Η αόρατη νοσταλγία του τραύματος
Στην καρδιά πολλών δυσλειτουργικών σχέσεων, κρύβεται ένα παράδοξο: το ψυχικό τραύμα και ο πόνος που δεν αντέχουμε είναι συχνά και ο πόνος που επαναλαμβάνουμε
Δεν είναι ότι απολαμβάνουμε τη δυστυχία, αλλά ότι κάτι μέσα μας την αναγνωρίζει ως “σπίτι”. Ο ψυχισμός, όταν έχει διαμορφωθεί μέσα σε συναισθηματικά τραυματικές εμπειρίες, δεν αναζητά απλώς την ευτυχία. Αναζητά την οικειότητα.
Αν αυτή η οικειότητα είναι συνδεδεμένη με την απόρριψη, την αγωνία ή την παραμέληση, τότε αυτά τα στοιχεία γίνονται ασυνείδητα κριτήρια επιλογής.
Η αγάπη υπό όρους και η ανάγκη για προσπάθεια
Παιδιά που μεγάλωσαν σε περιβάλλοντα όπου η αγάπη ήταν ασταθής ή υπό όρους, συχνά εσωτερικεύουν την ιδέα ότι πρέπει να προσπαθούν σκληρά για να νιώσουν πως αξίζουν.
Έτσι, στην ενήλικη ζωή, μπορεί να ελκύονται από σχέσεις που απαιτούν συνεχή προσπάθεια, συμβιβασμό ή υποχώρηση. Όχι επειδή τους αρέσει να υποφέρουν, αλλά επειδή αυτή η συνθήκη τους είναι πολύ οικεία. Και το οικείο, όσο επώδυνο κι αν είναι, προσφέρει μια παράξενη αίσθηση ασφάλειας.
Ο μηχανισμός της συναισθηματικής απόστασης
Ένα συχνό παράδειγμα είναι εκείνοι που ερωτεύονται ανθρώπους συναισθηματικά απόμακρους. Αν και δηλώνουν πως θέλουν εγγύτητα, επιλέγουν διαρκώς άτομα που δεν μπορούν να τους τη δώσουν.
Κι όταν νιώσουν την απόσταση, ενεργοποιείται ο παλιός μηχανισμός: να κάνουν τα πάντα για να κερδίσουν την προσοχή. Αυτό συμβαίνει γιατί η επανάληψη αυτού του μοτίβου προσφέρει μια αίσθηση ελέγχου. Πιστεύουν πως αν καταφέρουν να αλλάξουν το τέλος της ιστορίας, ίσως και να επουλώσουν το παρελθόν.
Η παγίδα της αναπαραγωγής του πόνου και το ψυχικό τραύμα
Αυτό που δεν βλέπουμε είναι ότι, στην προσπάθεια να επαναλάβουμε το τραύμα για να το γιατρέψουμε, στην ουσία, το αναπαράγουμε.
Κάθε νέα απογοήτευση δεν είναι απλώς μια προσωπική αποτυχία. Είναι ένα ακόμη κεφάλαιο στην αφήγηση του παλιού μας τραύματος. Η απελευθέρωση ξεκινά από την αναγνώριση δύο βασικών αληθειών:
Αυτό που φαίνεται οικείο δεν είναι πάντα ασφαλές.
Η αγάπη δεν χρειάζεται να πονά για να είναι αληθινή.
Το τραύμα ως οικειότητα – Γιατί μας ελκύει αυτό που μας πλήγωσε
Όταν κάποιος έχει μεγαλώσει μέσα σε περιβάλλον συναισθηματικής ανασφάλειας, όπου οι σχέσεις ήταν απρόβλεπτες, απορριπτικές ή χειριστικές, διαμορφώνει μια εσωτερική «πυξίδα σχέσεων» βασισμένη σε αυτό το μοντέλο.
Η ψυχή, για λόγους επιβίωσης, μαθαίνει να θεωρεί αυτή την εμπειρία φυσιολογική. Όταν αργότερα στη ζωή του βρεθεί μπροστά σε έναν σύντροφο που του φέρεται με έναν παρόμοιο, τραυματικό τρόπο, κάτι βαθιά μέσα του αισθάνεται… οικεία. Όχι ασφαλής, αλλά οικεία.
Η παγίδα του γνώριμου πόνου
Αυτή η οικειότητα είναι παραπλανητική. Δεν βασίζεται στην αγάπη ή στη φροντίδα, αλλά στην αναβίωση του γνωστού πόνου. Η ψυχή δεν επιζητά απαραίτητα αυτό που είναι καλό γι’ αυτήν – επιζητά αυτό που της είναι γνώριμο.
Η ασφάλεια, όταν δεν έχει βιωθεί, μπορεί να φαίνεται αφύσικη, ακόμη και απειλητική. Έτσι, οι άνθρωποι μπορεί να απορρίψουν υποσυνείδητα μια υγιή σχέση, θεωρώντας την «βαρετή» ή «χλιαρή», ενώ έλκονται από δυναμικές που περιέχουν:
Ένταση και δράμα.
Συναισθηματική απόσταση.
Αποδοκιμασία.
Η αναζήτηση διόρθωσης μέσω της επανάληψης
Παράδειγμα: Μια γυναίκα που μεγάλωσε με έναν πατέρα αυστηρό και απρόσιτο, συχνά ερωτεύεται άνδρες που δείχνουν ψυχροί. Η προσπάθεια να «κερδίσει» την προσοχή τους αναπαράγει το παιδικό της μοτίβο: να αποδείξει την αξία της, μπας και εισπράξει λίγη αγάπη.
Η παγίδα βρίσκεται στο ότι ο άνθρωπος συχνά δεν αναγνωρίζει αυτή τη δυναμική. Νομίζει πως είναι απλή έλξη, πάθος, ή «χημεία». Στην πραγματικότητα, πρόκειται για μια ασυνείδητη επανεπένδυση σε σχέσεις που του θυμίζουν την παλιά του πληγή. Η ψυχή ζητά διόρθωση, ελπίζοντας πως αυτή τη φορά το αποτέλεσμα θα είναι διαφορετικό.
Όσο περισσότερο αναζητούμε να αλλάξουμε το παρελθόν μέσω των ίδιων μοτίβων, τόσο περισσότερο το αναπαράγουμε. Το γνώριμο τραύμα μας τραβάει σαν μαγνήτης.
Το εσωτερικό παιδί που ζητά δικαίωση – Όταν ο πόνος γίνεται ταυτότητα
Στην καρδιά της επανάληψης του τραύματος βρίσκεται το εσωτερικό παιδί. Είναι εκείνο το παλιό, ανυπεράσπιστο κομμάτι μας που δεν έλαβε ποτέ αυτό που είχε ανάγκη. Αυτό το παιδί δεν ξεχνά και δεν σβήνεται με τον χρόνο.
Κουβαλά μέσα του όλα τα ανείπωτα:
Τις προσδοκίες που προδόθηκαν.
Την αγάπη που δεν ήρθε.
Την φροντίδα που ποτέ δεν του προσφέρθηκε.
Σε πολλές περιπτώσεις, αυτό το παιδί είναι που αναλαμβάνει ασυνείδητα να διαχειρίζεται τις σχέσεις μας.
Η φωνή που αναζητά δικαίωση
Όταν πληγωνόμαστε ξανά και ξανά, δεν είναι απλώς θέμα ατυχίας. Είναι η φωνή του εσωτερικού παιδιού που αναζητά δικαίωση: «Αν βρω κάποιον που μοιάζει με εκείνον που με πλήγωσε, αλλά αυτή τη φορά με αγαπήσει… τότε ίσως όλα γιατρευτούν».
Είναι μια άτυπη συμφωνία με το παρελθόν. Μια τελευταία ελπίδα ότι κάτι μπορεί να αλλάξει, έστω και καθυστερημένα. Αυτή η δυναμική εκδηλώνεται με το να συνδέεται κανείς συνεχώς με επικριτικούς συντρόφους ή να ανέχεται την απόρριψη.
Η ανάγκη για εσωτερική συμφιλίωση
Η επανάληψη δεν γίνεται επειδή δεν καταλαβαίνουμε τι μας πληγώνει, αλλά επειδή θέλουμε να το ξεπεράσουμε και να το διορθώσουμε. Αντί όμως να στραφούμε προς τα μέσα, στραφόμαστε ξανά σε λάθος κατευθύνσεις.
Η πρόκληση είναι ότι το εσωτερικό παιδί δεν χρειάζεται νέα πληγή για να γιατρευτεί. Χρειάζεται κάποιον να το ακούσει και να του δώσει χώρο.
Η λύτρωση δεν έρχεται από εκείνον που μας πλήγωσε.
Δεν έρχεται από κάποιον νέο “σωτήρα”.
Έρχεται από την πράξη της εσωτερικής συμφιλίωσης.
Όταν ο ενήλικας εαυτός μας δώσει στο παιδί την ασφάλεια που του έλειψε, τότε το παλιό παιδί νιώθει επιτέλους ότι δεν είναι μόνο του.
Η αυταπάτη της επανόρθωσης – Όταν το γνώριμο μοιάζει με λύτρωση
Ένα από τα πιο ύπουλα μονοπάτια μέσω των οποίων επαναλαμβάνεται το τραύμα είναι η αυταπάτη της επανόρθωσης. Πολλοί άνθρωποι επιλέγουν –ασυνείδητα– σχέσεις που θυμίζουν το τραυματικό τους παρελθόν, με την ελπίδα ότι αυτή τη φορά τα πράγματα θα εξελιχθούν αλλιώς.
Αυτή η προσδοκία μοιάζει με ένα ψυχικό στοίχημα: «Αν μπορέσω να “κερδίσω” την αποδοχή αυτού του δύσκολου, ψυχρού ή επικριτικού προσώπου, τότε θα αποδείξω ότι άξιζα πάντα την αγάπη».
Η ανάγκη για επιβεβαίωση και επάρκεια
Η ανάγκη αυτή δεν είναι παράλογη. Είναι η ελπίδα ενός τραυματισμένου ψυχισμού να πάρει, επιτέλους, αυτό που κάποτε του αρνήθηκαν:
Τη φροντίδα και τη στοργή.
Την επιβεβαίωση της αξίας του.
Την αίσθηση ότι είναι επαρκής.
Όμως, το πρόβλημα είναι ότι, όταν κάποιος έχει ζήσει απόρριψη, αδιαφορία ή χειρισμό, κινδυνεύει να ταυτίσει την αγάπη με αυτά τα πρότυπα. Έτσι, οι επιλογές του δεν καθοδηγούνται από το τι είναι καλό γι’ αυτόν, αλλά από το τι του φαίνεται οικείο, έστω κι αν αυτό είναι οδυνηρό.
Το παράδειγμα της συναισθηματικής διαθεσιμότητας
Για παράδειγμα, μια γυναίκα που μεγάλωσε με έναν ψυχρό πατέρα, μπορεί να έλκεται διαρκώς από άνδρες που είναι συναισθηματικά μη διαθέσιμοι. Όχι επειδή δεν αναγνωρίζει τον πόνο, αλλά επειδή πιστεύει ότι αν ένας τέτοιος άνδρας τελικά την επιλέξει, θα αποκατασταθεί η αίσθηση αξίας της. Σαν να λέει: «Αν αυτός, που είναι τόσο δύσκολος, με αγαπήσει, τότε πράγματι αξίζω».
Η πραγματική λύτρωση από το τραύμα
Η ψυχοδυναμική θεώρηση βλέπει αυτό το μοτίβο ως προσπάθεια ψυχικής επανόρθωσης. Ωστόσο, το τραύμα δεν θεραπεύεται αναπαράγοντάς το, όσο κι αν το ελπίζουμε.
Η επανόρθωση δεν μπορεί να προκύψει μέσα από τις ίδιες συνθήκες που μας πλήγωσαν, αλλά από νέες εμπειρίες – ασφαλείς, τρυφερές και διαφορετικές. Η πραγματική λύτρωση δεν είναι να πείσουμε τον “λάθος” άνθρωπο να μείνει, αλλά να μάθουμε ότι αξίζουμε κάποιον που δεν χρειάζεται να πειστεί.
Η εσωτερική αναπαράσταση του πόνου – Όταν ο τραυματικός δεσμός γίνεται ταυτότητα
Ο πιο ύπουλος τρόπος που το παλιό τραύμα ριζώνει μέσα μας δεν είναι μόνο μέσω των αναμνήσεων. Είναι όταν γίνεται μέρος της ταυτότητάς μας. Όταν οι εμπειρίες εγκατάλειψης, απόρριψης ή παραμέλησης γίνονται ο φακός μέσα από τον οποίο βλέπουμε τον εαυτό μας, τον κόσμο και τις σχέσεις.
Η ψυχή δεν ξεχνά εύκολα αυτό που την πόνεσε βαθιά. Αν ένα παιδί μεγάλωσε νιώθοντας ότι δεν ήταν ποτέ αρκετό, ενδέχεται ως ενήλικας να έχει εσωτερικεύσει αυτή την αίσθηση ως βεβαιότητα: «Δεν είμαι αρκετός». Αυτή η πεποίθηση διαμορφώνει κάθε απόφαση, κάθε φόβο και κάθε επιλογή συντρόφου.
Η “συναισθηματική πατρίδα” της ανεπάρκειας
Για παράδειγμα, ένας άνδρας που είχε μητέρα υπερβολικά επικριτική, μπορεί να επιλέγει συντρόφους που συνεχώς τον μειώνουν. Όχι επειδή του αρέσει, αλλά επειδή αυτή η δυναμική είναι η συναισθηματική του πατρίδα. Όσο ο εσωτερικός του διάλογος βασίζεται στην ανεπάρκεια, θα αναζητά σχέσεις που την επιβεβαιώνουν.
Η εσωτερική αναπαράσταση του αντικειμένου
Η ψυχοδυναμική θεωρία μιλάει για την «εσωτερική αναπαράσταση του αντικειμένου», δηλαδή την εικόνα που έχουμε για τον Άλλον και για τον Εαυτό μέσα στη σχέση. Όταν αυτές οι εικόνες είναι τραυματικές, ακόμη και οι υγιείς σχέσεις μπορεί να προκαλέσουν άγχος — γιατί απλώς δεν ταιριάζουν με τον γνωστό, πονεμένο εαυτό.
Το πρώτο βήμα της αλλαγής είναι η αναγνώριση: να καταλάβουμε ότι δεν είμαστε οι παλιές μας πληγές και ότι μπορούμε να ξαναγράψουμε το εσωτερικό μας αφήγημα μέσα από μια νέα σχέση με τον εαυτό μας.
Η συναισθηματική απόσχιση – Όταν ο εαυτός παγώνει για να αντέξει
Ένας από τους λιγότερο ορατούς μηχανισμούς άμυνας είναι η συναισθηματική απόσχιση (emotional detachment). Δεν είναι αδιαφορία, αλλά ένα πάγωμα της ψυχής. Είναι η απουσία εσωτερικής εμπλοκής, σαν να ζει κανείς από απόσταση ακόμα και τις πιο σημαντικές στιγμές.
Το παιδί που πληγώθηκε επανειλημμένα μαθαίνει συχνά να «σβήνει» τα συναισθήματά του για να επιβιώσει. Αναπτύσσει μια επιφανειακή ψυχραιμία, που όμως κρύβει τεράστια εσωτερική αναστάτωση. Ως ενήλικας, αυτός ο άνθρωπος μπορεί να φαίνεται λειτουργικός ή «δυνατός», αλλά δυσκολεύεται να νιώσει βαθιά συναισθήματα.
Το πάγωμα ως άμυνα επιβίωσης
Ένα χαρακτηριστικό παράδειγμα είναι ο άνθρωπος που σε μια ερωτική σχέση δεν αντιδρά ούτε σε καβγάδες, ούτε σε κρίσεις. Δεν θυμώνει, δεν εκφράζει παράπονα, αλλά και δεν συγκινείται. Αυτό δεν σημαίνει ότι δεν νιώθει· σημαίνει ότι έχει μάθει να παγώνει, γιατί το να νιώσει θα σήμαινε να ξυπνήσει πόνος που δεν αντέχεται.
Η διάσχιση του Εγώ και η ανάγκη για ασφάλεια
Η ψυχοδυναμική σκέψη περιγράφει αυτή την κατάσταση ως μια μορφή «διάσχισης» του Εγώ. Τα επώδυνα συναισθήματα τοποθετούνται έξω από το συνειδητό για να αποφευχθεί η κατάρρευση. Μακροπρόθεσμα, όμως, αυτή η αποσύνδεση στερεί τη χαρά και την αληθινή οικειότητα.
Για να ξανασυνδεθεί κανείς με τα αισθήματά του, χρειάζεται:
Ασφάλεια σε ένα σταθερό περιβάλλον.
Έναν χώρο όπου η ευαλωτότητα θα είναι αποδεκτή.
Την εμπειρία ότι ο πόνος δεν σημαίνει πλέον κίνδυνο.
Το ψυχικό τραύμα και η μνήμη του σώματος
Ένα από τα πιο παράξενα και επώδυνα χαρακτηριστικά του παλιού τραύματος είναι ότι, ακόμα κι όταν δεν το θυμόμαστε συνειδητά, το σώμα μας το θυμάται. Η μνήμη του σώματος δεν ακολουθεί τη λογική της αφήγησης.
Δεν λέει ιστορίες με λέξεις. Εκφράζεται με:
Σφίξιμο στο στήθος.
Αϋπνία χωρίς εμφανή λόγο.
Πόνο στο στομάχι όταν κάποιος μας απορρίπτει ή μας φωνάζει.
Περισσότερες πληροφορίες για τη νευροβιολογία του τραύματος μπορείτε να βρείτε σε διεθνείς επιστημονικές πηγές όπως το APA.
Το νευρικό σύστημα σε κατάσταση συναγερμού
Το παιδί που μεγάλωσε σε ένα περιβάλλον έντασης, απόρριψης ή αστάθειας, διαμορφώνει ένα νευρικό σύστημα σε κατάσταση χρόνιας εγρήγορσης. Ακόμα και ως ενήλικας, χωρίς να υπάρχουν πλέον πραγματικοί κίνδυνοι, το σώμα λειτουργεί σαν να βρίσκεται σε συναγερμό.
Το παραμικρό ερέθισμα — ένας επικριτικός τόνος, μια σιωπή, ένα απότομο βλέμμα — αρκεί για να ενεργοποιήσει παλιές απειλές.
Η υπερβολική αντίδραση στο “εδώ και τώρα”
Παράδειγμα: Κάποιος μπορεί να παγώνει ή να πανικοβάλλεται όταν ο/η σύντροφός του δεν απαντήσει σε ένα μήνυμα. Η αντίδραση μοιάζει υπερβολική για το παρόν. Όμως, εσωτερικά έχει αφυπνιστεί ένα τραύμα εγκατάλειψης. Το σώμα έχει συνδέσει την απόσταση με τον πόνο και δρα σαν να κινδυνεύει.
Σωματικές και νευροβιολογικές προσεγγίσεις στην ψυχοθεραπεία
Η σύγχρονη ψυχοθεραπεία δίνει έμφαση στη σημασία της σωματικής μνήμης και της ανάγκης ρύθμισής της. Δεν αρκεί να «καταλάβουμε» το τραύμα μας. Πρέπει να το επεξεργαστούμε μέσα στο σώμα.
Οι σωματικές και νευροβιολογικές προσεγγίσεις αναπτύχθηκαν τα τελευταία 30–40 χρόνια, εστιάζοντας στη σύνδεση σώματος-νου και τις ρυθμιστικές λειτουργίες του νευρικού συστήματος. Πρέπει να δώσουμε στο σώμα νέες εμπειρίες ασφάλειας, επαφής και αποδοχής.
Η αποκατάσταση της εμπιστοσύνης
Η επούλωση, επομένως, δεν είναι μόνο ζήτημα κατανόησης ή συγχώρεσης. Είναι πρωτίστως ζήτημα αποκατάστασης της εμπιστοσύνης ανάμεσα στο σώμα και το παρόν. Είναι η στιγμή που μπορούμε να πούμε στο νευρικό μας σύστημα: «Τώρα είσαι ασφαλής. Τώρα δεν χρειάζεται να τρέμεις.»
Επίλογος: Η ήσυχη επιστροφή στον εαυτό
Το παλιό τραύμα δεν φωνάζει πάντα. Δεν μας κατακλύζει με δραματικές αναμνήσεις ή εικόνες. Συχνά, είναι εκεί, σαν ένας υπόκωφος βόμβος, μια αίσθηση κενού ή υπαρξιακής θλίψης που δεν εξηγείται.
Δεν είναι το παρελθόν που θυμόμαστε. Είναι το παρελθόν που μας ζει.
Η σταδιακή διαδικασία της επούλωσης
Η επιστροφή από αυτόν τον βυθό δεν γίνεται με θόρυβο. Δεν έχει εκρήξεις, αποκαλύψεις ή θεαματικές αλλαγές. Είναι μια αργή, σταθερή επιστροφή στον εαυτό.
Ξεκινά με μικρές πράξεις φροντίδας:
Με μια ανάσα, όταν θέλουμε να φωνάξουμε.
Με μια αγκαλιά που δεχόμαστε χωρίς να νιώθουμε άξιοί της.
Με την επιλογή να μείνουμε παρόντες, ακόμα και όταν το παλιό τραύμα μάς ωθεί να κρυφτούμε.
Η μεταμόρφωση του παρελθόντος
Η διαδικασία αυτή δεν απαιτεί σβήσιμο του παρελθόντος. Απαιτεί τη μεταμόρφωσή του. Να του δώσουμε λόγο, σχήμα, και τέλος – όχι καταναγκαστικά, αλλά όταν είμαστε έτοιμοι.
Όπως έλεγε ο ψυχαναλυτής Thomas Ogden, η ψυχική ωρίμανση δεν σημαίνει απλώς ότι θεραπεύουμε το τραύμα, αλλά ότι μπορούμε να το φέρουμε μέσα μας με έναν τρόπο που δεν μας καταστρέφει.
Η δέσμευση προς τον εαυτό
Δεν χρειάζεται να κατανοούμε τα πάντα για να αρχίσουμε να αλλάζουμε. Αρκεί να είμαστε πρόθυμοι να σταθούμε δίπλα στον εαυτό μας όταν πονάει. Να τον ακούσουμε χωρίς να τον απορρίψουμε και να του πούμε: «Σε πιστεύω. Είμαι εδώ. Δεν θα σε εγκαταλείψω ξανά.»
Κάθε βήμα προς αυτή τη συνειδητή συμπόνια είναι ένα βήμα έξω από τη σιωπή του παλιού τραύματος. Είναι η επιλογή να γράψουμε τη δική μας συνέχεια — όχι για να ξεχάσουμε το παρελθόν, αλλά για να μην το αναπαράγουμε χωρίς να το καταλαβαίνουμε.
Σε αυτή την πράξη υπάρχει κάτι βαθιά απελευθερωτικό: η ανάκτηση της ζωής μας, με όλα της τα χρώματα, τις ρωγμές και τις δυνατότητες.
Πώς να θεραπεύσετε το ψυχικό τραύμα και να σπάσετε τον κύκλο
Αν νιώθετε ότι επαναλαμβάνετε τις ίδιες οδυνηρές καταστάσεις στις σχέσεις ή στη ζωή σας, δεν είστε μόνοι. Το ψυχικό τραύμα έχει τον δικό του κώδικα, αλλά με την κατάλληλη υποστήριξη μπορείτε να βγείτε από τον λαβύρινθο του πόνου.
Πνευματικά Δικαιώματα: Το περιεχόμενο της ιστοσελίδας www.i-psyxologos.gr αποτελεί πνευματική ιδιοκτησία του Dr. Σάββα Σαλπιστή. Η αναδημοσίευση ή χρήση μέρους του κειμένου επιτρέπεται αποκλειστικά και μόνο με την παράθεση ενεργού συνδέσμου (active link) που θα οδηγεί στην πηγή.
