Παιδικός σταθμός: σε ποια ηλικία, προϋποθέσεις, συνέπειες

Παιδικός σταθμός: τι χρειάζεται να γνωρίζουν οι γονείς

Σήμερα, ελάχιστοι είναι εκείνοι που έχουν αρνητική άποψη για τον ρόλο και τη σημασία του παιδικού σταθμού γενικά. Υπάρχει, όμως, έντονη διχογνωμία σχετικά με το ποια είναι η καταλληλότερη ηλικία για να ξεκινήσει ένα παιδί τον παιδικό σταθμό.

Ο σημαντικότερος λόγος ενάντια σε μια πρώιμη έναρξη στον παιδικό σταθμό είναι πως ένα παιδί, κάτω της ηλικίας των δύο ετών, δεν είναι ακόμη έτοιμο συναισθηματικά να παραμένει για μεγάλο χρονικό διάστημα μακριά από το οικείο του περιβάλλον. Σε αυτή τη φάση ζωής χρειάζεται περισσότερη και αμεσότερη φροντίδα από αυτήν που μπορεί να προσφέρει ένας παιδικός σταθμός. Επιπλέον, τα μικρά παιδιά είναι ιδιαίτερα ευάλωτα, ακόμη και σωματικά, απέναντι στις διάφορες ιώσεις και λοιμώξεις που μεταδίδονται εύκολα από παιδί σε παιδί στους παιδικούς σταθμούς.

Από την άλλη πλευρά, τα σημαντικότερα επιχειρήματα υπέρ μιας πρώιμης έναρξης υποστηρίζουν ότι η κοινωνικοποίηση του παιδιού εξελίσσεται γρηγορότερα και ότι τα παιδιά που ξεκινούν παιδικό σταθμό νωρίς τα καταφέρνουν καλύτερα αργότερα στο σχολείο. Ωστόσο, τα ερευνητικά ευρήματα στα οποία βασίζονται αυτές οι απόψεις θεωρούνται περιορισμένα και δεν μπορούν να γενικευθούν. Επιπλέον, η κοινωνικοποίηση πριν από το δεύτερο έτος ζωής δεν αποτελεί ύψιστη αναπτυξιακή προτεραιότητα.

Συχνά αναφερόμαστε στις σύγχρονες κοινωνίες ως «μοντέρνες», σε μεγαλουπόλεις με την τεχνολογία να εισχωρεί ολοένα και περισσότερο στην καθημερινότητά μας. Τα παιδιά, όμως, δεν γεννιούνται μοντέρνα. Κάθε μικρό παιδί, όπως και κάθε άλλο θηλαστικό σε μικρή ηλικία, για να επιβιώσει έχει απόλυτη ανάγκη και εξαρτάται από τη φροντίδα των γονιών του, τόσο βιολογικά όσο και συναισθηματικά, καθώς και από τον τρόπο με τον οποίο αυτοί ανταποκρίνονται στις θεμελιώδεις ανάγκες του.

Η έλλειψη παιχνιδιών, επώνυμων παιδικών ρούχων ή άλλων υλικών αγαθών δεν αποτελεί παράγοντα κινδύνου για το ευ ζην ή την ψυχική υγεία του παιδιού. Αντίθετα, σοβαρό παράγοντα κινδύνου συνιστά η έλλειψη επαρκούς συναισθηματικής εγγύτητας. Η αυτοπραγμάτωση και οι προσωπικές επιδιώξεις των σύγχρονων γονιών δεν θα πρέπει να προηγούνται της κάλυψης των βασικών συναισθηματικών αναγκών του παιδιού.

Στη «μοντέρνα» κοινωνία του σήμερα, ωστόσο, παρατηρείται συχνά μια αντιστροφή ρόλων. Πολλά μικρής ηλικίας παιδιά αναγκάζονται να αναζητούν τα ίδια τους γονείς τους προκειμένου να ανατροφοδοτηθούν συναισθηματικά, να «γεμίσουν» το συναισθηματικό τους απόθεμα και να καλύψουν την ανάγκη τους για εγγύτητα και ασφάλεια. Συχνά περιμένουν για πολλές ώρες μέχρι να επιστρέψει ο γονιός από τις επαγγελματικές, ακαδημαϊκές ή άλλες υποχρεώσεις του και να βρει χρόνο να αφιερώσει σε αυτά.

Εάν δεν δοθεί σε ένα παιδί η δυνατότητα να δημιουργήσει έναν ασφαλή και σταθερό συναισθηματικό δεσμό κατά τη διάρκεια των δύο πρώτων χρόνων της ζωής του, ενδέχεται να εμφανίσει διάφορες συναισθηματικές δυσκολίες. Σε αυτές μπορεί να περιλαμβάνονται η αδυναμία δημιουργίας και διατήρησης σχέσεων αγάπης στην ενήλικη ζωή, προβλήματα αυτοεκτίμησης, άγχους, ανασφάλειας, συναισθηματικής εξάρτησης και αυξημένης ευαλωτότητας.

Πότε είναι η κατάλληλη ηλικία για παιδικό σταθμό;

Όταν γεννιέται ένα παιδί σήμερα, μία από τις πιο συνηθισμένες σκέψεις των σύγχρονων γονιών αφορά το πότε θα πρέπει ή θα ήταν καλό να ξεκινήσει παιδικό σταθμό. Η σκέψη αυτή, η οποία στην ουσία σημαίνει την ανάθεση της φροντίδας του παιδιού σε τρίτους, συχνά προηγείται –ή ακόμη και υποκαθιστά– τους προβληματισμούς σχετικά με το πώς ο ίδιος ο γονιός μπορεί να φροντίσει το παιδί του, ώστε να ανταποκριθεί επαρκώς στις βασικές του συναισθηματικές ανάγκες.

Στις περισσότερες σύγχρονες δυτικές κοινωνίες κυριαρχεί η άποψη ότι το μικρό παιδί θα πρέπει να κοινωνικοποιηθεί το συντομότερο δυνατόν. Ωστόσο, βάσει πολυετούς κλινικής εμπειρίας, η άποψη αυτή κρίνεται λανθασμένη. Ένα μικρό παιδί δεν έχει ανάγκη να κοινωνικοποιηθεί πριν συμπληρώσει το δεύτερο έτος της ζωής του. Επιπλέον, όταν υπάρχει αδελφάκι ή αδελφάκια, οποιαδήποτε ενδεχόμενη ανάγκη κοινωνικοποίησης –η οποία δεν είναι επείγουσα σε αυτή την ηλικία– καλύπτεται επαρκώς μέσα στο οικογενειακό πλαίσιο.

Για να μπορέσει, ωστόσο, η κοινωνικοποίηση του παιδιού να πραγματοποιηθεί με ικανοποιητικό ή ακόμη και αρμονικό τρόπο, απαιτείται το παιδί να διαθέτει μια εσωτερική συναισθηματική παρακαταθήκη. Αυτή διαμορφώνεται μόνο όταν το παιδί έχει σταθερή πρόσβαση στο «ασφαλές λιμάνι» που αντιπροσωπεύει η παρουσία, η εγγύτητα και η ποιοτική φροντίδα των γονιών του, καθώς και ο επαρκής συναισθηματικός συντονισμός τους στις ανάγκες του.

Η προσαρμοστικότητα των μικρών παιδιών στον παιδικό σταθμό

Το γεγονός ότι πολλά μικρά παιδιά ηλικίας 1–2 ετών «πηγαίνουν ευχάριστα στον παιδικό σταθμό», «δεν κλαίνε» ή «σταματούν γρήγορα το κλάμα» δεν αποτελεί εγγύηση ότι ένα παιδί νιώθει πραγματικά καλά. Πράγματι, κάποια στιγμή το κλάμα παύει και το παιδί προσαρμόζεται. Η ανθρώπινη προσαρμοστικότητα είναι εντυπωσιακή και εξυπηρετεί τη βιολογική και συναισθηματική επιβίωση.

Εκατομμύρια παιδιά παγκοσμίως επιβιώνουν ζώντας σε σκουπιδότοπους, τρώγοντας ό,τι βρουν και πίνοντας μολυσμένο νερό. Άλλο, όμως, η επιβίωση και άλλο η καλή, αρμόζουσα και αξιοπρεπής διαβίωση. Η προσαρμογή, σε ορισμένες περιπτώσεις, αποτελεί επιλογή ανάγκης και μπορεί να σημαίνει συρρίκνωση, συμπίεση, θάψιμο ή ακόμη και άρνηση ζωτικών συναισθηματικών αναγκών, γεγονός που συχνά οδηγεί –αργά ή γρήγορα– σε αυξημένη συναισθηματική ευαλωτότητα.

Η έλλειψη συναισθηματικής εγγύτητας σε παιδιά μικρότερα των δύο ετών μπορεί να προκαλέσει πολύ βαθύτερα τραύματα ακόμη και από τη φτώχεια ή την ανέχεια. Όταν στους περισσότερους παιδικούς σταθμούς υπάρχουν ομάδες 20–25 παιδιών με προσωπικό που, στις περισσότερες περιπτώσεις, δεν ξεπερνά τα δύο άτομα, καθίσταται πρακτικά αδύνατο για ένα παιδί κάτω των δύο ετών να καλύψει επαρκώς τις συναισθηματικές του ανάγκες – όσο φιλότιμο και ικανό κι αν είναι το προσωπικό.

Τα μικρά παιδιά μαθαίνουν σχετικά γρήγορα να προσαρμόζονται σε αυτό που τους προσφέρεται. Πολλά μπορεί, με τον καιρό, να δείχνουν ακόμη και χαρούμενα, παρότι εσωτερικά ενδέχεται να κυριαρχεί μια αίσθηση εγκατάλειψης. Πρόκειται για μια στρατηγική επιβίωσης στον κόσμο που τους δίνεται. Κάτι τέτοιο, ως γονείς, συχνά μας ξεγελά – και ίσως κάποιες φορές μας βολεύει να το πιστεύουμε – καθώς μας απαλλάσσει από τις αναπόφευκτες ενοχές μας.

Πιθανές συνέπειες της πρώιμης έναρξης σε παιδικό σταθμό

Όπως έχει ήδη αναφερθεί, οι συνήθεις συνέπειες μιας πρώιμης έναρξης σε παιδικό σταθμό, οι οποίες εκδηλώνονται κυρίως στην ενήλικη ζωή, μπορεί να περιλαμβάνουν τις εξής:

• Δυσκολίες στη δημιουργία και διατήρηση στενών συναισθηματικών σχέσεων.

• Δυσκολία αναγνώρισης των προσωπικών συναισθηματικών αναγκών, αλλά και των συναισθημάτων των άλλων, μειωμένη ικανότητα ανοχής και ανθεκτικότητας σε ματαιώσεις και στρεσογόνες καταστάσεις, καθώς και δυσκολία στην αντιμετώπιση και επίλυση σημαντικών προβλημάτων ζωής.

• Εύκολη παραίτηση μπροστά στις δυσκολίες, ως αποτέλεσμα της μειωμένης ικανότητας διατήρησης στενών συναισθηματικών δεσμών με άλλους ανθρώπους.

Τι μπορούν να κάνουν οι γονείς

Η απάντηση βρίσκεται στην επιστροφή στα βασικά και γνώριμα. Όπως αναφέρθηκε και προηγουμένως, τα παιδιά δεν γεννιούνται «μοντέρνα». Τα μικρά παιδιά χρειάζονται αυτό που οι γονείς σε όλους τους πρωτόγονους πληθυσμούς παρείχαν πάντα στα παιδιά τους: τη συνεχή, άγρυπνη παρουσία τους και τη σωματική και συναισθηματική εγγύτητα.

Στο μέτρο του δυνατού, είναι σημαντικό το μωρό να βρίσκεται στην αγκαλιά του γονιού ή σε μάρσιπο, ακόμη και κατά τη διάρκεια καθημερινών δραστηριοτήτων, όπως το μαγείρεμα ή άλλες δουλειές. Η σωματική επαφή λειτουργεί καταπραϋντικά και τροφοδοτεί θετικά το παιδί σε συναισθηματικό επίπεδο. Αυτή η πρακτική εφαρμόζεται από εκατομμύρια γυναίκες στην Αφρική και σε άλλα μέρη του κόσμου, παρότι συχνά ασχολούνται με ιδιαίτερα απαιτητικές και σκληρές εργασίες.

Τα μωρά, μέσα από τη σωματική εγγύτητα και ακούγοντας τις ομιλίες των ενηλίκων, βιώνουν ότι η τροφή, η προστασία και η παρηγοριά βρίσκονται πάντα σε απόσταση αναπνοής, γεγονός που ενισχύει το αίσθημα ασφάλειας.

Πολλά παιδιά, πράγματι, τα καταφέρνουν καλά παρόλο που ξεκινούν παιδικό σταθμό σε πολύ μικρή ηλικία. Η δυσκολία, ωστόσο, έγκειται στο ότι κανείς δεν μπορεί να γνωρίζει εκ των προτέρων ποιο παιδί διαθέτει ένα πιο στιβαρό νευρικό σύστημα και ποιο ένα πιο ευαίσθητο και ευάλωτο. Ορισμένα παιδιά είναι ιδιοσυστασιακά περισσότερο ευαίσθητα απέναντι σε έντονες μορφές στρες, όπως μπορεί να είναι η έναρξη σε παιδικό σταθμό πριν από την ηλικία των δύο ετών.

Παιδικός σταθμός: τελικές σκέψεις για την κατάλληλη ηλικία

Η διάθεση των μικρών παιδιών βρίσκεται στο καλύτερό της σημείο όταν βρίσκονται δίπλα σε οικεία πρόσωπα που είναι ήρεμα και χαρούμενα. Όχι ήρεμα και θλιμμένα, ούτε χαρούμενα και θορυβώδη, αλλά χαρούμενα και ήρεμα. Μόνο τότε τα παιδιά νιώθουν πραγματικά ασφαλή και αποκτούν σταδιακά την περιέργεια να εξερευνήσουν τον ευρύτερο κόσμο, ο οποίος βρίσκεται πιο μακριά από τα αγαπημένα τους πρόσωπα. Ένα κομμάτι αυτού του κόσμου είναι, φυσικά, και ο παιδικός σταθμός.

Πολλές έρευνες καταδεικνύουν ότι η καλύτερη ηλικία για ξεκίνημα στον παιδικό σταθμό είναι, από πολλές απόψεις, γύρω στα τρία έτη. Αυτό, ωστόσο, δεν σημαίνει ότι η έναρξη πριν από αυτή την ηλικία θα είναι οπωσδήποτε επιβαρυντική για κάθε παιδί. Η επίδραση εξαρτάται από πολλούς παράγοντες, όπως το ταμπεραμέντο του παιδιού, η ποιότητα της σχέσης με τον γονιό που το φροντίζει, οι προηγούμενες εμπειρίες αποχωρισμού, ιδιαίτερες οικογενειακές συνθήκες (όπως η ύπαρξη μικρότερου αδελφιού που παραμένει στο σπίτι), αλλά και η δυσκολία του ίδιου του γονιού να αποχωριστεί το παιδί του και να αναθέσει τη φροντίδα του σε τρίτους.

Η πρόθεση δεν είναι να επιστρέψει η μητέρα αποκλειστικά στο σπίτι ή στην κουζίνα, αλλά η ευαισθητοποίηση της κοινωνίας ώστε, με επίκεντρο τις ανάγκες των παιδιών, να δοθεί η δυνατότητα και στους δύο γονείς –όχι μόνο στη μητέρα– να παραμένουν εναλλάξ στο σπίτι και να φροντίζουν τα παιδιά τους κατά τη διάρκεια των τριών πρώτων, κρίσιμων χρόνων της ζωής τους.

Συχνές ερωτήσεις για τον παιδικό σταθμό και την κατάλληλη ηλικία

Ποια είναι η κατάλληλη ηλικία για να ξεκινήσει ένα παιδί παιδικό σταθμό;

Η καταλληλότερη ηλικία για να ξεκινήσει ένα παιδί παιδικό σταθμό, σύμφωνα με πολλές έρευνες, είναι γύρω στα τρία έτη. Σε αυτή την ηλικία το παιδί διαθέτει μεγαλύτερη συναισθηματική ωριμότητα και ικανότητα προσαρμογής. Ωστόσο, η τελική απόφαση εξαρτάται από το ταμπεραμέντο του παιδιού και το οικογενειακό πλαίσιο.

Είναι κακό να ξεκινήσει ένα παιδί παιδικό σταθμό πριν τα 2;

Η πρώιμη έναρξη σε παιδικό σταθμό πριν από τα δύο έτη δεν είναι απαραίτητα επιβαρυντική για όλα τα παιδιά. Ωστόσο, σε αυτή την ηλικία τα παιδιά έχουν αυξημένη ανάγκη για σταθερή συναισθηματική εγγύτητα και ασφαλή δεσμό με τους γονείς τους, κάτι που συχνά είναι δύσκολο να καλυφθεί σε ομαδικά πλαίσια φροντίδας.

Γιατί κάποια παιδιά φαίνεται να προσαρμόζονται εύκολα στον παιδικό σταθμό;

Πολλά μικρά παιδιά δείχνουν να προσαρμόζονται γρήγορα ως αποτέλεσμα της φυσικής ανθρώπινης προσαρμοστικότητας. Αυτό, όμως, δεν αποτελεί πάντα ένδειξη συναισθηματικής ευεξίας, καθώς η προσαρμογή μπορεί να λειτουργεί ως μηχανισμός επιβίωσης και όχι απαραίτητα ως ένδειξη ότι το παιδί νιώθει ασφαλές.

Ποιες μπορεί να είναι οι συνέπειες μιας πολύ πρώιμης έναρξης σε παιδικό σταθμό;

Πιθανές συνέπειες μπορεί να περιλαμβάνουν δυσκολίες στη δημιουργία στενών συναισθηματικών σχέσεων, μειωμένη αναγνώριση συναισθηματικών αναγκών, χαμηλότερη ανθεκτικότητα στο στρες και αυξημένη συναισθηματική ευαλωτότητα στην ενήλικη ζωή.

Τι μπορούν να κάνουν οι γονείς για να στηρίξουν το παιδί τους;

Οι γονείς μπορούν να ενισχύσουν τη συναισθηματική ασφάλεια του παιδιού μέσω της σταθερής παρουσίας, της σωματικής εγγύτητας, της ανταπόκρισης στις ανάγκες του και της σταδιακής έκθεσης σε αποχωρισμούς, λαμβάνοντας υπόψη την ιδιοσυγκρασία και την ηλικία του παιδιού.

Η απόφαση για τον παιδικό σταθμό δεν είναι ίδια για όλα τα παιδιά.
Αν χρειάζεστε υποστήριξη για να αξιολογήσετε τις ανάγκες του παιδιού σας και τις ιδιαιτερότητες της οικογένειάς σας, είμαι στη διάθεσή σας.
Επικοινωνήστε μαζί μου για να το συζητήσουμε.

Dr. Σάββας Ν. Σαλπιστής, M.Sc., Ph.D.
Κλινικός Ψυχολόγος – Ψυχοθεραπευτής

 Online συνεδρίες ψυχοθεραπείας
Ραντεβού στο γραφείο