Ναρκισσισμός και ψυχοπάθεια: Η κοινωνική τους παρουσία
Αναμφίβολα, ο ναρκισσισμός και η ψυχοπάθεια αποτελούν δύο έννοιες που συχνά συγχέονται, καθώς τα άτομα αυτά κινούνται καθημερινά ανάμεσά μας. Επειδή λειτουργούν, σε γενικές γραμμές, ικανοποιητικά στην καθημερινότητά τους, σπανίως αναζητούν βοήθεια σε κάποια ψυχιατρική δομή ώστε να διαγνωστούν επίσημα.
Ιστορικά, η ψυχοπάθεια έχει μελετηθεί κυρίως σε άτομα που έχουν καταδικαστεί για εγκληματικές πράξεις και εκτίουν ποινές σε σωφρονιστικά ιδρύματα. Σε αυτούς τους χώρους, τα εν λόγω άτομα υπερεκπροσωπούνται σημαντικά συγκριτικά με τον γενικό πληθυσμό.
Σύμφωνα με μια εκτενή έρευνα στις Η.Π.Α., το 50% όσων έχουν καταδικαστεί για πολύ βίαιες πράξεις είναι ψυχοπαθητικά άτομα. Αυτό σημαίνει πρακτικά πως ένα 2% του πληθυσμού ευθύνεται για το ήμισυ του συνόλου των βίαιων εγκλημάτων. Ωστόσο, είναι απαραίτητο να διευκρινίσουμε πως τα περισσότερα άτομα με ψυχοπάθεια δεν είναι εγκληματίες. Μπορεί να είναι ο διευθυντής μας, ο σύντροφός μας ή ακόμα και οι γονείς μας. Πρόκειται για τα λεγόμενα «ήπια ψυχοπαθή» άτομα, τα οποία παραμένουν κοινωνικά λειτουργικά και μη παραβατικά.
Επειδή τα άτομα με ψυχοπάθεια φέρουν έντονα ναρκισσιστικά στοιχεία, είναι κρίσιμο να μπορούμε να τα διαχωρίζουμε από εκείνα που πάσχουν αμιγώς από ναρκισσιστική διαταραχή προσωπικότητας.
Κοινά στοιχεία που μοιράζονται ο ναρκισσισμός και η ψυχοπάθεια
Πράγματι, τα άτομα με ψυχοπάθεια και ναρκισσισμό μοιράζονται πολλά κοινά εξωτερικά γνωρίσματα. Αυτή η διαφοροποίηση γίνεται αντιληπτή όταν εξετάζουμε τι κρύβεται πίσω από τη συμπεριφορά τους, δηλαδή τα βαθύτερα κίνητρά τους.
Το κύριο κοινό στοιχείο που τα διακρίνει είναι η μεγαλειώδης αυτοεικόνα τους. Θεωρούν τον εαυτό τους ανώτερο από όλους τους άλλους, διαθέτουν ελλιπή ή καθόλου ικανότητα για ενσυναίσθηση και χαρακτηρίζονται ως άκρως χειριστικά. Λειτουργούν συστηματικά σε βάρος των άλλων, υπερβαίνοντας τα προσωπικά τους όρια χωρίς την παραμικρή συστολή.
Οι διαπροσωπικές τους σχέσεις είναι ιδιαίτερα προβληματικές και συνήθως καταλήγουν σε «ναυάγιο». Τα άτομα αυτά μπορεί να είναι:
Ιδιαίτερα χαρισματικά.
Γοητευτικά και σαγηνευτικά.
Προικισμένα με μεγάλη αυτοπεποίθηση.
Αυτά τα χαρακτηριστικά έλκουν πολλούς ανθρώπους σε μια αρχική φάση, με αποτέλεσμα να θαυμάζονται από τον περίγυρό τους. Η συνέχεια, όμως, είναι συνήθως πολύ διαφορετική και οδυνηρή για όσους σχετίζονται μαζί τους.
Η θεμελιώδης διαφορά στα κίνητρα
Πράγματι, η σημαντικότερη διαφορά ανάμεσα σε ένα άτομο με ναρκισσισμό και ένα με ψυχοπάθεια εντοπίζεται στην πηγή της επιβεβαίωσής τους.
Ναρκισσισμός: Το άτομο αναζητά συνεχώς την επιβεβαίωση, τον θαυμασμό και τη θετική αξιολόγηση από τους άλλους για να τροφοδοτήσει τον εαυτό του.
Ψυχοπάθεια: Το άτομο δεν νοιάζεται καθόλου για την αποδοχή ή τη θετική γνώμη των άλλων, λειτουργώντας με μια απόλυτη συναισθηματική ανεξαρτησία που συχνά αγγίζει την αναλγησία.
Τι κρύβεται, όμως, πίσω από αυτά τα χαρακτηριστικά;
Α. Ο ναρκισσιστής (άτομο με ναρκισσιστική διαταραχή προσωπικότητας)
Σύμφωνα με τον Freud, όλοι μας γεννιόμαστε με ένα αίσθημα ναρκισσισμού. Ωστόσο, μεγαλώνοντας, συνειδητοποιούμε φυσιολογικά πως δεν είμαστε ο «ομφαλός της γης» και πως όλοι οι άνθρωποι έχουν τους δικούς τους στόχους, επιδιώξεις και ανάγκες. Ένα άτομο με ναρκισσισμό, για διάφορους ψυχολογικούς λόγους, δεν καταφέρνει να ενσωματώσει αυτή την πραγματικότητα. Αντίθετα, απαιτεί την αποδοχή και τον θαυμασμό των άλλων, και μάλιστα με τρόπο άμεσο και απόλυτο.
Στο πεδίο της ψυχολογίας, ο εξεζητημένος ναρκισσισμός θεωρείται παθολογικός και ονομάζεται ναρκισσιστική διαταραχή προσωπικότητας (Ν.Δ.Π.). Πρόκειται για μια σαφή κλινική οντότητα που συμπεριλαμβάνεται στο DSM (Diagnostic and Statistical Manual of Mental Disorders).
Στατιστικά στοιχεία από έρευνες στις Η.Π.Α. δείχνουν ότι:
Περίπου το 6% του πληθυσμού εκτιμάται ότι παρουσιάζει Ν.Δ.Π.
Τα 2/3 των περιπτώσεων αφορούν άνδρες (περίπου 4 στους 100).
Το 1/3 αφορά γυναίκες (περίπου 2 στις 100). Στην Ευρώπη, τα ποσοστά αυτά εμφανίζονται ελαφρώς χαμηλότερα, παραμένοντας όμως σημαντικά.
Η στρατηγική του ναρκισσιστή στις σχέσεις
Τα άτομα με ναρκισσισμό είναι ιδιαίτερα ικανά στο να εξαπατούν και να χειρίζονται τους γύρω τους. Διαθέτουν την ικανότητα να γίνονται γρήγορα συμπαθή, να συνάπτουν νέες φιλίες και να «διαβάζουν» τους ανθρώπους. Επιπλέον, εντοπίζουν άμεσα τις δυνατές και αδύναμες πλευρές των άλλων.
Ακόμα και ένα ψυχικά δυνατό άτομο μπορεί να έρθει σε επαφή μαζί τους. Όμως, ο ναρκισσιστής αντιλαμβάνεται γρήγορα αν δεν μπορεί να χειριστεί ή να αποπλανήσει έναν τέτοιο χαρακτήρα. Σε αυτή την περίπτωση, χάνει το ενδιαφέρον του και αποχωρεί, αν δεν τον έχει ήδη προλάβει ο άλλος. Όπως συμβαίνει στη φύση, έτσι και το άτομο με ναρκισσισμό επιλέγει ως «θήραμα» το εμφανώς πιο αδύναμο μέρος.
Ο Ψευδής Εαυτός και ο Εσωτερικός Δικαστής
Η ψυχολογική εξέλιξη ενός ατόμου με ναρκισσισμό αναχαιτίστηκε κατά την πρώιμη παιδική ηλικία. Η ζωή του καθορίζεται από τα συναισθήματα: ό,τι νιώθει ανά πάσα στιγμή αποτελεί για αυτόν την απόλυτη πραγματικότητα. Στο βάθος, κουβαλά αισθήματα ντροπής που του είναι αδύνατον να αντέξει ή να διαχειριστεί.
Αυτή η αδυναμία οδηγεί στη δημιουργία ενός βοηθητικού εαυτού, δηλαδή ενός «ψευδούς εαυτού». Αυτός ο προβολικός εαυτός είναι η ακριβής αντίθεση της εικόνας που του υποβάλλει η εσωτερική του συνείδηση.
Ωστόσο, αυτός ο αδυσώπητος εσωτερικός δικαστής δεν σιωπά ποτέ. Η πίεση του αληθινού εαυτού, με όλα τα ανεπεξέργαστα συναισθήματα, είναι αφόρητη. Έτσι, ο ναρκισσιστής διεξάγει έναν συνεχή αγώνα για να:
Φιμώσει την εσωτερική κριτική.
Εκφορτίσει την πίεση προβάλλοντας την ευθύνη στους άλλους.
Προκαλέσει εντάσεις και συγκρούσεις, ώστε να διαψεύσει τον εσωτερικό κριτή και να επιβεβαιώσει ότι ο ψευδής του εαυτός είναι ο μόνος αληθινός.
Οποιαδήποτε προσπάθεια του συντρόφου ή του περιβάλλοντος να αλλάξει ένα τέτοιο άτομο θα πέσει στο κενό. Για τον ναρκισσιστή, η αλλαγή ταυτίζεται με τον ψυχικό θάνατο, καθώς απαιτεί την παραδοχή της ντροπής και της ευαλωτότητας που τόσο έντονα απορρίπτει. Συναισθηματικά, παραμένει ένα μικρό παιδί εγκλωβισμένο στο σώμα ενός ενήλικα, που αντιδρά σπασμωδικά απέναντι στην παραμικρή υποψία ταπείνωσης.
Β. Ο ψυχοπαθής (άτομο με αποκλίνουσα και αντικοινωνική συμπεριφορά)
Η ψυχοπάθεια, η οποία δεν υφίσταται στο DSM-5 ως αυτοτελής ψυχική διαταραχή, παρουσιάζει πολλές ομοιότητες με την αντικοινωνική διαταραχή προσωπικότητας (που παλαιότερα ονομαζόταν «κοινωνιοπάθεια»). Υπολογίζεται πως σχεδόν το 1% του ανδρικού πληθυσμού εμφανίζει ψυχοπάθεια, ενώ η αναλογία μεταξύ γυναικών και ανδρών είναι 1/3.
Είναι σημαντικό να κατανοήσουμε πως η ψυχοπάθεια δεν αποτελεί ασθένεια ή ψυχιατρική διάγνωση με την παραδοσιακή έννοια. Πρόκειται για μια αποκλίνουσα και αντικοινωνική συμπεριφορά που συναντάται κυρίως σε σωφρονιστικά ιδρύματα και σε περιπτώσεις που εμπίπτουν στη δικαιοδοσία της ιατροδικαστικής ψυχιατρικής. Για τον λόγο αυτό, ο όρος «θεραπεία» είναι ανακριβής. Αντ’ αυτού, ορθότερος είναι ο όρος «αντιμετώπιση», κάτι που για μεγάλο χρονικό διάστημα θεωρούνταν εξαιρετικά δύσκολο έως αδύνατο.
Χαρακτηριστικά και εσωτερικός κόσμος
Τις τελευταίες δεκαετίες, το ερευνητικό ενδιαφέρον μετατοπίστηκε από τους εγκληματίες στη μελέτη των ψυχοπαθητικών χαρακτηριστικών στον γενικό πληθυσμό. Στοιχεία όπως η έλλειψη ενσυναίσθησης, η συναισθηματική ψυχρότητα, η χειριστική συμπεριφορά, η απουσία φόβου και η ψευδολογία, απαντώνται σε όλο το πληθυσμιακό φάσμα. Ωστόσο, το άτομο που χαρακτηρίζεται ως ψυχοπαθητικό πρέπει να συγκεντρώνει τα περισσότερα από αυτά τα γνωρίσματα ταυτόχρονα.
Ουσιαστικά, τα άτομα αυτά δεν διαθέτουν εσωτερική συναισθηματική ζωή. Σε αντίθεση με τους ναρκισσιστές:
Δεν βασανίζονται από αισθήματα ντροπής.
Δεν διαθέτουν εσωτερικό αυστηρό κριτή που πρέπει να φιμωθεί.
Μιμούνται συναισθήματα, χωρίς όμως να τα αισθάνονται στην πραγματικότητα.
Τα κίνητρά τους είναι αμιγώς ωφελιμιστικά (τι τους βολεύει ή τους συμφέρει) και συχνά παίρνουν περισσότερα ρίσκα από τους ναρκισσιστές. Επιδιώκουν τις προκλήσεις για να νιώσουν κάτι έντονο, ακριβώς επειδή στερούνται αυθεντικής συναισθηματικής ροής.
Η επιλογή του θύματος και η οικειότητα της τοξικότητας
Το άτομο με ψυχοπάθεια, όπως και αυτό με ναρκισσισμό, λειτουργεί με έναν παρόμοιο θηρευτικό μηχανισμό. Μπαίνοντας σε έναν χώρο, «σκανάρει» άμεσα τους παρευρισκόμενους για να εντοπίσει το πιο ευάλωτο άτομο. Αυτός είναι ο λόγος που άνθρωποι με χαμηλή αυτοεκτίμηση πέφτουν συχνά θύματά τους.
Ένας άλλος καθοριστικός παράγοντας είναι η πρότερη εμπειρία: πολλά θύματα έχουν μεγαλώσει με γονείς που είχαν παρόμοια προσωπικότητα. Έτσι, η τοξική συμπεριφορά τούς φαίνεται γνώριμη και οικεία, με αποτέλεσμα να μην την αναγνωρίζουν ως προβληματική εγκαίρως.
Όλοι μας μπορεί να συναντήσουμε έναν τέτοιο «σατράπη». Αναμφίβολα, οι προηγούμενες εμπειρίες μας και η αυτογνωσία μας καθορίζουν αν θα εγκλωβιστούμε σε μια τέτοια σχέση ή αν θα καταφέρουμε να αποχωρήσουμε έγκαιρα και αλώβητοι.
Οι ουσιαστικές διαφορές ανάμεσα στον ναρκισσισμό και την ψυχοπάθεια
- Τα άτομα με ψυχοπάθεια δεν χρειάζονται κανέναν ούτε κάποιου είδους επιβεβαίωση από τους άλλους. Είναι αυτάρκη, αυτόνομα και άκρως εγωκεντρικά.
Αντίθετα, αυτά με ναρκισσισμό έχουν ανάγκη τη ναρκισσιστική επιβεβαίωση, όπως ακριβώς και ένας χρήστης ουσιών την καθημερινή του δόση. Έχουν ανάγκη από το θαυμασμό, την αποδοχή, την επιβεβαίωση, ακόμα και τη ζήλεια των άλλων για να μπορέσουν να υπάρξουν. Ως εκ τούτου, εξαρτώνται από τους άλλους, οι εκδηλώσεις θαυμασμού των οποίων τους βοηθούν να ρυθμίζουν την αυτοεκτίμησή τους και να προστατεύουν τον ευάλωτο εαυτό τους.
- Τα άτομα με ψυχοπάθεια έχουν μεγάλη ιδέα για τον εαυτό τους και νιώθουν υπεροχή έναντι όλων των άλλων.
Αυτά με ναρκισσισμό έχουν μια βαθιά αίσθηση ανεπάρκειας και, στην προσπάθειά τους να αποφύγουν να νιώσουν την αίσθηση αυτή, δημιουργούν έναν ψευδή εαυτό που είναι τόσο τέλειος και καταπληκτικός ώστε οι άλλοι θα πρέπει όχι μόνο να θαυμάζουν αλλά και να το δείχνουν. Η στάση των άλλων απέναντι στον ψευδή τους εαυτό καθορίζει αποφασιστικά την αυτοεκτίμησή τους.
- Τα άτομα με ψυχοπάθεια δεν έχουν μια σταθερά δομημένη ταυτότητα, αλλά δημιουργούν διάφορες ψευδείς προσωπικότητες-μάσκες, για να μπορούν να χειρίζονται ανάλογα το εκάστοτε θύμα τους, μέχρι να αποκομίσουν αυτό που επιθυμούν. Δεν νιώθουν τίποτα για το θύμα τους και δεν έχουν κανενός είδους σύνδεση με αυτό.
Ναρκισσισμός και ψυχοπάθεια: Η στάση απέναντι στην απιστία
- Τα άτομα με ψυχοπάθεια δεν είναι πιστά, ως σύντροφοι, επειδή βλέπουν τη ζωή σαν ένα παιχνίδι όπου κάνουν πάντα αυτό που τους βολεύει, αναζητώντας συνεχώς νέες εντάσεις και νέο ενδιαφέρον. Δεν έχουν καμία συνείδηση.
Αντίθετα, τα άτομα με ναρκισσισμό δεν είναι, επίσης, πιστά ως σύντροφοι, επειδή είναι πολύ ανασφαλή. Ως εκ τούτου, χρειάζονται συνεχή επιβεβαίωση πως είναι ερωτικά ελκυστικά και επιθυμητά. Έχουν μια ιδιότυπη συνείδηση που, σε περίπτωση που αποκαλυφθούν, κατηγορούν τη/το σύντροφό τους ως υπεύθυνη/-ο για την απιστία. Συνήθως, προβάλλουν τη δικαιολογία πως ο σύντροφος δεν τους έδειχνε αρκετά το πόσο τους επιθυμεί.
Τα άτομα με ψυχοπάθεια έχουν μια εμμονή να θέλουν να κερδίζουν, ενώ αυτά με ναρκισσισμό να επιβεβαιώνονται, να αξιολογούνται και να θαυμάζονται από τους άλλους. Επιπλέον, τα άτομα με ψυχοπάθεια, σε αντίθεση με αυτά με ναρκισσισμό, δεν επιθυμούν να ελέγχουν ή να αναβάλουν τις παρορμήσεις τους, προς ικανοποίησή τους.
Ναρκισσισμός και ψυχοπάθεια: Αντίδραση στην απόρριψη και την κριτική
Το άτομο με ψυχοπάθεια μπορεί να γίνει σαδιστικό και να ικανοποιείται, προκαλώντας πόνο στο θύμα του, και να το βρίσκει ακόμα και διασκεδαστικό. Αντίθετα, το άτομο με ψυχοπάθεια έχει μεγαλύτερα προβλήματα στο να έρθει σε επαφή με άλλους ανθρώπους, σε αντίθεση με αυτά με ναρκισσισμό που τρέφονται από αυτό.
- Τα άτομα με ψυχοπάθεια είναι συνειδητά κακά, σκληρά και απάνθρωπα. Αυτά με ναρκισσισμό μπορεί να γίνουν κακά εκ περιτροπής και δεν υπολογίζουν τα πάντα στον ίδιο βαθμό, όπως τα άτομα με ψυχοπάθεια.
- Τα άτομα με ψυχοπάθεια δεν αισθάνονται άσχημα συναισθηματικά, όταν τους απορρίπτουν. Αντίθετα, αυτά με ναρκισσισμό νοιάζονται πολύ για το περιτύλιγμα και είναι ευάλωτα απέναντι στην κοινωνική απομόνωση και την απόρριψη, γενικώς. Κάποιος μπορεί να συνθλίψει στην κυριολεξία ένα άτομο με ναρκισσισμό, εάν δεν του δείξει θαυμασμό και σεβασμό, ή εάν το χλευάσει ή το προσβάλει δημόσια.
- Το άτομο με ψυχοπάθεια γνωρίζει τη διαφορά ανάμεσα σε σωστό και λάθος αλλά δεν το ενδιαφέρει γιατί δεν νιώθει κάτι για αυτό. Το άτομο με ναρκισσισμό γνωρίζει συναισθηματικά τη διαφορά ανάμεσα σε σωστό και λάθος αλλά προτιμά να πείσει τους άλλους πως η δική του άποψη/επιλογή είναι η μόνη ορθή.
- Τα άτομα με ψυχοπάθεια δεν νιώθουν ενοχή ή ντροπή, σε αντίθεση με αυτά με ναρκισσισμό που ναι με νιώθουν αυτά τα αισθήματα, χωρίς όμως να μπαίνουν στον κόπο να αλλάξουν τη συμπεριφορά τους.
- Τα άτομα με ψυχοπάθεια δεν δέχονται την οποιαδήποτε θεραπεία, επειδή δεν θεωρούν πως έχουν κάποιο πρόβλημα. Αυτά με ναρκισσισμό μπορούν, σε ορισμένες περιπτώσεις, να δεχθούν βοήθεια και να βελτιωθεί, σε μεγάλο βαθμό, η κατάστασή τους, ιδιαίτερα μετά από σοβαρές κρίσεις ζωής ή σε μεγάλη ηλικία, όταν η λάμψη τους αρχίζει να θαμπώνει ή όταν αισθάνονται πως θα μείνουν μόνοι και εγκαταλειμμένοι γιατί κανείς δεν θα τους αντέχει πλέον.
Ομοιότητες ανάμεσα σε άτομα με ναρκισσισμό και ψυχοπάθεια
1. Και οι δύο διαθέτουν, συνήθως, μια γοητεία και το χάρισμα του να αποπλανούν τους άλλους, στοιχεία που τα χρησιμοποιούν συνειδητά για να προσελκύουν την προσοχή τους και να μπορούν να τους χειρίζονται ευκολότερα.
2. Και οι δύο έχουν μεγάλη ιδέα για τον εαυτό, τις ικανότητες, τους στόχους και τα πιστεύω τους.
3. Και οι δύο κρατούν για τον εαυτό τους όλη τη δόξα πραγμάτων που έχουν κάνει σωστά και είναι καλά, καταλογίζοντας κάθε ευθύνη στους άλλους, για οτιδήποτε πηγαίνει στραβά.
4. Και οι δύο είναι άτομα εγωκεντρικά που επικεντρώνονται στις προσωπικές τους ανάγκες και επιθυμίες.
5. Και οι δύο δεν διαθέτουν ικανότητα ενσυναίσθησης
6. Και οι δύο θεωρούν πως δικαίωμά τους το να βλέπουν τους εαυτούς τους κάτι το ιδιαίτερο.
7. Και οι δύο δεν έχουν αυτογνωσία.
8. Και οι δύο διαστρεβλώνουν την αλήθεια για το παρελθόν τους, έτσι ώστε να ταιριάζει με τις ανάγκες τους.
9. Και οι δύο μπορούν και μιλούν για αισθήματα αλλά οι εμπειρίες τους διαφέρουν από αυτές των άλλων, λόγω έλλειψης ικανότητας ενσυναίσθησης.
Η έλλειψη ενσυναίσθησης ως κοινός παρονομαστής
10. Και οι δύο απορρίπτουν τους κανόνες, τους νόμους και τις ηθικές αξίες της κοινωνίας.
11. Και οι δύο εξαπατούν, χειρίζονται και κάνουν χρήση ψεμάτων για να πετύχουν τους στόχους τους.
12. Και οι δύο αδειάζουν από ενέργεια τα θύματά τους.
13. Και οι δύο αποζητούν τον έλεγχο και την εξουσία, σπέρνοντας, συχνά, διχόνοιες και χρησιμοποιώντας ίντριγκες, για να το πετύχουν.
14. Και οι δύο παπαγαλίζουν επιδερμικές γνώσεις για διάφορα θέματα, τις οποίες επαναλαμβάνουν με τη σιγουριά ειδήμονα. Και οι δυο τους δεν τηρούν συμφωνίες και αμελούν τις υποχρεώσεις τους.
15. Και οι δύο είναι εγωκεντρικοί και δίχως ευαισθησία για τις ανάγκες και τα συναισθήματα των άλλων, αν και διατείνονται το εντελώς αντίθετο.
16. Και οι δύο παίζουν ρόλους και υιοθετούν ψευδείς προσωπικότητες.
17. Και οι δύο βαριούνται εύκολα και γι΄αυτό δραματοποιούν καταστάσεις.
18. Και οι δύο έχουν ανεύθυνη συμπεριφορά, ως γονείς, και χρησιμοποιούν τα παιδιά τους για να επιβεβαιώνονται.
19. Και οι δύο μπορεί να ζηλεύουν και να είναι ελεγκτικοί.
20. Και οι δύο μπορούν να προκαλέσουν στους άλλους σωματικά και ψυχικά τραύματα και να γίνουν κακοί.
21. Τέλος, δεν ζητούν ποτέ συγνώμη παρά μόνο εάν πρόκειται να έχουν κάποιο όφελος από αυτό.
Η αναγνώριση αυτών των χαρακτηριστικών είναι μια δεξιότητα επιβίωσης. Αν νιώθετε ότι ο ναρκισσισμός και η ψυχοπάθεια επηρεάζουν τη ζωή σας, η ψυχοθεραπεία online ή οι συνεδρίες διά ζώσης μπορούν να σας προσφέρουν τα εργαλεία για να θέσετε όρια. Είμαι εδώ για να σας βοηθήσω να σπάσετε τον κύκλο της τοξικότητας και να διεκδικήσετε ξανά την ψυχική σας ηρεμία. Προγραμματίστε μια online συνεδρία σήμερα.
Πνευματικά Δικαιώματα: Το περιεχόμενο της ιστοσελίδας www.i-psyxologos.gr αποτελεί πνευματική ιδιοκτησία του Dr. Σάββα Σαλπιστή. Η αναδημοσίευση ή χρήση μέρους του κειμένου επιτρέπεται αποκλειστικά και μόνο με την παράθεση ενεργού συνδέσμου (active link) που θα οδηγεί στην πηγή.
