Παιδικός σταθμός: Από ποια ηλικία είναι κατάλληλος;

Πράγματι, σήμερα ελάχιστοι είναι εκείνοι που έχουν αρνητική άποψη για τον ρόλο και τη σημασία που έχει ο παιδικός σταθμός γενικά. Ωστόσο, υπάρχει έντονη διχογνωμία σχετικά με το σχετικά με το ποια είναι για τον παιδικό σταθμό ηλικία κατάλληλη για να ξεκινήσει ένα παιδί.

Παιδικός σταθμός: Ηλικία και συναισθηματική ετοιμότητα

Επιπλέον, ο σημαντικότερος λόγος ενάντια σε μια πρώιμη έναρξη στον παιδικό σταθμό αφορά τη συναισθηματική ετοιμότητα του παιδιού. Συγκεκριμένα, ένα παιδί κάτω των δύο ετών δεν είναι ακόμη έτοιμο να παραμένει μακριά από το οικείο του περιβάλλον. Αυτό συμβαίνει διότι χρειάζεται περισσότερη και αμεσότερη φροντίδα από αυτήν που μπορεί να προσφέρει ένας παιδικός σταθμός.

Επίσης, τα μικρά παιδιά είναι ιδιαίτερα ευάλωτα, ακόμη και σωματικά, απέναντι στις διάφορες ιώσεις. Αυτές οι λοιμώξεις μεταδίδονται εύκολα από παιδί σε παιδί μέσα στους παιδικούς σταθμούς.

Αντιθέτως, τα σημαντικότερα επιχειρήματα υπέρ μιας πρώιμης έναρξης υποστηρίζουν ότι η κοινωνικοποίηση του παιδιού εξελίσσεται γρηγορότερα. Θεωρείται, επίσης, ότι τα παιδιά που ξεκινούν στον παιδικό σταθμό νωρίς τα καταφέρνουν καλύτερα αργότερα στο σχολείο. Παρόλα αυτά, τα ερευνητικά ευρήματα στα οποία βασίζονται αυτές οι απόψεις θεωρούνται περιορισμένα. Συνεπώς, δεν μπορούν να γενικευθούν εύκολα. Επιπρόσθετα, η κοινωνικοποίηση πριν από το δεύτερο έτος ζωής δεν αποτελεί ύψιστη αναπτυξιακή προτεραιότητα.

Η ανάγκη για συναισθηματική εγγύτητα

Συχνά αναφερόμαστε στις σύγχρονες κοινωνίες ως «μοντέρνες». Ζούμε σε μεγαλουπόλεις με την τεχνολογία να εισχωρεί ολοένα και περισσότερο στην καθημερινότητά μας. Ωστόσο, τα παιδιά δεν γεννιούνται μοντέρνα. Κάθε μικρό παιδί, όπως και κάθε άλλο θηλαστικό σε μικρή ηλικία, έχει απόλυτη ανάγκη από τη φροντίδα των γονιών του. Αυτό είναι απαραίτητο για να επιβιώσει, τόσο βιολογικά όσο και συναισθηματικά. Εξαρτάται, δηλαδή, από τον τρόπο με τον οποίο οι γονείς ανταποκρίνονται στις θεμελιώδεις ανάγκες του.

Συγκεκριμένα, η έλλειψη παιχνιδιών ή άλλων υλικών αγαθών δεν αποτελεί παράγοντα κινδύνου για το ευ ζην του παιδιού. Αντίθετα, σοβαρό παράγοντα κινδύνου συνιστά η έλλειψη επαρκούς συναισθηματικής εγγύτητας. Η αυτοπραγμάτωση και οι προσωπικές επιδιώξεις των σύγχρονων γονιών δεν θα πρέπει να προηγούνται της κάλυψης των βασικών αναγκών.

Στη «μοντέρνα» κοινωνία του σήμερα παρατηρείται συχνά μια αντιστροφή ρόλων. Πολλά μικρής ηλικίας παιδιά αναγκάζονται να αναζητούν τα ίδια τους γονείς τους προκειμένου να ανατροφοδοτηθούν συναισθηματικά. Προσπαθούν, δηλαδή, να «γεμίσουν» το συναισθηματικό τους απόθεμα και να καλύψουν την ανάγκη για ασφάλεια. Συχνά περιμένουν για πολλές ώρες μέχρι να επιστρέψει ο γονιός από τις υποχρεώσεις του και να βρει χρόνο για αυτά.

Εάν δεν δοθεί σε ένα παιδί η δυνατότητα να δημιουργήσει έναν ασφαλή συναισθηματικό δεσμό, ενδέχεται να εμφανίσει διάφορες δυσκολίες. Αυτό αφορά κυρίως τα δύο πρώτα χρόνια της ζωής του. Σε αυτές τις δυσκολίες μπορεί να περιλαμβάνονται η αδυναμία δημιουργίας σχέσεων αγάπης στην ενήλικη ζωή. Επίσης, μπορεί να εμφανιστούν προβλήματα αυτοεκτίμησης, άγχους, ανασφάλειας και αυξημένης ευαλωτότητας.

Πότε είναι η κατάλληλη ηλικία για παιδικό σταθμό;

Όταν γεννιέται ένα παιδί σήμερα, μία από τις πιο συνηθισμένες σκέψεις αφορά τον παιδικό σταθμό, ποια ηλικία είναι η σωστή και πότε θα ξεκινήσει. Η σκέψη αυτή σημαίνει στην ουσία την ανάθεση της φροντίδας του παιδιού σε τρίτους. Συχνά αυτή η σκέψη προηγείται –ή ακόμη και υποκαθιστά– τους προβληματισμούς σχετικά με τη γονεϊκή φροντίδα. Δηλαδή, το πώς ο ίδιος ο γονιός μπορεί να ανταποκριθεί επαρκώς στις βασικές συναισθηματικές ανάγκες του παιδιού του.

Στις περισσότερες σύγχρονες δυτικές κοινωνίες κυριαρχεί η άποψη ότι το μικρό παιδί θα πρέπει να κοινωνικοποιηθεί το συντομότερο δυνατόν. Ωστόσο, βάσει της πολυετούς κλινικής εμπειρίας μου, η άποψη αυτή κρίνεται λανθασμένη. Ένα μικρό παιδί δεν έχει ανάγκη να κοινωνικοποιηθεί πριν συμπληρώσει το δεύτερο έτος της ζωής του.

Επιπλέον, όταν υπάρχει αδελφάκι ή αδελφάκια, η ανάγκη κοινωνικοποίησης καλύπτεται επαρκώς μέσα στο οικογενειακό πλαίσιο. Πρέπει να σημειώσουμε ότι αυτή η ανάγκη δεν είναι επείγουσα σε αυτή την ηλικία. Για να μπορέσει η κοινωνικοποίηση να πραγματοποιηθεί αρμονικά, απαιτείται το παιδί να διαθέτει μια εσωτερική συναισθηματική παρακαταθήκη.

Αυτή διαμορφώνεται μόνο όταν το παιδί έχει σταθερή πρόσβαση στο «ασφαλές λιμάνι». Αυτό αντιπροσωπεύει η παρουσία, η εγγύτητα και η ποιοτική φροντίδα των γονιών του. Παράλληλα, σημαντικός είναι και ο επαρκής συναισθηματικός συντονισμός τους στις ανάγκες του.

Η προσαρμοστικότητα των μικρών παιδιών στον παιδικό σταθμό

Το γεγονός ότι πολλά παιδιά ηλικίας 1–2 ετών «πηγαίνουν ευχάριστα στον παιδικό σταθμό» δεν αποτελεί εγγύηση. Ακόμη και αν «δεν κλαίνε» ή «σταματούν γρήγορα το κλάμα», δεν σημαίνει ότι ένα παιδί νιώθει πραγματικά καλά. Πράγματι, κάποια στιγμή το κλάμα παύει και το παιδί προσαρμόζεται. Η ανθρώπινη προσαρμοστικότητα είναι εντυπωσιακή και εξυπηρετεί τη βιολογική και συναισθηματική επιβίωση.

Για παράδειγμα, εκατομμύρια παιδιά παγκοσμίως επιβιώνουν ζώντας σε σκουπιδότοπους και πίνοντας μολυσμένο νερό. Άλλο, όμως, η επιβίωση και άλλο η καλή, αρμόζουσα και αξιοπρεπής διαβίωση. Η προσαρμογή, σε ορισμένες περιπτώσεις, αποτελεί επιλογή ανάγκης. Μπορεί να σημαίνει συρρίκνωση, συμπίεση ή ακόμη και άρνηση ζωτικών συναισθηματικών αναγκών. Αυτό το γεγονός συχνά οδηγεί σε αυξημένη συναισθηματική ευαλωτότητα αργότερα.

Η έλλειψη συναισθηματικής εγγύτητας σε παιδιά κάτω των δύο ετών μπορεί να προκαλέσει βαθιά τραύματα. Αυτά είναι συχνά βαθύτερα ακόμη και από τη φτώχεια ή την ανέχεια. Στους περισσότερους παιδικούς σταθμούς υπάρχουν ομάδες 20–25 παιδιών με περιορισμένο προσωπικό. Τότε καθίσταται πρακτικά αδύνατο για ένα παιδί κάτω των δύο ετών να καλύψει επαρκώς τις ανάγκες του. Αυτό ισχύει όσο φιλότιμο και αν είναι το προσωπικό.

Τα μικρά παιδιά μαθαίνουν σχετικά γρήγορα να προσαρμόζονται σε αυτό που τους προσφέρεται. Πολλά μπορεί να δείχνουν ακόμη και χαρούμενα, παρότι εσωτερικά ενδέχεται να κυριαρχεί μια αίσθηση εγκατάλειψης. Πρόκειται για μια στρατηγική επιβίωσης στον κόσμο που τους δίνεται. Κάτι τέτοιο, ως γονείς, συχνά μας ξεγελά. Ίσως κάποιες φορές μας βολεύει να το πιστεύουμε, καθώς μας απαλλάσσει από τις αναπόφευκτες ενοχές μας.

Συνέπειες της πρώιμης έναρξης στον παιδικό σταθμό ανά ηλικία

Όπως έχω ήδη αναφέρει, οι συνέπειες μιας πρώιμης έναρξης στον παιδικό σταθμό εκδηλώνονται κυρίως στην ενήλικη ζωή. Αυτές μπορεί να περιλαμβάνουν τις εξής:

• Δυσκολίες στη δημιουργία και διατήρηση στενών συναισθηματικών σχέσεων.

• Δυσκολία αναγνώρισης των προσωπικών συναισθηματικών αναγκών, αλλά και των συναισθημάτων των άλλων.

• Μειωμένη ικανότητα ανοχής και ανθεκτικότητας σε ματαιώσεις και στρεσογόνες καταστάσεις.

• Δυσκολία στην αντιμετώπιση και επίλυση σημαντικών προβλημάτων ζωής.

• Εύκολη παραίτηση μπροστά στις δυσκολίες, ως αποτέλεσμα της μειωμένης ικανότητας διατήρησης στενών δεσμών.

Τι μπορούν να κάνουν οι γονείς

Η απάντηση βρίσκεται στην επιστροφή στα βασικά και γνώριμα. Όπως ανέφερα και προηγουμένως, τα παιδιά δεν γεννιούνται «μοντέρνα». Τα μικρά παιδιά χρειάζονται αυτό που οι γονείς παρείχαν πάντα: τη συνεχή παρουσία και τη σωματική εγγύτητα.

Στο μέτρο του δυνατού, είναι σημαντικό το μωρό να βρίσκεται στην αγκαλιά του γονιού ή σε μάρσιπο. Αυτό μπορεί να γίνεται ακόμη και κατά τη διάρκεια καθημερινών δραστηριοτήτων. Η σωματική επαφή λειτουργεί καταπραϋντικά και τροφοδοτεί θετικά το παιδί σε συναισθηματικό επίπεδο. Αυτή η πρακτική εφαρμόζεται από εκατομμύρια γυναίκες σε όλο τον κόσμο, παρά τις απαιτητικές εργασίες τους.

Τα μωρά, μέσα από τη σωματική εγγύτητα, βιώνουν ότι η προστασία και η παρηγοριά βρίσκονται πάντα κοντά. Αυτό το γεγονός ενισχύει σημαντικά το αίσθημα ασφάλειας. Πολλά παιδιά τα καταφέρνουν καλά παρόλο που ξεκινούν στον παιδικό σταθμό σε πολύ μικρή ηλικία.

Η δυσκολία, ωστόσο, έγκειται στο ότι δεν γνωρίζουμε εκ των προτέρων το νευρικό σύστημα κάθε παιδιού. Ορισμένα παιδιά είναι ιδιοσυστασιακά περισσότερο ευαίσθητα απέναντι σε έντονες μορφές στρες. Τέτοιο στρες μπορεί να είναι η έναρξη στον παιδικό σταθμό σε ηλικία πριν από τα δύο έτη.

Παιδικός σταθμός: Ηλικία και τελικές σκέψεις

Η διάθεση των μικρών παιδιών είναι καλύτερη όταν βρίσκονται δίπλα σε οικεία πρόσωπα που είναι ήρεμα και χαρούμενα. Μόνο τότε τα παιδιά νιώθουν πραγματικά ασφαλή. Έτσι αποκτούν σταδιακά την περιέργεια να εξερευνήσουν τον ευρύτερο κόσμο. Ένα κομμάτι αυτού του κόσμου είναι, φυσικά, και ο παιδικός σταθμός.

Πολλές έρευνες καταδεικνύουν ότι για τον παιδικό σταθμό ηλικία έναρξης ιδανική θεωρείται γύρω στα τρία έτη. Αυτό, ωστόσο, δεν σημαίνει ότι η έναρξη πριν από αυτή την ηλικία θα είναι οπωσδήποτε επιβαρυντική. Η επίδραση εξαρτάται από πολλούς παράγοντες, όπως το ταμπεραμέντο του παιδιού και η ποιότητα της σχέσης με τον γονιό.

Επίσης, παίζουν ρόλο οι προηγούμενες εμπειρίες αποχωρισμού και οι ιδιαίτερες οικογενειακές συνθήκες. Η πρόθεσή μου δεν είναι να επιστρέψει η μητέρα αποκλειτικά στο σπίτι. Στόχος είναι η ευαισθητοποίηση της κοινωνίας ώστε να δίνεται η δυνατότητα και στους δύο γονείς να φροντίζουν τα παιδιά τους. Αυτό είναι κρίσιμο κατά τη διάρκεια των τριών πρώτων χρόνων της ζωής τους.

Συχνές ερωτήσεις για τον παιδικό σταθμό και την κατάλληλη ηλικία

Ποια είναι η κατάλληλη ηλικία για να ξεκινήσει ένα παιδί παιδικό σταθμό;

Η καταλληλότερη ηλικία για να ξεκινήσει ένα παιδί στον παιδικό σταθμό, σύμφωνα με έρευνες, είναι γύρω στα τρία έτη. Σε αυτή την ηλικία το παιδί διαθέτει μεγαλύτερη συναισθηματική ωριμότητα. Ωστόσο, η τελική απόφαση εξαρτάται από το ταμπεραμέντο του παιδιού.

Είναι κακό να ξεκινήσει ένα παιδί παιδικό σταθμό πριν τα 2;

Η πρώιμη έναρξη στον παιδικό σταθμό πριν από τα δύο έτη δεν είναι απαραίτητα επιβαρυντική για όλους. Ωστόσο, σε αυτή την ηλικία τα παιδιά έχουν αυξημένη ανάγκη για σταθερή συναισθηματική εγγύτητα και ασφαλή δεσμό.

Γιατί κάποια παιδιά φαίνεται να προσαρμόζονται εύκολα στον παιδικό σταθμό;

Πολλά μικρά παιδιά προσαρμόζονται γρήγορα ως αποτέλεσμα της φυσικής ανθρώπινης προσαρμοστικότητας. Αυτό, όμως, δεν αποτελεί πάντα ένδειξη συναισθηματικής ευεξίας. Η προσαρμογή στον παιδικό σταθμό μπορεί να λειτουργεί ως μηχανισμός επιβίωσης.

Ποιες μπορεί να είναι οι συνέπειες μιας πολύ πρώιμης έναρξης σε παιδικό σταθμό;

Πιθανές συνέπειες μπορεί να περιλαμβάνουν δυσκολίες στη δημιουργία στενών σχέσεων και μειωμένη αναγνώριση συναισθηματικών αναγκών. Επίσης, μπορεί να εμφανιστεί χαμηλότερη ανθεκτικότητα στο στρες στην ενήλικη ζωή.

Τι μπορούν να κάνουν οι γονείς για να στηρίξουν το παιδί τους;

Οι γονείς μπορούν να ενισχύσουν τη συναισθηματική ασφάλεια μέσω της σταθερής παρουσίας και της σωματικής εγγύτητας. Είναι σημαντικό να λαμβάνουν υπόψη την ιδιοσυγκρασία του παιδιού πριν την εγγραφή σε έναν παιδικό σταθμό.

Η απόφαση για τον παιδικό σταθμό δεν είναι ίδια για όλα τα παιδιά. Αν χρειάζεστε υποστήριξη για να αξιολογήσετε τις ανάγκες του παιδιού σας και τις ιδιαιτερότητες της οικογένειάς σας, είμαι στη διάθεσή σας για να το συζητήσουμε.

Σάββας Ν. Σαλπιστής, M.Sc. Ph.D.

Κλινικός Ψυχολόγος Πανεπιστημίου Στοκχόλμης ενηλίκων και παίδων. Διπλωματούχος Ψυχοθεραπευτής Βασιλικού Ιατροχειρουργικού Ινστιτούτου Karolinska Στοκχόλμης.

Κάθε δυσκολία κρύβει μέσα της την προοπτική μιας νέας αρχής. Αν νιώθετε ότι οι σκέψεις σας σας βαραίνουν, είμαι εδώ για να τις μοιραστούμε και να βρούμε μαζί τη δική σας εσωτερική ισορροπία.

Προγραμματίστε τη συνάντησή μας στο γραφείο Ξεκινήστε την Online θεραπεία σας (από όπου κι αν βρίσκεστε)