Ψυχογενής Ορθορεξία: Όταν η Υγιεινή Διατροφή Γίνεται Εμμονή

Διατροφή και η εμμονή με το «ιδανικό» σώμα

Για τα περισσότερα άτομα, η τροφή και ο τρόπος διατροφής δεν αποτελούν πρόβλημα. Υπάρχουν όμως και άτομα των οποίων η ψυχική και σωματική υγεία, αλλά και η καθημερινότητα, επηρεάζονται αρνητικά εξαιτίας των διατροφικών τους συνηθειών.Πράγματι, η ψυχογενής ορθορεξία αποτελεί μια τέτοια περίπτωση, όπου η υγεία τίθεται σε κίνδυνο λόγω της εμμονής.

Η εμφάνιση μιας προβληματικής στάσης όσον αφορά τη διατροφή συνδέεται συνήθως με:

• Μια εμμονή γύρω από το σώμα (βάρος, εμφάνιση, υγεία).

• Απαιτήσεις υψηλών επιδόσεων από το ίδιο το άτομο.

• Εξωτερικές πιέσεις από το κοινωνικό περιβάλλον και τα Μ.Μ.Ε.

Στις σύγχρονες κοινωνίες, η αυξανόμενη τάση για τελειότητα, ομορφιά και νεανική εμφάνιση έχει αναχθεί σε ιδεώδες. Η προσπάθεια ανταπόκρισης σε αυτά τα πρότυπα οδηγεί πολλούς στην υπερβολή, επηρεάζοντας την ψυχική τους ισορροπία.

Η επίδραση των Μ.Μ.Ε. και η «θρησκεία» της υγιεινής διατροφής

Οι διαφημίσεις για «επικίνδυνες» τροφές και οι «μαγικές» συνταγές υγιεινής διατροφής κατακλύζουν καθημερινά τον μέσο αναγνώστη. Πολλοί άνθρωποι δυσκολεύονται να αντισταθούν σε αυτή τη βίαιη εισβολή στον τρόπο σκέψης τους, υιοθετώντας άκριτα συνήθειες και αξίες που δεν τους αντιπροσωπεύουν αυθεντικά.

Η επίκληση μιας δήθεν «επιστημονικότητας» από αυτά τα δημοσιεύματα συχνά ακολουθείται με πάθος και ευλάβεια θρησκευτική. Οι υποσχέσεις για την τέλεια σιλουέτα και την προστασία από κάθε πρόβλημα υγείας τροφοδοτούν μια βιομηχανία δισεκατομμυρίων που βασίζεται στην πώληση ελπίδων.

Διατροφικές διαταραχές και πρωταθλητισμός

Η εμφάνιση διαταραχών στην πρόσληψη τροφής είναι συνηθέστερη μεταξύ αθλητών που κάνουν πρωταθλητισμό. Ως πιθανότερες αιτίες αναφέρονται:

1. Η επιδίωξη υψηλότερων επιδόσεων.

2. Οι κοινωνικο-πολιτισμικές απαιτήσεις για ένα «ιδανικό σώμα».

Στον χώρο αυτό υπάρχει αυξημένος κίνδυνος εμφάνισης της αθλητικής ανορεξίας, ιδιαίτερα σε αθλήματα όπως η γυμναστική, η κολύμβηση και όσα απαιτούν συνεχή έλεγχο του σωματικού βάρους.

Μέσα σε αυτό το πλαίσιο, ο όρος «Ψυχογενής ορθορεξία» (Ψ.Ο.) αναδύεται ως μια σχετικά πρόσφατη και υπό εξέλιξη έννοια.

Τι είναι η Ψυχογενής Ορθορεξία (Ψ.Ο.);

Η υγιεινή διατροφή και η φυσική άσκηση έχουν αναμφισβήτητα πλεονεκτήματα. Ωστόσο, για ορισμένα άτομα, μετατρέπονται σε εξάρτηση και εμμονή, με σοβαρές συνέπειες για τη σωματική και ψυχική τους υγεία.

Με τον όρο Ψ.Ο. εννοούμε την εμμονική προσπάθεια ενός ατόμου να διατρέφεται αποκλειστικά με «υγιεινό» και «σωστό» τρόπο.

Η ιστορία του όρου

Ο όρος πρωτοαναφέρθηκε το 1997 από τον Αμερικανό ιατρό Steven Bratman. Ο Bratman παρατήρησε στο ιατρείο του έναν σημαντικό αριθμό ασθενών που εμφάνιζαν εμμονή με την καλή υγεία, χωρίς όμως να πληρούν τα κριτήρια της Ψυχογενούς Ανορεξίας (Ψ.Α.) ή της Ψυχογενούς Βουλιμίας (Ψ.Β.).

Συνεπώς, σύντομα διαπιστώθηκε ότι η ψυχογενής ορθορεξία περιγράφει ένα φαινόμενο που :

• Επηρεάζει αρνητικά τη φυσική και ψυχική υγεία.

• Συμπεριλαμβάνει συχνά την υπερβολική ενασχόληση με τη φυσική άσκηση.

• Χαρακτηρίζεται από ακραία σχολαστικότητα γύρω από την ποιότητα της τροφής.

Η εμμονή με την “καθαρή” διατροφή μπορεί να κρύβει βαθύτερα υπαρξιακά άγχη. Μπορείτε να περιηγηθείτε στην αρχική  σελίδα  i-psyxologos.gr για να βρείτε περισσότερα άρθρα σχετικά με τις διατροφικές διαταραχές.

Διαγνωστικό πλαίσιο και ταξινόμηση

Σύμφωνα με τα διεθνή εγχειρίδια (DSM-5 και ICD-10), η Ψυχογενής Ορθορεξία δεν αποτελεί ακόμα επίσημη, αυτόνομη ψυχική νόσο, καθώς δεν έχουν καθοριστεί πλήρως τα συγκεκριμένα κλινικά κριτήρια.

Προς το παρόν, κατατάσσεται στην κατηγορία των διατροφικών διαταραχών μη οριζόμενων αλλιώς (EDNOS). Σε αυτή την κατηγορία εντάσσονται περιπτώσεις που:

1. Δεν πληρούν όλα τα κριτήρια της Ψ.Α. (π.χ. απουσία μεγάλης απώλειας βάρους).

2. Δεν πληρούν όλα τα κριτήρια της Ψ.Β. (π.χ. μικρότερη συχνότητα βουλιμικών επεισοδίων).

Γενικά χαρακτηριστικά των ατόμων με Ψυχογενή Ορθορεξία

Η Ψυχογενής Ορθορεξία (Ψ.Ο.) είναι μια καταναγκαστική κατάσταση. Το άτομο ακολουθεί με απόλυτο τρόπο συγκεκριμένες δίαιτες ή αποκλείει ολόκληρες ομάδες τροφίμων, με αποτέλεσμα τη δημιουργία μιας ελλιπούς διατροφής.

Αυτή η διατροφική στενότητα μπορεί να οδηγήσει σε:

• Υποσιτισμό και σωματική εξάντληση.

• Επιδείνωση της ψυχικής κατάστασης.

• Σοβαρή κάμψη των κοινωνικών και προσωπικών σχέσεων.

Συχνά, η Ψ.Ο. ξεκινά ως μια ειλικρινής επιθυμία για βελτίωση της υγείας ή αντιμετώπιση χρόνιων παθήσεων (π.χ. άσθμα, αλλεργίες). Ωστόσο, πολλοί άνθρωποι καταλήγουν να «αντικαθιστούν» τα παλιά τους συμπτώματα με μια νέα προβληματική κατάσταση, όπου ο σχεδιασμός της διατροφής καταλαμβάνει το μεγαλύτερο μέρος της ημέρας τους.

Η ανάγκη για απόλυτο έλεγχο και η κοινωνική απόσυρση

Για ένα άτομο με Ψ.Ο., η ποιότητα της τροφής είναι τόσο κρίσιμη που μπορεί να οδηγήσει σε άρνηση λήψης τροφής εάν δεν πληρούνται τα προσωπικά του κριτήρια. Η ανάγκη για απόλυτο έλεγχο οδηγεί στην αποφυγή κοινωνικών καταστάσεων, όπως εξόδους για φαγητό ή φιλικά καλέσματα.

Παράδειγμα από την κλινική πρακτική: Μια γυναίκα που παρακολουθούσα πρόσφατα, στις σπάνιες εξόδους της με φίλους, παράγγελνε για τον εαυτό της μόνο «ένα ματσάκι μαϊντανό».

Η Ψ.Ο. ως μορφή εξάρτησης

Όπως κάθε εξάρτηση, έτσι και η Ψ.Ο. δημιουργεί συμπτώματα στέρησης. Εάν το άτομο δεν καταφέρει να τηρήσει το πρόγραμμά του, βιώνει:

1. Τάση για έμετο και σωματική δυσφορία.

2. Έντονη ανησυχία και άγχος.

Το αίσθημα υπεροχής και η διαφορά από άλλες διαταραχές

Ενώ τα άτομα με άλλες διατροφικές διαταραχές συχνά νιώθουν ντροπή, τα άτομα με Ψ.Ο. βιώνουν ένα αίσθημα θαυμασμού και υπεροχής. Ο έλεγχος της διατροφής τους τούς κάνει να νιώθουν ανώτεροι από όσους δεν διατρέφονται «σωστά» κατά την άποψή τους.

Ταυτόχρονα, η ανάγκη για έλεγχο επεκτείνεται συνήθως και στη σωματική άσκηση, η οποία μετατρέπεται σταδιακά σε μια δεύτερη εξάρτηση με τα δικά της στερητικά συμπτώματα.

Ψυχικά συμπτώματα στην Ψυχογενή Ορθορεξία (Ψ.Ο.)

Πέρα από τις διατροφικές συνήθειες, τα άτομα με Ψ.Ο. εμφανίζουν ένα ευρύ φάσμα ψυχικών συμπτωμάτων. Ακόμα και αν η κατάσταση δεν είναι άμεσα απειλητική για τη σωματική υγεία, οι ψυχικές συνέπειες είναι εξαιρετικά σοβαρές.

Τα κυριότερα χαρακτηριστικά περιλαμβάνουν:

• Κατάθλιψη και αγχώδη διαταραχή.

• Εναλλαγές διάθεσης, δυσκολίες αυτοσυγκέντρωσης και προβλήματα μνήμης.

• Γνωστική ακαμψία: Ένας τρόπος σκέψης «άσπρο-μαύρο».

• Αυτοτιμωρία: Αισθήματα ενοχής και ματαίωσης όταν διαταράσσεται το πρόγραμμα, που οδηγούν σε ακόμα αυστηρότερους περιορισμούς.

Φυσικά συμπτώματα και σωματικές επιπτώσεις

Παρά το γεγονός ότι οι μερίδες μπορεί να φαίνονται «φυσιολογικές», συχνά δεν επαρκούν για να καλύψουν τις ανάγκες της έντονης φυσικής άσκησης. Ο αποκλεισμός ολόκληρων ομάδων τροφίμων δημιουργεί μια σειρά από οργανικά προβλήματα:

1. Υπονατριαιμία: Η υπερβολική κατανάλωση νερού (με σκοπό την ενίσχυση του μεταβολισμού) μπορεί να μειώσει επικίνδυνα το νάτριο στο αίμα.

2. Κακή ποιότητα ύπνου: Οι συχνές νυχτερινές επισκέψεις στην τουαλέτα λόγω των υγρών οδηγούν σε χρόνια κόπωση.

3. Ελλείψεις ιχνοστοιχείων: Η αποφυγή υδατανθράκων και λιπαρών προκαλεί αβιταμίνωση, τριχόπτωση, ωχρότητα και τρεμούλιασμα.

4. Ορμονικές διαταραχές: Το πολύ χαμηλό ποσοστό λίπους μπορεί να επηρεάσει την τεκνοποίηση και να προκαλέσει οστική ευθραυστότητα.

Κοινωνικές συνέπειες: Το παράδοξο της υγείας

Επιπλέον, όπως συμβαίνει και με άλλες διαταραχές, ο φόβος απώλειας ελέγχου οδηγεί στην απομόνωση :

• Η απειλή της οικογένειας: Οι φίλοι και η οικογένεια αντιμετωπίζονται συχνά ως «εμπόδιο» ή «απειλή» που μπορεί να εκθέσει το άτομο σε ανθυγιεινές προκλήσεις.

• Η ακύρωση του στόχου: Ενώ ο στόχος είναι η καλή υγεία, η έρευνα δείχνει πως οι κοινωνικές σχέσεις είναι ο σημαντικότερος παράγοντας ίασης. Η συρρίκνωσή τους τελικά επιδεινώνει τη γενική κατάσταση του ατόμου.

Ψ.Ο. vs. Ανορεξία και Βουλιμία: Ομοιότητες και Διαφορές

Κύριο χαρακτηριστικό όλων των διατροφικών διαταραχών είναι η διαστρεβλωμένη εικόνα σώματος και οι σοβαρές παρεκκλίσεις στη διατροφική συμπεριφορά. Ωστόσο, η Ψ.Ο. παρουσιάζει σημαντικές ιδιαιτερότητες:

• Ποιότητα vs Ποσότητα: Στην Ψ.Ο. κυριαρχεί η εμμονή με την ποιότητα και την «καθαρότητα» της τροφής. Αντίθετα, στην ψυχογενή ανορεξία και βουλιμία, το κέντρο βάρους πέφτει στην ποσότητα και τη μείωση του βάρους.

• Υπερηφάνεια vs Ντροπή: Τα άτομα με Ψ.Ο. νιώθουν υπερήφανα για τον αυτοέλεγχό τους, θεωρώντας ότι προστατεύουν την υγεία τους. Αντίθετα, στην ανορεξία και τη βουλιμία, υπάρχει συχνά επίγνωση του κινδύνου και αίσθημα αδυναμίας.

Κοινά στοιχεία προσωπικότητας

Παρά τις διαφορές, η Ψ.Ο. μοιράζεται με την ανορεξία ορισμένα χαρακτηριστικά:

1. Τελειομανία και ανάγκη για απόλυτο έλεγχο.

2. Έντονο άγχος γύρω από την πρόσληψη τροφής.

3. Υποχόνδρια και φοβική συμπεριφορά.

Η Ψ.Ο. μπορεί, σε ακραίες περιπτώσεις, να οδηγήσει σε μεγάλη απώλεια βάρους και να εξελιχθεί σε ψυχογενή ανορεξία.

Γιατί εμφανίζεται η Ψυχογενής Ορθορεξία; Υποθέσεις για τις αιτίες

Η Ψ.Ο. μπορεί να πυροδοτηθεί από μια δίαιτα, μια περίοδο κατάθλιψης ή την επίδραση των Μ.Μ.Ε. που επιβάλλουν το πρότυπο του «υγιούς και καλογυμνασμένου» σώματος. Πολλοί αναλυτές θεωρούν ότι ζούμε πλέον σε μια «ορθορεκτική κοινωνία».

Η ανάγκη για απόλυτη ασφάλεια

Σύμφωνα με τον Bratman, η Ψ.Ο. εκφράζει μια βαθύτερη ανάγκη για τη δημιουργία μιας ψευδαίσθησης απόλυτης ασφάλειας. Το άτομο πιστεύει ότι μέσω της διατροφής μπορεί:

• Να αποτρέψει κάθε ασθένεια.

• Να διασφαλίσει τη μακροζωία.

• Να ελέγξει κάτι σταθερό σε έναν χαοτικό κόσμο.

Πνευματικότητα στην κουζίνα και Ταυτότητα

Συχνά, η διατροφή αποκτά τα χαρακτηριστικά θρησκευτικής προσήλωσης. Η κουζίνα γίνεται ο χώρος αναζήτησης μιας πνευματικότητας που λείπει από την καθημερινότητα. Επιπλέον, η Ψ.Ο. προσφέρει στο άτομο μια ταυτότητα και έναν τρόπο να διαφοροποιείται από τους άλλους («Είμαι αυτό που τρώω»).

Τέλος, η αυστηρή διατροφή μπορεί να λειτουργήσει ως ασυνείδητη «δικαιολογία» για την κοινωνική απομόνωση, καλύπτοντας έναν βαθύτερο φόβο για την επαφή με τους άλλους.

Επίλογος: Η ισορροπία ως αντίδοτο στον καταναγκασμό

Το σωματικό ιδεώδες των σύγχρονων δυτικών κοινωνιών και τα διογκούμενα προβλήματα παχυσαρκίας δημιουργούν τη βάση για μη ρεαλιστικά πρότυπα εμφάνισης. Μέσα σε αυτό το πλαίσιο, η ψυχογενής ορθορεξία αναδύεται ως μια νέα, απειλητική μορφή διατροφικής διαταραχής.

Αν και η ρήση «Είμαστε ό,τι τρώμε» ισχύει σε βιολογικό επίπεδο, δεν πρέπει να ξεχνάμε ότι η διατροφή είναι ταυτόχρονα:

• Πηγή ευχαρίστησης.

• Δυνατότητα κοινωνικότητας και συντροφικότητας.

• Μέσο συνύπαρξης με τους άλλους.

Όταν η διατροφή μετατρέπεται σε αποκλειστικό τρόπο απόκτησης ταυτότητας, παύει να είναι απόλαυση και γίνεται συστηματική στέρηση και καταναγκασμός. Η μετάβαση αυτή σηματοδοτεί την είσοδο στην περιοχή της ψυχοπαθολογίας.

Είναι εξαιρετικά σημαντικό για την υγεία μας να ασκούμαστε και να τρεφόμαστε σωστά, χωρίς όμως υπερβολές. Η επιδίωξη της ισορροπίας αποτελεί υποχρέωση απέναντι στον εαυτό μας και στην κοινωνία. Άλλο πράγμα η σωστή φροντίδα και άλλο η εμμονική καρκινοβασία.

Νιώθετε ότι η διατροφή σας έχει μετατραπεί από απόλαυση σε καταναγκασμό;  Η ανάκτηση της ισορροπίας είναι δυνατή μέσα από τη σωστή υποστήριξη. Μπορείτε να κλείσετε το δικό σας ραντεβού για ψυχοθεραπεία online ή για συνεδρία δια ζώσης στο γραφείο μου, ώστε να βρούμε μαζί τη διέξοδο από την εμμονή.