Η θλίψη, η στεναχώρια και ο ψυχικός πόνος γενικότερα αποτελούν κομμάτι της ζωής του καθενός, ασχέτως ηλικίας. Συνήθως, τα ξεπερνάμε χωρίς ιδιαίτερη βοήθεια και σοβαρές συνέπειες, μετά από κάποιο διάστημα. Αντίθετα, η κατάθλιψη στα παιδιά διαρκεί για μεγάλο χρονικό διάστημα. Επιπλέον, έχει σοβαρές επιπτώσεις στην καθημερινότητα και γενικότερα στη ζωή τους.
Οι λόγοι που ένα παιδί εμφανίζει κατάθλιψη είναι πολλοί. Παραδείγματα είναι ο θάνατος κάποιου αγαπημένου προσώπου ή η στοχοποίησή του ως αποδέκτη κάποιας μορφής ενδοσχολικής βίας. Επίσης, ρόλο παίζουν σοβαρά προβλήματα στην οικογένειά του κ.ά. Υπάρχουν, όμως, και φορές όπου δεν υπάρχει κάποια προφανής και συγκεκριμένη αιτία.
Από το 1980, οι ειδικοί θεωρούν πως η κατάθλιψη μπορεί να πλήξει ακόμα και παιδιά ηλικίας κάτω των 12 ετών. Αυτό συμβαίνει με τον ίδιο τρόπο που πλήττει και τους ενήλικες, αν και σχετικά σπάνια. Τα κριτήρια είναι τα ίδια και ο ειδικός μπορεί να θέσει τη διάγνωση από την ηλικία των 3 χρόνων. Ήδη από την ηλικία αυτή, μπορούμε να παρατηρήσουμε τα κλασσικά μελαγχολικά συμπτώματα, εκτός από τα διάφορα σωματικά.
Ποια είναι τα συμπτώματα της κατάθλιψης στα παιδιά;
Η κατάθλιψη στα παιδιά μπορεί να εκδηλωθεί με επίμονη θλίψη ή ευερεθιστότητα, απώλεια ενδιαφέροντος για παιχνίδι και δραστηριότητες, αλλαγές στον ύπνο ή την όρεξη, κόπωση, δυσκολία στη συγκέντρωση και αλλαγές στη σχολική ή κοινωνική συμπεριφορά. Στα παιδιά δεν εμφανίζεται πάντα ως εμφανής λύπη, γι’ αυτό χρειάζεται προσοχή στις επίμονες αλλαγές στη διάθεση και στη λειτουργικότητά τους.
Συμπτώματα που πιθανολογούν την ύπαρξη κατάθλιψης στο παιδί
Το παιδί είναι λυπημένο, κλαίει εύκολα, έχει θλιμμένη έκφραση, είναι άτονο, δεν έχει αντοχές και όρεξη για φαγητό.
Τίποτα δεν το ευχαριστεί ή το διασκεδάζει, δεν έχει διάθεση για παιχνίδι, δεν θέλει τίποτα, κάποιες φορές ούτε και να ζήσει.
Είναι ευερέθιστο, επιθετικό, ανήσυχο και δεν μπορεί να συγκεντρωθεί το ίδιο εύκολα όπως πριν.
Δεν τα καταφέρνει στις σχολικές εργασίες και τα μαθήματά του, όπως παλαιότερα. Γενικά, η σχολική του επίδοση μειώνεται αισθητά.
Αρνείται να αποχωρισθεί τους γονείς του για να πάει στον παιδικό σταθμό ή στο σχολείο και δεν θέλει να κοιμηθεί μόνο στο κρεβάτι του.
Εμφανίζει, συχνά, διάφορα σωματικά συμπτώματα χωρίς, όμως, να υπάρχουν ιατρικά ευρήματα που να τα δικαιολογούν.
Κατάθλιψη στα παιδιά: Παρατηρήσεις και αντιδράσεις των γονιών
Αναφέρουν και οι ίδιοι την ύπαρξη ενός ή περισσοτέρων από τα παραπάνω συμπτώματα στο παιδί. Δεν αναγνωρίζουν τη συμπεριφορά του παιδιού τους.
Δυσκολεύονται να ανατρέψουν -παρά τις όποιες προσπάθειές τους- την κακή διάθεση ή τον εκνευρισμό του παιδιού. Παρατηρείται ύπαρξη συχνών συγκρούσεων.
Νιώθουν πολύ άσχημα που δεν καταφέρνουν να βελτιώσουν, έστω και λίγο, τη διάθεση του παιδιού τους και να το κάνουν να ασχοληθεί με κάτι ευχάριστο.
Ανησυχούν μήπως το παιδί έχει κάποια σοβαρή ασθένεια και θέλουν να εξετασθεί ενδελεχώς.
Υποπτεύονται την πιθανή ύπαρξη κατάθλιψης, κυρίως όταν υπάρχει ανάλογο οικογενειακό ιστορικό.
Έχουν μεγάλη ανησυχία και φόβο, στην περίπτωση που το παιδί έχει εκφράσει πως δεν θέλει να ζήσει ή έχει εκθέσει τη ζωή του σε σοβαρό κίνδυνο (π.χ. απόπειρα αυτοκτονίας).
Παιδί και κατάθλιψη: το ίδιο το παιδί
Σπάνια μπορεί να περιγράψει αυθόρμητα το πώς αισθάνεται, απαντά με ένα «Δεν ξέρω» ή «Καλά» στις διάφορες ερωτήσεις που του γίνονται.
Οι ερωτήσεις που γίνονται στο παιδί θα πρέπει να είναι πολύ συγκεκριμένες και με την προτροπή να αναφέρει παραδείγματα του τρόπου που σκέφτεται και ενεργεί σε διάφορες καταστάσεις.
Το παιδί έχει ένα καταθλιπτικό προσωπείο: θλιμμένα μάτια, αδιάφορο και ανέκφραστο πρόσωπο.
Τα παιδιά σχολικής ηλικίας αρνούνται συνήθως πως δεν νιώθουν καλά, δεν έχουν διάθεση για συζήτηση και δείχνουν εκνευρισμό.
Τα μικρότερης ηλικίας παιδιά είναι προσκολλημένα στη μητέρα τους, αδιαφορούν για τον οποιονδήποτε άλλο θελήσει να τα προσεγγίσει ή εκνευρίζονται και γίνονται επιθετικά.
Κατάθλιψη στα παιδιά: συχνότητα και συνοσηρότητα
Η συχνότητα εμφάνισης της κατάθλιψης σε παιδιά κάτω των 12 ετών είναι περίπου 1-2% και το ίδιο συχνή και στα δύο φύλα. Σε παιδιά προσχολικής ηλικίας, αν και δεν υπάρχουν ακριβή στοιχεία, υπολογίζεται πως το ποσοστό είναι <1%.
Η κατάθλιψη εμφανίζεται συχνότερα σε παιδιά που πάσχουν από διάφορα χρόνια νοσήματα που μειώνουν την ποιότητα ζωής, όπως π.χ. ο σακχαρώδης διαβήτης, η επιληψία, το άσθμα κ.ά.
Συνυπάρχει πολύ συχνά με όλες τις αποκαλούμενες νευροψυχιατρικές διαταραχές. Οι πιο συχνές είναι η Διαταραχή Ελλειμματικής Προσοχής και Υπερκινητικότητας (ΔΕΠΥ) και οι διαταραχές του αυτιστικού φάσματος. Επίσης, όλες οι μορφές ορμονικών διαταραχών μπορεί να προκαλέσουν κατάθλιψη, ιδιαίτερα ο υποθυρεοειδισμός.
Θα πρέπει, επίσης, να αναφερθεί πως, πολύ συχνά, διάφορα γενικά και ασαφή σωματικά ενοχλήματα/συμπτώματα συνυπάρχουν με την κατάθλιψη ή μπορεί να υποδηλούν την ύπαρξή της.
Διαβαθμίσεις της σοβαρότητας της κατάθλιψης στα παιδιά
Συχνά διαχωρίζουμε την κατάθλιψη σε ήπια, μέτρια και σοβαρή. Καθοριστικό στοιχείο της αξιολόγησης του βαθμού σοβαρότητας μιας κατάθλιψης είναι το κατά πόσο το παιδί λειτουργεί ως συνήθως ή όχι.
Στην περίπτωση της ήπιας κατάθλιψης, το παιδί διατηρεί συνήθως τη γνώριμη λειτουργικότητά του τόσο σε κοινωνικό όσο και σε πρακτικό επίπεδο, παρά την κακή του διάθεση.
Στην περίπτωση της μέτριας κατάθλιψης, το παιδί δυσκολεύεται να ανταποκριθεί στις σχολικές του υποχρεώσεις και στις σχέσεις του με την οικογένεια και τους φίλους του.
Τέλος, στην περίπτωση της σοβαρής κατάθλιψης, το παιδί έχει σοβαρότατες δυσκολίες να λειτουργήσει ως συνήθως. Μπορεί να κλειστεί εντελώς στον εαυτό του και δεν τρέφεται ή κοιμάται φυσιολογικά.
Κατάθλιψη στα παιδιά: Αιτιολογία
Μερικές φορές, η κατάθλιψη ξεκινά με μια συγκεκριμένη αφορμή/αιτία, όπως π.χ. θλίψη για την απώλεια ενός αγαπημένου προσώπου αλλά αυτό δεν είναι απαραίτητο. Συχνά, δεν υπάρχει κάποια συγκεκριμένη αφορμή.
Αυξημένος κίνδυνος εμφάνισης κατάθλιψης υπάρχει σε περίπτωση που κάποιο άτομο του άμεσου περιβάλλοντος του παιδιού έχει ή είχε κατάθλιψη. Αυτό που κληρονομείται δεν είναι η κατάθλιψη αλλά μια ευαλωτότητα απέναντι στην πιθανότητα εμφάνισής της.
Ο καθένας μας μπορεί να εμφανίσει κατάθλιψη αλλά σε ορισμένους η πιθανότητα αυτή είναι μεγαλύτερη. Αυτό οφείλεται συνήθως σε μια μεγαλύτερη ευαλωτότητα να ανταπεξέρχονται στις διάφορες αντιξοότητες της ζωής. Η ευαλωτότητα αυτή μπορεί να υπάρχει από τη στιγμή της γέννησης (ιδιοσυστασιακή), να οφείλεται στον τρόπο και τις συνθήκες κάτω από τις οποίες μεγάλωσε το παιδί ή στο συνδυασμό αυτών των δύο παραμέτρων.
Το να έχει κάποιος μια ευαλωτότητα δεν σημαίνει πως θα εμφανίσει απαραίτητα κατάθλιψη.
Ο ρόλος της ιδιοσυγκρασίας και του περιβάλλοντος
Ένα παιδί με δύσκολο ταμπεραμέντο -που είναι ανήσυχο, κινητικό, απαιτητικό και γενικά δύσκολο στη φροντίδα του- αντί αποδοχής και επιβράβευσης, εισπράττει συνήθως απόρριψη, κριτική και διάφορες τιμωρίες. Αυτού του είδους η αντιμετώπιση επιδεινώνει τις δυσκολίες του, κάνοντας ταυτόχρονα ακόμα δυσκολότερο το χειρισμό του. Έτσι, δημιουργείται ένας φαύλος κύκλος που μπορεί πολύ ευκολότερα να πυροδοτήσει την εμφάνιση μίας κατάθλιψης.
Γενικά, αυτό που ισχύει είναι πως η εμφάνιση μιας κατάθλιψης είναι το αποτέλεσμα διαφόρων γενετικών και περιβαλλοντικών παραγόντων.
Κατάθλιψη στα παιδιά: Θεραπευτική αντιμετώπιση
Η κατάθλιψη αναχαιτίζει συνολικά την εξέλιξη του παιδιού. Το αναγκάζει να παλινδρομήσει σε συμπεριφορές προηγούμενων χρόνων. Η συναισθηματική του εξέλιξη πλήττεται σοβαρά, το ίδιο και η μαθησιακή του ικανότητα. Για τους λόγους αυτούς, η κατάθλιψη στα παιδιά έχει συνήθως σοβαρότερες επιπτώσεις απ΄ό,τι στους ενήλικες. Γι΄αυτό οφείλουμε να την αντιμετωπίσουμε άμεσα και αποτελεσματικά.
Πρόγνωση και μέθοδοι ψυχοθεραπείας
Η πρόγνωση της κατάθλιψης στα παιδιά δεν είναι και τόσο καλή αλλά μια έγκαιρη θεραπευτική αντιμετώπιση μπορεί να βελτιώσει την προοπτική της μελλοντικής της πορείας. Στις ηλικίες αυτές η κατάθλιψη μπορεί να είναι το πρώτο επεισόδιο μιας μελλοντικής διπολικής διαταραχής/μανιοκατάθλιψης.
Η ψυχοθεραπευτική αντιμετώπιση στις ηλικίες αυτές είναι απαραίτητη. Για τα μικρότερης ηλικίας παιδιά, η ψυχαναλυτικού τύπου παιγνιοθεραπεία είναι η μόνη επιλογή, αρκεί να γίνεται με θεραπευτή που έχει την ανάλογη εκπαίδευση.
Η διάρκεια της ψυχοθεραπείας ποικίλει από περίπτωση σε περίπτωση και δεν είναι εύκολο να προβλεφθεί. Στη διάρκεια της θεραπείας, το παιδί μαθαίνει να αναγνωρίζει, να κατανοεί και να διαχειρίζεται πολύ αποτελεσματικότερα τα συναισθήματά του.
Συχνά, οι ειδικοί συστήνουν τη συνέχιση της θεραπείας και μετά την εξάλειψη της κατάθλιψης. Αυτό συμβαίνει όχι μόνο για περαιτέρω ενδυνάμωση του ψυχισμού του παιδιού και για αποτροπή μιας πιθανής υποτροπής. Βοηθά, επίσης, στην κατανόηση των αιτιών που προκάλεσαν την κατάθλιψη.
Ο καθοριστικός ρόλος της οικογένειας
Η ψυχική διάθεση και, γενικότερα, ο ρόλος των γονιών, ως των σημαντικότερων προσώπων στη ζωή του παιδιού, είναι αποφασιστικής σημασίας.
Για το λόγο αυτό, είναι απαραίτητο να έχουν και οι ίδιοι κατά διαστήματα υποστηρικτικού και συμβουλευτικού τύπου συναντήσεις με τον θεραπευτή. Έτσι, θα νιώσουν καλύτερα και πιο ασφαλείς. Με αυτόν τον τρόπο, θα μπορέσουν να συμβάλλουν και αυτοί από την πλευρά τους στη στήριξη του παιδιού στις δύσκολές του στιγμές.
Σε ορισμένες περιπτώσεις, αυτό αφορά και παιδιά ηλικίας άνω των 6 ετών. Τότε, μπορεί να είναι απαραίτητη και η χορήγηση αντικαταθλιπτικής φαρμακευτικής αγωγής.
Συχνές ερωτήσεις
1. Ποια είναι τα συμπτώματα της κατάθλιψης στα παιδιά;
Η κατάθλιψη στα παιδιά μπορεί να εκδηλωθεί με επίμονη θλίψη ή ευερεθιστότητα, απώλεια ενδιαφέροντος για παιχνίδι και δραστηριότητες, αλλαγές στον ύπνο ή την όρεξη, κόπωση, δυσκολία στη συγκέντρωση και αλλαγές στη σχολική ή κοινωνική συμπεριφορά. Τα συμπτώματα δεν εμφανίζονται απαραίτητα όλα μαζί ούτε έχουν την ίδια ένταση σε κάθε παιδί.
2. Πώς διαφέρει η παιδική κατάθλιψη από τη φυσιολογική στενοχώρια;
Η στενοχώρια είναι ένα φυσιολογικό συναίσθημα και συνήθως συνδέεται με ένα συγκεκριμένο γεγονός και υποχωρεί με τον χρόνο. Η κατάθλιψη χαρακτηρίζεται περισσότερο από επίμονες και σημαντικές αλλαγές στη διάθεση, στη συμπεριφορά ή στη λειτουργικότητα του παιδιού, που επηρεάζουν την καθημερινή του ζωή.
3. Ποια είναι τα αίτια της κατάθλιψης στα παιδιά;
Δεν υπάρχει συνήθως μία μοναδική αιτία. Η παιδική κατάθλιψη μπορεί να συνδέεται με έναν συνδυασμό βιολογικών, ψυχολογικών, οικογενειακών και περιβαλλοντικών παραγόντων, όπως δύσκολες εμπειρίες, απώλειες, οικογενειακές δυσκολίες, χρόνιο στρες ή άλλες ψυχικές δυσκολίες. Κάθε παιδί χρειάζεται να αντιμετωπίζεται ως ξεχωριστή περίπτωση.
4. Μπορεί ένα παιδί να έχει κατάθλιψη χωρίς να φαίνεται λυπημένο;
Ναι. Στα παιδιά η κατάθλιψη μπορεί να εκφράζεται περισσότερο μέσα από τη συμπεριφορά παρά μέσα από εμφανή θλίψη. Ευερεθιστότητα, ξεσπάσματα, απόσυρση, μειωμένο ενδιαφέρον για παιχνίδι, σχολικές δυσκολίες ή σωματικά ενοχλήματα μπορεί να αποτελούν τρόπους με τους οποίους το παιδί εκφράζει μια ψυχική δυσκολία.
5. Πώς μπορούν οι γονείς να βοηθήσουν ένα παιδί με κατάθλιψη;
Χρειάζεται να παραμείνουν κοντά του, να ακούν όσα προσπαθεί να εκφράσει χωρίς να τα υποτιμούν και να διατηρούν όσο γίνεται ένα σταθερό και ασφαλές καθημερινό πλαίσιο. Παράλληλα, όταν οι δυσκολίες επιμένουν ή είναι έντονες, είναι σημαντικό να αναζητηθεί αξιολόγηση και υποστήριξη από ειδικό ψυχικής υγείας.
6. Πότε χρειάζεται επαγγελματική βοήθεια ένα παιδί με συμπτώματα κατάθλιψης;
Όταν οι αλλαγές στη διάθεση ή στη συμπεριφορά επιμένουν και επηρεάζουν το σχολείο, τις σχέσεις, το παιχνίδι ή την καθημερινή λειτουργία του παιδιού, είναι σκόπιμο να ζητηθεί η γνώμη ειδικού. Ιδιαίτερα σημαντική είναι η άμεση αξιολόγηση όταν το παιδί εκφράζει έντονη απελπισία, σκέψεις θανάτου ή αυτοκτονίας ή υπάρχει οποιαδήποτε ανησυχία για την ασφάλειά του.
Σάββας Ν. Σαλπιστής, M.Sc. Ph.D.
Κλινικός Ψυχολόγος Πανεπιστημίου Στοκχόλμης ενηλίκων και παίδων. Διπλωματούχος Ψυχοθεραπευτής Βασιλικού Ιατροχειρουργικού Ινστιτούτου Karolinska Στοκχόλμης.Κάθε δυσκολία κρύβει μέσα της την προοπτική μιας νέας αρχής. Αν νιώθετε ότι οι σκέψεις σας σας βαραίνουν, είμαι εδώ για να τις μοιραστούμε και να βρούμε μαζί τη δική σας εσωτερική ισορροπία.
Πνευματικά Δικαιώματα: Το περιεχόμενο της ιστοσελίδας www.i-psyxologos.gr αποτελεί πνευματική ιδιοκτησία του Σάββα Σαλπιστή. Η αναδημοσίευση επιτρέπεται αποκλειστικά με την παράθεση ενεργού συνδέσμου (active link) στην πηγή.
