Ψέματα: Θα μπορούσαμε να υπάρξουμε χωρίς αυτά; Μια ψυχολογική προσέγγιση

Ψέματα: Γενικές επισημάνσεις

Λέγεται, συχνά, πως το μεγαλύτερο ψέμα που μπορεί να πει κάποιος είναι πως δεν έχει πει ποτέ του ψέματα. Και αυτό είναι αλήθεια! Πράγματι, οι διάφορες έρευνες δείχνουν πως λέμε ψέματα τουλάχιστον 2-3 φορές καθημερινά. Κάποιες άλλες μελέτες μάλιστα ανεβάζουν τον αριθμό αυτό στις 8 φορές ημερησίως.

Από την άλλη πλευρά, διάφορες ψυχολογικές έρευνες δείχνουν πως είμαστε πολύ κακοί στο να διακρίνουμε την αλήθεια. Συγκεκριμένα, δυσκολευόμαστε να ξεχωρίσουμε τα άτομα που ψεύδονται από αυτά που είναι ειλικρινή. Το ποσοστό σωστής διάκρισης είναι μόλις 55%. Αυτό σημαίνει πως η επιτυχία μας είναι σχεδόν ίδια με το να μαντέψει κάποιος στην τύχη. Αξιοσημείωτο είναι πως το ποσοστό αυτό δεν ξεπέρασε το 65%, ακόμα και όταν εξετάστηκαν έμπειροι ανακριτές της αστυνομίας.

Το ψέμα υπάρχει από τότε που υπάρχουν άνθρωποι σε αυτόν τον πλανήτη. Το βεβαιώνουν οι μυθολογίες όλων των πολιτισμών, αλλά και τα ιερά κείμενα όλων των θρησκειών. Επιπλέον, το γεγονός πως συνεχίζει να υφίσταται μετά από τόσες χιλιετηρίδες αποδεικνύει την ανθεκτικότητά του.

Παρόλο που η εξαπάτηση θεωρείται σοβαρό αμάρτημα ή και ποινικό αδίκημα, τα ψέματα ζουν και βασιλεύουν στην καθημερινότητά μας. Αυτό συμβαίνει παρά τον κίνδυνο της κοινωνικής απόρριψης ή των νομικών συνεπειών. Η μετάβαση από τις μικρές κοινωνίες στις σύγχρονες μεγαλουπόλεις έπαιξε καθοριστικό ρόλο. Σε αυτές τις συνθετότερες κοινωνίες, οι σχέσεις γίνονται πιο απρόσωπες. Ως εκ τούτου, η χρήση ψεμάτων γίνεται ευκολότερη, ενώ η ανίχνευσή τους καθίσταται πολύ δυσκολότερη.

Τι είναι το ψέμα;

Το ψέμα θα μπορούσε να ορισθεί ως μια συνειδητή προσπάθεια απόκρυψης της αλήθειας. Έτσι, λοιπόν, εάν κάποιος πιστεύει πως τα όσα λέει είναι αληθινά, τότε δεν πρόκειται για ψέμα. Αυτό ισχύει ασχέτως εάν τα όσα ισχυρίζεται δεν ανταποκρίνονται στην αντικειμενική πραγματικότητα. Η πρόθεση, συνεπώς, είναι το βασικό συστατικό που ορίζει την πράξη του ψεύδους.

Γιατί λέμε ψέματα; Τα ψυχολογικά κίνητρα

Το ψέμα είναι μια ανθρώπινη συμπεριφορά συνυφασμένη με την καθημερινότητά μας. Συχνά, φαντάζει μέσα μας ως αναγκαιότητα ή ακόμα και μονόδρομος. Αυτό συμβαίνει είτε γιατί νιώθουμε πως κάποιοι δεν αντέχουν την αλήθεια, είτε γιατί εμείς οι ίδιοι τη φοβόμαστε. Επιπλέον, μπορεί να θέλουμε να αποφύγουμε πιθανές συνέπειες ή να προσδοκούμε κάποιο προσωπικό όφελος. Τέλος, πολλές φορές καταφεύγουμε στο ψέμα απλώς για να προστατεύσουμε κάποιον.

Ας γίνουμε πιο συγκεκριμένοι με μερικά παραδείγματα:

• Κοινωνική ευγένεια: Αν ένας φίλος αγοράσει ένα ρούχο που δεν μας αρέσει, δεν θα του πούμε πως είναι χάλια. Με την έννοια αυτή, ένα τέτοιο ψέμα λειτουργεί ως κοινωνικός καταλύτης. Προστατεύει τις σχέσεις μας και είναι σχετικά ανώδυνο.

• Προστασία της αυτοεκτίμησης: Αν ένα παιδάκι μάς δείξει μια ζωγραφιά, κανένας σώφρων άνθρωπος δεν θα την επέκρινε σκληρά. Μια απάντηση ενθάρρυνσης αποσκοπεί στην προστασία της αυτοεικόνας του παιδιού.

• Βελτίωση της εικόνας μας: Συχνά χρησιμοποιούμε ψέματα για να δείξουμε καλύτεροι στους άλλους. Μπορεί να αλλοιώσουμε στοιχεία που δεν μας τιμούν ή να ισχυριστούμε εμπειρίες που δεν είχαμε ποτέ.

• Προστασία του εαυτού και των άλλων: Μπορεί να αρνηθούμε μια πράξη μας για να αποφύγουμε τις συνέπειες. Αντίστοιχα, μπορεί να καλύψουμε την παράλειψη ενός συναδέλφου για να μην χάσει τη θέση του.

• Προσωπικό όφελος: Υπάρχουν περιπτώσεις όπου κολακεύουμε κάποιον που δεν εκτιμούμε προσδοκώντας μια εκδούλευση. Επίσης, μπορεί να ενοχοποιήσουμε άδικα κάποιον για να ωφεληθούμε οι ίδιοι.

Το ψέμα ως μέσο προστασίας του άλλου

Υπάρχουν περιπτώσεις όπου η απόκρυψη της αλήθειας γίνεται επειδή ο άλλος δεν θα την άντεχε. Για παράδειγμα, αν κάποιος είναι βαριά άρρωστος, η πλήρης αποκάλυψη μπορεί να τον διέλυε ψυχικά.

Επίσης, σε μια καλή μόνιμη σχέση, μια μοναδική και επιπόλαιη ερωτική περιπέτεια της μιας βραδιάς μπορεί να μην χρειάζεται να αποκαλυφθεί. Εάν ο ένας σύντροφος γνωρίζει πως η αποκάλυψη θα διέλυε τον άνθρωπο που αγαπά, τότε δεν υπάρχει λόγος να ειπωθεί κάτι που δεν θα επαναληφθεί.

Πράγματι, αν κάποιος αποκαλύψει μια τέτοια πράξη, ίσως το κάνει επειδή δεν αντέχει τις ενοχές του. Μια τέτοια επιλογή θα αποτελούσε μια άκρως εγωκεντρική πράξη. Θα αποσκοπούσε στην προσωπική του ανακούφιση, χωρίς πραγματική έγνοια για τον/τη σύντροφο. Τέλος, είναι σημαντικό να θυμόμαστε πως υπάρχει μεγάλη διαφορά μεταξύ του να μην αποκαλύπτουμε τα πάντα και του να λέμε ψέματα.

Η ειλικρίνεια και η εμπιστοσύνη είναι τα θεμέλια κάθε υγιούς σχέσης. Αν αισθάνεστε ότι τα ψέματα έχουν δημιουργήσει απόσταση ανάμεσα σε εσάς και τον σύντροφό σας, η online ψυχοθεραπεία μπορεί να βοηθήσει στην αποκατάσταση της επικοινωνίας.

Οι συνέπειες του να λέμε πάντα και αβίαστα την αλήθεια

Προσωπικά, βλέπω με επιφύλαξη τις δηλώσεις ατόμων που ισχυρίζονται πως λένε πάντα την αλήθεια. Μια τέτοια στάση σημαίνει πως αγνοούν παντελώς τους αποδέκτες αυτής της αλήθειας. Στην περίπτωση αυτή, η αλήθεια μετατρέπεται σε ένα προσωπικό δόγμα. Δηλαδή, χρησιμεύει μόνο στην κάλυψη των προσωπικών αναγκών του ατόμου που τη λέει.

Είναι αποδεδειγμένο πως τα άτομα που δηλώνουν πάντα ειλικρινή δημιουργούν προβλήματα στον περίγυρό τους. Πράγματι, δεν είναι όλοι οι άνθρωποι έτοιμοι να ακούσουν την οποιαδήποτε αλήθεια για κάθε θέμα. Υπάρχουν περιπτώσεις όπου μια αλήθεια μπορεί να μετατραπεί σε «όπλο φονικό» και να αφήσει πίσω της συντρίμμια. Συνεπώς, αν και η ειλικρίνεια πρέπει να είναι επιδίωξή μας, δεν πρέπει να είναι άκαμπτη. Η ακαμψία στις σχέσεις σημαίνει σοβαρό πρόβλημα.

Υπάρχουν «αθώα» ψέματα;

Συντάσσομαι με την άποψη πως ο διαχωρισμός των ψεμάτων σε «αθώα» και «μη αθώα» δεν είναι γόνιμος. Αυτό εξαρτάται από την οπτική γωνία που το εξετάζουμε. Πρέπει να αναρωτηθούμε αν το βλέπουμε από την πλευρά του ψευδόμενου ή αυτού που εξαπατάται. Κάθε ψέμα οφείλει να αξιολογείται ξεχωριστά. Βασική αρχή, ωστόσο, παραμένει η συνεχής προσπάθεια για ειλικρίνεια στις σχέσεις μας με τους άλλους.

Ακόμα και ένα φαινομενικά αθώο ψέμα μπορεί να εμπεριέχει κινδύνους. Για παράδειγμα, αν πούμε σε κάποιον πως του πάει ένα πουκάμισο χωρίς να το εννοούμε, η αποκάλυψη θα μείωνε την εμπιστοσύνη του. Στην πραγματικότητα, ένα τέτοιο ψέμα θεωρείται αθώο μόνο επειδή η αποκάλυψή του είναι πολύ δύσκολη. Κάθε είδους ψέμα εμπεριέχει δυνητικά κάποιου είδους μικρότερο ή μεγαλύτερο ρίσκο για τη σχέση.

Τι λέει η εξελικτική βιολογία για τα ψέματα;

Οι εξελικτικοί βιολόγοι εξετάζουν τη λειτουργία του ψέματος στην ανθρώπινη εξέλιξη. Το συμπέρασμα είναι πως αν το ψέμα δεν επιτελούσε μια σημαντική λειτουργία, η χρήση του θα είχε ατονήσει. Με άλλα λόγια, το ψέμα συνεχίζει να υφίσταται ως αναπόσπαστο συστατικό των ανθρώπινων σχέσεων. Αυτό συμβαίνει γιατί πριμοδοτείται από τη λεγόμενη «φυσική επιλογή». Η φυσική επιλογή συντηρεί κάθε τι που συμβάλλει στην καλύτερη εξέλιξη του ανθρώπινου είδους και της συνύπαρξης.

Βλέπουμε πως ακόμα και τα μικρά παιδιά λένε ψέματα χωρίς να τους το μάθει κάποιος. Συνήθως το κάνουν για να αποφύγουν μια τιμωρία ή για να αποκομίσουν κάποιο όφελος. Αυτή η συμπεριφορά αποτελεί προσπάθεια εξάσκησης των κοινωνικών τους δεξιοτήτων. Μέσα από αυτή τη διαδικασία, τα παιδιά μαθαίνουν τι τα βοηθά και τι όχι στο περιβάλλον τους. Έτσι, το ψέμα καταλήγει να είναι ένα αναπόσπαστο στοιχείο κάθε ανθρώπινης κοινωνίας.

Όπως και η κάθε μας επιλογή, έτσι και το ψέμα έχει ένα κόστος

Η συστηματική και μακρόχρονη χρήση ψεμάτων έχει πάντα ένα κόστος για το μέσο άτομο. Εξαίρεση αποτελούν τα άτομα με κάποια μορφή διαταραχής προσωπικότητας. Τέτοιες είναι η αντικοινωνική, η ψυχοπαθητική ή η ναρκισσιστική διαταραχή. Πράγματι, η συχνή χρήση ψεμάτων απαιτεί την κατασπατάληση μεγάλων ποσών ψυχικής ενέργειας. Με την πάροδο του χρόνου, η ανάγκη αυτή γίνεται ολοένα και μεγαλύτερη. Στόχος είναι να διατηρηθεί το ψέμα και να συντηρηθεί η ψευδαίσθηση της «αξιοπιστίας» του.

Σε κάθε περίπτωση, η συστηματική χρήση ψεμάτων οδηγεί στην υπονόμευση των θεμελίων μας. Αυτό ισχύει τόσο σε προσωπικό όσο και σε κοινωνικό επίπεδο. Συγκεκριμένα, το ψεύδος πλήττει τις προσωπικές σχέσεις και το κοινωνικό οικοδόμημα. Έχουμε την ατυχία να βιώνουμε άμεσα στην πατρίδα μας τα αποτελέσματα του ψεύδους και της διαφθοράς σε όλα τα επίπεδα.

Επίλογος

Η χρήση ήπιας και καλοπροαίρετης μορφής ψεμάτων συχνά διευκολύνει τις κοινωνικές μας σχέσεις. Κατά κανόνα, δεν επηρεαζόμαστε αρνητικά από τη χρήση συνηθισμένων και αναγκαίων ψεμάτων. Βασική προϋπόθεση, όμως, είναι η ύπαρξη καλής και ανυστερόβουλης πρόθεσης. Αυτή η στάση είναι πολύ διαφορετική από το να ζει κάποιος μια ζωή βουτηγμένη στην εξαπάτηση για ίδιο όφελος.

Τέλος, η άκριτη και άκαμπτη στάση του «λέω πάντα την αλήθεια» πρέπει να μας προβληματίζει. Μια τέτοια συμπεριφορά ικανοποιεί μόνο προσωπικές ανάγκες και συχνά αφήνει πίσω της αποκαΐδια στις σχέσεις μας με τους άλλους.

Το να ζει κανείς αυθεντικά, χωρίς την ανάγκη διαρκών προσωπείων, είναι πράξη ελευθερίας. Αν θέλετε να εργαστείτε πάνω στην αυτογνωσία και τις σχέσεις σας, είμαι εδώ για να σας υποστηρίξω. Μπορείτε να κλείσετε μια συνεδρία για online ψυχοθεραπεία ή να προγραμματίσετε ένα ραντεβού στο γραφείο μου.