• Μετάθεση ευθυνών: Ενώ σε όλους μας δυσαρεστεί η κριτική, το άτομο με Ναρκισσιστική Διαταραχή (Ν.Δ.) προσπαθεί πάντα να μεταθέτει μη αποδεκτά αισθήματα στους άλλους.

• Έλλειψη ενσυναίσθησης: Αδυναμία να «μπούν στα ρούχα του Άλλου» και να δημιουργήσουν αμοιβαίες σχέσεις.

• Εσωτερική ανασφάλεια: Παρά την εικόνα υπεροψίας, πρόκειται για άτομα με χαμηλή αυτοεκτίμηση που δεν αντέχουν την αποτυχία.

Η στασιμότητα της μη αυτοκριτικής

Όταν κάποιος δεν μπορεί να κάνει αυτοκριτική, στερεί από τον εαυτό του τη δυνατότητα να μάθει από τα λάθη του και να ωριμάσει. Εάν «πάντα κάποιοι άλλοι φταίνε», το άτομο παραμένει στάσιμο, δημιουργώντας γύρω του έναν «βούρκο» δυσλειτουργικών αλληλεπιδράσεων.

Επίλογος: Η κοινωνική ευθύνη και η διαπαιδαγώγηση

Δημιουργούμε πάντα την κοινωνία που χρειαζόμαστε και, άρα, κάθε φορά αυτή που μας αξίζει. Τα παιδιά δεν διαπαιδαγωγούνται μόνα τους· πάντα υπάρχουν γονείς που τα επηρεάζουν καθοριστικά με όλα όσα κάνουν ή δεν κάνουν.

Όσο υπάρχουν πρότυπα που ενθαρρύνουν τα παιδιά:

• Να χρησιμοποιούν τους «αγκώνες» τους για να πάνε μπροστά στη ζωή.

• Να υιοθετούν το μότο «Κοίτα τη δουλειά σου και άσε τους άλλους να πνίγονται».

Τότε, συμβάλλουμε αποφασιστικά στη δημιουργία μιας κοινωνίας που λειτουργεί με τρόπο ναρκισσιστικό.

Ο ρόλος των Μ.Μ.Ε. και η «Παράσταση της Ζωής»

Σε μια τέτοια κοινωνία, με την αποφασιστική συμβολή των Μ.Μ.Ε., ευνοούνται συνήθως οι ευφάνταστοι και τα κάθε είδους «ψώνια». Επιπλέον, ευνοούνται άτομα που διαθέτουν ναρκισσιστικά στοιχεία προσωπικότητας, ώστε να μπορούν να δίνουν τη δική τους «παράσταση».

Αυτή η τάση δημιουργεί ένα αίσθημα αποκλεισμού σε όσους δεν ακολουθούν αυτούς τους κανόνες. Όσοι δεν τα καταφέρνουν εξίσου καλά σε αυτό το περιβάλλον αυτοπροβολής, νιώθουν συχνά:

1. Ευάλωτοι και παραγκωνισμένοι.

2. Δυστυχισμένοι.

3. Χωρίς σημαντικό ρόλο στην παράσταση που λέγεται «ΖΩΗ».

Χρειάζεστε βοήθεια για να διαχειριστείτε τη σχέση σας με ένα ναρκισσιστικό άτομο ή να κατανοήσετε τις δικές σας άμυνες; Η κατανόηση είναι το πρώτο βήμα. Αν οι ναρκισσιστικές τάσεις δυσκολεύουν την καθημερινότητά σας, κλείστε το δικό σας ραντεβού για ψυχοθεραπεία online ή για συνεδρία δια ζώσης.