Τι ορίζουμε ως ψυχοσωματικά συμπτώματα;
Μιλάμε για ψυχοσωματικά συμπτώματα όταν, με βάση τις ιατρικές εξετάσεις που έχουν γίνει, δεν υπάρχουν επαρκή ευρήματα. Τα ευρήματα αυτά δεν δικαιολογούν την ύπαρξη των σωματικών συμπτωμάτων για τα οποία ζητά βοήθεια κάποιος. Ένα τέτοιο άτομο πιστεύει πως τα συμπτώματά του είναι οργανικά ή πως οφείλονται σε κάποια σωματική ασθένεια/πάθηση.
Οι ενοχλήσεις που νιώθει, όμως, συνηθέστατα δεν πηγάζουν από αυτό που πιστεύει το άτομο. Αντίθετα, τις προκαλεί η συνέργεια παραγόντων που αλληλοεπιδρούν μεταξύ τους. Η αντιμετώπιση των ψυχοσωματικών συμπτωμάτων προϋποθέτει συχνά μία νέα θεώρηση, τόσο από την πλευρά των ασθενών όσο και από την πλευρά των δομών της ιατρικής περίθαλψης.
Τα προβλήματα για τα οποία οι ασθενείς αυτοί ζητούν βοήθεια δεν έχουν φύση είτε οργανική είτε ψυχική, αλλά και τις δύο ταυτόχρονα. Οι ψυχικές και οι σωματικές λειτουργίες συνθέτουν μία λειτουργική ολότητα που αλληλεπιδρά διαρκώς.
Αυτό έγινε ήδη αντιληπτό από τον Σωκράτη ο οποίος είπε:
«Με τον ίδιο τρόπο που δεν θα πρέπει να προσπαθούμε να θεραπεύσουμε το μάτι, χωρίς να θεραπεύσουμε το κεφάλι ή το κεφάλι, χωρίς να θεραπεύσουμε το σώμα, έτσι δεν θα πρέπει να περιθάλπουμε το σώμα, χωρίς να περιθάλπουμε και την ψυχή».
Αιτίες και παράγοντες εμφάνισης
Η κάθε ασθένεια είναι το άθροισμα πολλών παραγόντων που αλληλοεπιδρούν μεταξύ τους. Οι σωματικές μας λειτουργίες δεν μπορούν να γίνουν πλήρως κατανοητές δίχως να ληφθούν υπόψη και οι ψυχικές, και το αντίστροφο.Συγκεκριμένα, στον τρόπο με τον οποίο βιώνουμε την όποια ασθένειά μας, συμβάλλουν, επίσης, το περιβάλλον στο οποίο μεγαλώσαμε και οι εμπειρίες μας. Επιπλέον, ρόλο παίζουν οι διαπροσωπικές σχέσεις, η κατάσταση της ζωής μας γενικότερα, καθώς και το πολιτισμικό και κοινωνικό μας περιβάλλον.
Πολλοί παράγοντες αυξάνουν τον κίνδυνο, προκαλούν και μονιμοποιούν τα διάφορα ψυχοσωματικά συμπτώματα, όπως:
Η κληρονομική προδιάθεση.
Η υπερδραστηριότητα του αυτόνομου νευρικού συστήματος.
Διαταραχές της προσοχής και γνωστικές διεργασίες.
Συναισθηματικού τύπου προβλήματα.
Στρεσογόνες εμπειρίες ζωής.
Προηγούμενες εμπειρίες από ασθένειες.
Μαθημένες συμπεριφορές που αφορούν την ασθένεια.
Διάφορες κοινωνικές και πολιτισμικές αιτίες.
Όταν τα προβλήματα συνεχίζονται, δημιουργούν έναν φαύλο κύκλο.
Συμπτώματα, παραστάσεις, συναισθήματα, ερμηνείες και μοντέλα συμπεριφοράς που τα αφορούν, αλληλοεπιδρούν και ενισχύουν το ένα το άλλο. Για παράδειγμα, εάν ένα άτομο φοβάται πως έχει κάποια σοβαρή ασθένεια, το άγχος και το στρες το κατακλύζουν. Αυτό έχει ως συνέπεια να γίνει παθητικό. Στη συνέχεια, η φυσική του κατάσταση εξασθενεί. Τέλος, αυτό το κάνει να νιώθει αδύναμο, δίχως ενέργεια και σωματικά ευάλωτο.
Το άτομο αρχίζει να εστιάζει υπερβολικά σε διάφορες πιθανές ενδείξεις ή συμπτώματα της ασθένειας που θεωρεί πως μπορεί να έχει. Παρόλα αυτά, τα άτομα που έχουν διάφορα ψυχοσωματικά συμπτώματα δεν φροντίζουν την υγεία τους περισσότερο ή καλύτερα απ’ ότι ένας μέσος άνθρωπος.
Μην αγνοείτε τα σημάδια του σώματός σας. Αν τα συμπτώματα επιμένουν και οι ιατρικές εξετάσεις είναι καθαρές, ίσως η αιτία είναι ψυχολογική. Μπορώ να σας βοηθήσω να βρείτε τη λύση ως Ψυχολόγος Online ή δια ζώσης στο γραφείο μου.
Συνήθη ψυχοσωματικά συμπτώματα και ποιοι τα εμφανίζουν
Τα συμπτώματα αυτά μπορεί να αφορούν σε όλα τα όργανα, τα συστήματα, τους ιστούς και τις δομές του σώματος. Μπορεί να είναι ακόμα και πολύ έντονα και δεν θα πρέπει να υποτιμώνται απλά ως ιδέα «του κατά φαντασίαν ασθενούς». Τα ψυχοσωματικά συμπτώματα είναι πολλά και διάφορα και έχουν έναν προσωπικό χαρακτήρα. Τα πιο συνήθη είναι:
Κεφαλαλγίες και ημικρανία.
Μυαλγίες, πόνοι στον αυχένα και στην πλάτη, υπερτονία.
Αίσθημα ζάλης, βάρος στο στήθος, δυσκολίες στην αναπνοή.
Διάφορες γαστρεντερικές διαταραχές και παθήσεις του πεπτικού συστήματος (ευερέθιστο έντερο, έλκος).
Μεταβολικές διαταραχές.
Κνησμός, έκζεμα, εξανθήματα.
Υψηλή αρτηριακή πίεση.
Επαναλαμβανόμενες λοιμώξεις.
Απώλεια μνήμης.
Βρογχικό άσθμα.
Πόνοι εμμήνου ρήσεως και ακανόνιστη έμμηνος ρήση.
Αλωπεκία.
Σε ακραίες περιπτώσεις, μπορεί να εμφανιστεί παροδική τύφλωση, παράλυση των άκρων, λιποθυμικές κρίσεις κ.τ.λ.
Η έρευνα δείχνει πως ορισμένα άτομα εμφανίζουν συχνότερα ψυχοσωματικά συμπτώματα απ’ ότι κάποια άλλα. Τα άτομα που βιώνουν μόνιμο άγχος ή φέρουν τραύματα από την παιδική ηλικία (λόγω κακοποίησης ή ανεπαρκούς φροντίδας), εκδηλώνουν ευκολότερα τέτοιου είδους προβλήματα.
Ο ρόλος του στρες στα ψυχοσωματικά συμπτώματα
Σε ένα συνέδριο κάποτε, μία ομιλήτρια ξάφνιασε το ακροατήριο. Κρατώντας ένα ποτήρι με νερό στο χέρι και ανεβαίνοντας στην έδρα, ρώτησε τους συνέδρους: «Πόσο, πιστεύετε, πως ζυγίζει αυτό το ποτήρι νερό;». Οι απαντήσεις που πήρε ήταν πολλές. Αυτή όμως που η ίδια έδωσε διέφερε από όλες τις απαντήσεις των άλλων, πηγαίνοντας πολύ βαθύτερα. Είπε, λοιπόν:
«Το πόσο βαρύ αισθανόμαστε πως είναι αυτό το ποτήρι με το νερό εξαρτάται από το πόσο χρόνο το κρατάμε στο χέρι μας. Αν το κρατήσουμε για πέντε λεπτά, δεν είναι τίποτα, αν όμως το κρατήσουμε για δύο ώρες, το χέρι μας θα κουραστεί και, τελικά, θα αναγκαστούμε να το αφήσουμε. Το ίδιο συμβαίνει και με το στρες. Δεν έχει κάποιες συνέπειες βραχυπρόθεσμα, μακροπρόθεσμα όμως, μετά από βδομάδες, μήνες ή χρόνια, και ιδιαίτερα αν αφορά σε πολλά πράγματα, μπορεί να μας αρρωστήσει».
Ο τρόπος που βιώνουμε το στρες είναι πάντα υποκειμενικός. Αυτό που προκαλεί στρες σε ένα άτομο, μπορεί για κάποιο άλλο να αποτελεί κίνητρο. Θα πρέπει να έχουμε υπόψη πως ακόμα και ευχάριστα πράγματα ή καταστάσεις μπορεί να προκαλέσουν στρες. Πολλά άτομα βιώνουν υπερβολικό στρες. Αυτό συμβαίνει εξαιτίας των πολύ υψηλών απαιτήσεων που έχουν από τον εαυτό τους ή θέτοντας πάντα τις ανάγκες των άλλων πάνω από τις δικές τους.
Υπάρχει μια αλληλεπίδραση ανάμεσα στο στρες και τις διάφορες παθήσεις/ασθένειες. Το στρες μπορεί να πυροδοτήσει κάποιες ασθένειες οι οποίες, με τη σειρά τους, αυξάνουν το στρες. Αυτό μειώνει τη δυνατότητα του ατόμου να αντιμετωπίζει δύσκολες καταστάσεις. Η προσωπικότητα και οι εμπειρίες των πρώτων χρόνων της ζωής καθορίζουν την ικανότητα ενός ατόμου να προσαρμόζει τη στάση του και να ελέγχει στρεσογόνες καταστάσεις.
Συνήθως, τα ψυχοσωματικά συμπτώματα κάνουν την εμφάνισή τους για πρώτη φορά σε μία δύσκολη φάση της ζωής κάποιου.
Δηλαδή, όταν το άτομο έχει μειωμένη ικανότητα διαχείρισης της δύσκολης κατάστασης που περνά. Ως εκ τούτου, αρκεί και ένα μικρής έντασης στρες για να πυροδοτήσει τα συμπτώματά του και να νιώσει πως η κατάσταση αυτή το ξεπερνά.
Οι σκέψεις, τα συναισθήματα και οι φαντασιώσεις
Μπορούμε να δούμε τα ψυχοσωματικά συμπτώματα και μέσα από μία γνωσιακή οπτική. Ο τρόπος σκέψης, οι ερμηνείες και οι φαντασιώσεις μας επηρεάζουν τη λειτουργία του αυτόνομου νευρικού μας συστήματος. Επηρεάζουν επίσης την έκκριση των διαφόρων ορμονών που ρυθμίζουν την ένταση του στρες που βιώνουμε, την καρδιακή λειτουργία και την αρτηριακή μας πίεση. Μία χαλαρωτική και θετική σκέψη/παράσταση ηρεμεί αυτές τις σωματικές λειτουργίες. Αντίθετα, οι διάφορες αρνητικές σκέψεις αυξάνουν την ένταση και τη συχνότητα εμφάνισής τους.
Συχνά, συσχετίζουμε τα συμπτώματα αυτά με την ενεργοποίηση καταστροφικών σκέψεων. Ένα άτομο μπορεί να φοβάται πως έχει κάποια σοβαρή ασθένεια. Το άτομο εκφράζει αυτόν τον φόβο, για παράδειγμα, με τη σκέψη: «Έχω όγκο στον εγκέφαλο». Η ερμηνεία αυτή πυροδοτεί φόβο, άγχος, ανησυχία και κάθε είδους αρνητικές σκέψεις που ενεργοποιούν τις οργανικές αντιδράσεις που προαναφέραμε.
Από τη στιγμή που το άτομο αρχίζει να εστιάζει υπερβολικά στο πώς νιώθει και στην κατάσταση της σωματικής του υγείας, εντοπίζει ακόμα και το παραμικρότερο σωματικό του ερέθισμα. Αυτό το εκλαμβάνει ως «απόδειξη» της ασθένειας που φοβάται πως έχει. Αυτό, με τη σειρά του, ενεργοποιεί τις καταστροφικές του σκέψεις, και έτσι ο φαύλος κύκλος είναι γεγονός.
Ο ρόλος των πρώιμων εμπειριών και η ικανότητα συναισθηματικής ρύθμισης
Η πρώιμη σχέση δεσμού με τους γονείς θεμελιώνει τις κατοπινές κοινωνικές σχέσεις, τη ρύθμιση των συναισθημάτων και της σωματικής και ψυχικής υγείας. Η ποιότητα της πρωταρχικής μας φροντίδας και της αίσθησης ασφάλειας που μας έδωσε καθορίζει και την ευαλωτότητά μας απέναντι σε διάφορες απειλές στην ενήλική μας ζωή. Προσωπικές ασθένειες ή ασθένειες μελών της οικογένειας, καθώς και ο τρόπος που τις αντιμετωπίσαμε, επηρεάζουν, επίσης, τη στάση μας απέναντι στην ασθένεια αργότερα στη ζωή.
Οι έρευνες έχουν αποδείξει πως παιδιά που δεν έλαβαν επαρκή τρυφερότητα και ασφάλεια, έχουν μια τάση εμφάνισης ψυχοσωματικών συμπτωμάτων στην ενήλικη ζωή. Εάν ένα παιδί δεν έχει βιώσει την ύπαρξη ενός καθησυχαστικού και τρυφερού γονιού δίπλα του, ιδιαίτερα σε δύσκολές του στιγμές, δεν θα μπορέσει εύκολα να καθησυχάσει και να παρηγορήσει, αργότερα, τον εαυτό του, όταν προκύψει ανάγκη. Ως εκ τούτου, βιώματα απώλειας ή αποχωρισμού από το γονιό λειτουργούν, επίσης, ως παράγοντες κινδύνου.
Όσον αφορά σε σοβαρότερες περιπτώσεις όπου υπάρχουν ψυχοσωματικά συμπτώματα, παρατηρούμε πως συχνά υποκρύπτουν τραυματικές εμπειρίες σωματικής και σεξουαλικής κακοποίησης.
Η σημασία της συναισθηματικής ρύθμισης
Η ρύθμιση των προσωπικών συναισθημάτων αποτελεί ένα σημαντικό παράγοντα της σωματικής και ψυχικής μας υγείας και απόσταγμα της ποιότητας των πρώιμων σχέσεών μας. Η προέλευση των συναισθηματικών μας αντιδράσεων είναι σωματική, αλλά σταδιακά μαθαίνουμε να εκφράζουμε τα συναισθήματά μας λεκτικά.
Συχνά, συνδέουμε τα ψυχοσωματικά συμπτώματα με δυσκολίες στην αλληλεπίδρασή μας με τους άλλους και στην ικανότητά μας να εκφράζουμε και να ρυθμίζουμε τα συναισθήματά μας. Πίσω από αυτές τις δυσκολίες, ίσως κρύβουμε αισθήματα ανασφάλειας που δεν έχουμε συνειδητοποιήσει.
Στο πλαίσιο του άμεσου οικογενειακού μας περιβάλλοντος, μαθαίνουμε να ρυθμίζουμε και να εκφράζουμε τα συναισθήματά μας. Εάν δεν δίνουμε όνομα στα συναισθήματα και δεν τα επικοινωνούμε, αποκλείουμε ένα τουλάχιστον μέρος από αυτά από τη σφαίρα του συνειδητού.
Με αυτόν τον τρόπο, επιχειρούμε να θωρακίσουμε τον εαυτό μας από απογοητεύσεις, αισθήματα λύπης, άγχους, αδυναμίας, οργής και κάθε άλλου είδους επώδυνο συναίσθημα. Ωστόσο, αυτή η έντονη ανάγκη συναισθηματικού ελέγχου επιβάλλει να απομακρύνουμε κάθε επώδυνο συναίσθημα και να αποφεύγουμε δύσκολες καταστάσεις ικανές να τα προκαλέσουν.
Τόσο ο υπερβολικός όσο και ο ανεπαρκής έλεγχος συναισθημάτων μπορεί να οδηγήσει σε υπερδραστηριοποίηση του αυτόνομου νευρικού συστήματος και στην εμφάνιση ψυχοσωματικών συμπτωμάτων ή ακόμα και διαφόρων ασθενειών. Μερικές φορές, μπορεί το επίπεδο σωματικής ενεργοποίησης και η υποκειμενικά βιούμενη συναισθηματική κατάσταση να είναι εντελώς διαφορετικές μεταξύ τους. Δηλαδή, να νιώθει κάποιος φαινομενικά ψυχικά ήρεμος, ενώ, την ίδια στιγμή, να βρίσκεται σε σωματική υπερδιέγερση.
Η γλώσσα του σώματος στα ψυχοσωματικά συμπτώματα
Όταν επικοινωνούμε με τους άλλους, δεν χρησιμοποιούμε μόνο τον προφορικό λόγο. Βιώνουμε τη μνήμη, την ομιλία και τη σκέψη και με το σώμα μας. Το σώμα μας ποτέ δεν ξεχνά, δεν λέει ψέματα και δεν σιωπά. Ορισμένα άτομα με ψυχοσωματικά συμπτώματα αδυνατούν να εκφράσουν τα συναισθήματά τους με λόγια, οπότε το σώμα αναλαμβάνει αυτό τον ρόλο. Η γλώσσα του σώματος λειτουργεί ως ένας πρωταρχικός τρόπος επικοινωνίας που διαθέτει μεγάλη πυκνότητα.
Για να κατανοήσει κάποιος τα μηνύματα του σώματος χρειάζεται την ανάλογη εκπαίδευση, όπως ένας ψυχαναλυτικός ψυχοθεραπευτής. Στη συνέχεια, ο ειδικός μοιράζεται την κατανόησή του με το άτομο. Έτσι, το βοηθά να συνειδητοποιήσει την προέλευση και λειτουργία των συμπτωμάτων του και να βρει, τελικά, άλλους τρόπους να εκφράζει τα συναισθήματά του.
Η γλώσσα του σώματος μπορεί να είναι ένας πολύ ήρεμος λόγος, κάτι σαν ψίθυρος. Μπορεί, όμως, να είναι και μία κραυγή, με τη μορφή έντονων πόνων, εμέτων, λιποθυμιών κ.τ.λ. Ο άνθρωπος μιλά διαμέσου της ασθένειάς του για τον εαυτό, για τον ψυχισμό και για την αλληλεπίδρασή του με τους άλλους. Μιλά για την οικογένεια, την προσωπική ιστορία και τις εξωτερικές συνθήκες της ζωής του. Κάθε κοινωνία, γενιά και πολιτισμικό περιβάλλον προβάλει και δημιουργεί τις δικές του σωματικές ασθένειες.
Η γλώσσα του σώματος, όμως, δεν χρησιμοποιείται για να εκφράσει μόνο ασθένειες και συμπτώματα, αλλά και θετικά στοιχεία, όπως η δημιουργικότητα, η χαρά και η καλή διάθεση. Ένα σώμα που λειτουργεί καλά αποτελεί το θεμέλιο μιας υγιούς αυτοεκτίμησης, αντανακλώντας, ταυτόχρονα, και τη συνολική συγκρότηση του ατόμου.
Το σύμπτωμα ως μέσο προσέλκυσης προσοχής
Για κάποιους, μια ασθένεια ή ένα σύμπτωμα μπορεί να είναι ο μοναδικός επιτρεπτός τρόπος προσέλκυσης της προσοχής και της φροντίδας των άλλων. Επίσης, λειτουργεί ως προσπάθεια ολοκλήρωσης της προηγούμενης ελλιπούς αίσθησης του σώματος και του εαυτού τους.
Μπορούμε να θεωρήσουμε τα ψυχοσωματικά συμπτώματα και ως ένα μέσο αντιμετώπισης μιας ψυχικά δύσκολης κατάστασης. Εάν κάποιος, ως παιδί, δεν έμαθε να διαχειρίζεται συναισθήματα και φαντασίες που αφορούν διάφορες συγκρούσεις, τότε θα έχει δυσκολίες αργότερα να διαμορφώσει μια ενιαία αίσθηση των σωματικών και ψυχικών του εμπειριών. Εάν δεν μπορεί να διαχειριστεί πνευματικά και ψυχικά τον ψυχικό του πόνο, το άγχος, την ευαλωτότητα και τις διάφορες συγκρούσεις του, τότε όλα αυτά μπορεί να αρχίσουν να εκφράζονται διαμέσου της γλώσσας του σώματος, δηλαδή, ψυχοσωματικά.
Ένας λόγος που μπορεί να είναι δύσκολη η απαλλαγή από ένα σύμπτωμα είναι η λεγόμενη μνήμη του σώματος. Ο τρόπος που λειτουργούμε και οι σωματικές μας αντιδράσεις οφείλονται, εν μέρει, σε αυτήν.
Η αντιμετώπιση των ψυχοσωματικών συμπτωμάτων από τους ειδικούς
Κάτι σημαντικότερο ακόμα και από τον εντοπισμό των αιτιών των ψυχοσωματικών συμπτωμάτων είναι ο τρόπος που, συνήθως, οι ειδικοί της σωματικής ιατρικής αντιμετωπίζουν τα άτομα αυτά. Πράγματι, σε αυτούς, τις περισσότερες φορές, καταφεύγουν αρχικά οι ασθενείς.
Ας πάρουμε το παράδειγμα, λοιπόν, ενός γιατρού που εξηγεί σε έναν ασθενή του πως το βάρος που νιώθει στο στήθος δεν αποτελεί προάγγελο εμφράγματος, η δε βραχνάδα στη φωνή του δεν υποδηλώνει κάποιον καρκίνο κ.τ.λ.
Φυσικά, καλά κάνει και εξηγεί ο γιατρός τι ΔΕΝ έχει ο ασθενής του. Ωστόσο, με ποιον τρόπο τον βοηθά να απαλλαγεί από αυτό που ΠΡΑΓΜΑΤΙΚΑ έχει και από το οποίο υποφέρει, από τη στιγμή που αυτό έχει να κάνει με τον ψυχισμό του; Βέβαια, συνήθως, ο ασθενής φεύγει με μια διαβεβαίωση πως δεν έχει τίποτα ή, εναλλακτικά, με κάποιο ήπιο αγχολυτικό. Παρόλα αυτά, η μέθοδος αυτή δεν θεραπεύει, αλλά μόνο συγκυριακά ανακουφίζει, μέχρι την επόμενη φορά επανεμφάνισης των ψυχοσωματικών του συμπτωμάτων.
Όταν τα άτομα με ψυχοσωματικά συμπτώματα αναζητούν βοήθεια σε κάποια μονάδα ιατρικής φροντίδας, το προσωπικό εκδηλώνει συχνά δυσπιστία. Κατά συνέπεια, η στάση αυτή γεννά στα άτομα αισθήματα οργής, φόβου, μοναξιάς, απελπισίας, πικρίας και προσβολής. Η ματαίωση που βιώνουν είναι μεγάλη, καθώς νιώθουν πως οι ειδικοί δεν τα λαμβάνουν σοβαρά υπόψη και έχουν την αίσθηση πως κανείς δεν τα ακούει με τη δέουσα προσοχή. Επιπλέον, δεν αισθάνονται ανακούφιση από την επίσκεψή τους στο γιατρό.
Ως εκ τούτου, αυτό δημιουργεί συχνά αρνητικά αισθήματα απέναντι στην ιατρική περίθαλψη και στο νοσηλευτικό προσωπικό. Όταν, λοιπόν, η ιατρική περίθαλψη δεν καταφέρνει να παράσχει μια αποτελεσματική βοήθεια, τα άτομα αυτά καταφεύγουν ξανά και ξανά στους ειδικούς. Μάλιστα, συχνά εμφανίζουν εντονότερες ενοχλήσεις ή νέα συμπτώματα.
Συμπεράσματα για τα ψυχοσωματικά συμπτώματα
Σήμερα πλέον, θεωρούμε όλες τις ασθένειες λιγότερο ή περισσότερο ως ψυχοσωματικές.
Αυτό συμβαίνει με την έννοια πως αυτό που ονομάζουμε «ψυχολογικοί παράγοντες» παίζει καθοριστικό ρόλο. Επηρεάζει την εμφάνιση, τη διατήρηση ή τη θεραπεία της συγκεκριμένης ασθένειας.
Κάθε μορφή ψυχοπαθολογίας είναι, ταυτόχρονα, και βιολογική. Πρέπει να υπάρχουν διάφοροι νευροβιολογικοί παράγοντες που να είναι φορείς της. Η θεώρηση αυτή δεν σημαίνει πως η ψυχοπαθολογία μπορεί απλά να αναχθεί σε μια νευροφυσιολογία. Ούτε σημαίνει πως η προσωπική ψυχοπαθολογία κάποιου έχει μόνο βιολογικές αιτίες. Η θεώρηση αυτή σημαίνει πως ο άνθρωπος είναι μια αδιαίρετη βιο-ψυχο-κοινωνική ενότητα.
Αντιμετωπίστε τη ρίζα του προβλήματος. Τα ψυχοσωματικά συμπτώματα είναι ο τρόπος του σώματος να ζητήσει βοήθεια. Κλείστε σήμερα το ραντεβού σας για Online Συνεδρία ή καλέστε μας για ραντεβού στο γραφείο στη Θεσσαλονίκη και κάντε το πρώτο βήμα για την ανακούφιση.
Πνευματικά Δικαιώματα: Το περιεχόμενο της ιστοσελίδας www.i-psyxologos.gr αποτελεί πνευματική ιδιοκτησία του Dr. Σάββα Σαλπιστή. Η αναδημοσίευση ή χρήση μέρους του κειμένου επιτρέπεται αποκλειστικά και μόνο με την παράθεση ενεργού συνδέσμου (active link) που θα οδηγεί στην πηγή.
