Καταρχάς, η διάκριση ανάμεσα σε σώμα και ψυχή κατέχει κεντρική θέση στον δυτικό τρόπο σκέψης. Συνεπώς, αυτή η διάκριση καθορίζει τον τρόπο που αντιλαμβανόμαστε την όποια διαταραχή ή δυσλειτουργία σε αυτές τις δύο διαστάσεις της ανθρώπινης ύπαρξης. Για τον λόγο αυτό, άλλωστε, μιλάμε με τόση απολυτότητα για «καθαρά» σωματικές ή ψυχικές ασθένειες. Ωστόσο, κατά πόσο αυτός ο διαχωρισμός της ανθρώπινης ύπαρξης βοηθά την προσπάθειά μας να απαλύνουμε τον ανθρώπινο πόνο;
Επιπλέον, όταν μιλάμε για «καθαρά» σωματικές ή ψυχικές ασθένειες, εννοούμε εμμέσως πως μπορεί να υπάρξει σώμα δίχως ψυχή ή το αντίστροφο. Είναι, όμως, κάτι τέτοιο ρεαλιστικό; Βοηθάει πραγματικά στην αντιμετώπιση του πόνου, σωματικού ή ψυχικού; Άραγε, υπάρχει ψυχική διαταραχή που δεν αποτυπώνεται μέσω σωματικών εκδηλώσεων; Και το αντίστροφο;
Σώμα και Ψυχή: Μια αδιαίρετη ενότητα
Βεβαίως, κάθε σοβαρή συζήτηση γύρω από τις ψυχοσωματικές διαταραχές αγγίζει αναπόφευκτα σημαντικά υπαρξιακά και θρησκευτικά ζητήματα. Παρόλα αυτά, η επιστήμη συγκλίνει πλέον σε μία άποψη. Συγκεκριμένα, ο άνθρωπος αποτελεί μια αδιαίρετη βιο-ψυχο-κοινωνική λειτουργική ολότητα. Επομένως, δεν θεωρούμε δόκιμο να μιλάμε για αλληλεπίδραση ψυχής και σώματος σαν να ήταν δύο ανεξάρτητες οντότητες.
Ως εκ τούτου, αντιμετωπίζουμε την οποιαδήποτε ασθένεια –άρα και τις ψυχοσωματικές διαταραχές– ως αποτέλεσμα της συνέργειας πολλών παραγόντων. Παράγοντες όπως το περιβάλλον, οι εμπειρίες, οι σχέσεις και οι συνθήκες ζωής παίζουν καθοριστικό ρόλο. Ουσιαστικά, επηρεάζουν τον τρόπο με τον οποίο βιώνουμε την ασθένειά μας.
Επιπρόσθετα, ιστορικά κάθε επιστημονικός κλάδος έχει κάνει τεράστια λάθη. Αυτό το γεγονός πρέπει να μας κάνει πιο διαλλακτικούς απέναντι σε νέες προσεγγίσεις. Ταυτόχρονα, όμως, οφείλουμε να είμαστε επιφυλακτικοί απέναντι σε «απόλυτες» αλήθειες. Για παράδειγμα, όλοι γνωρίζουμε την «αποτελεσματικότητα» της λοβοτομής στην ψυχιατρική. Αντίστοιχα, θυμόμαστε την ενοχοποίηση των μητέρων για τον αυτισμό στην ψυχανάλυση. Τελικά, οι επιστημονικές αλήθειες είναι πρόσκαιρες και αντιπροσωπεύουν απλώς την εκάστοτε αποκτηθείσα γνώση.
Διαχωρισμός: Αντιδράσεις και Ψυχοσωματικές Διαταραχές
Πρωτίστως, πρέπει να διαχωρίζουμε τις ψυχοσωματικές αντιδράσεις από τις ψυχοσωματικές διαταραχές. Οι πρώτες αποτελούν πρόσκαιρες φυσιολογικές αλλαγές. Χαρακτηριστικά παραδείγματα είναι το κοκκίνισμα, η εφίδρωση ή η ταχυκαρδία. Αυτές συμβαίνουν σε όργανα που δεν ελέγχουμε συνειδητά.
Πότε όμως μιλάμε για διαταραχή; Μιλάμε για διαταραχή όταν ένα όργανο εμφανίσει μόνιμη και σοβαρότερη βλάβη. Η πρόκληση μιας ψυχοσωματικής διαταραχής προϋποθέτει μια συγκεκριμένη ευαλωτότητα στο όργανο, καθώς και κάποιο γεγονός συναισθηματικής επιβάρυνσης. Γνωστά παραδείγματα αποτελούν το έλκος στομάχου, το βρογχικό άσθμα και η σπαστική κολίτιδα.
Αξίζει να σημειωθεί πως το γεγονός ότι μια ασθένεια είναι ψυχοσωματική δεν σημαίνει απαραίτητα πως η αιτιολογία της είναι αποκλειστικά ψυχική. Σημαίνει, ωστόσο, πως διάφοροι ψυχικοί παράγοντες καθορίζουν το «πότε» και το «πώς» κάποιος ασθενεί.
Ψυχοσωματικές διαταραχές και σωματοποίηση
Επιπλέον, ο όρος «ψυχοσωματική διαταραχή» δεν ταυτίζεται με τον όρο «σωματοποίηση». Η σωματοποίηση περιγράφει μια ψυχιατρική κατάσταση, όπου ένα ψυχικό πρόβλημα εκφράζεται σωματικά. Σύμφωνα με το ταξινομητικό σύστημα DSM-IV, εντάσσεται στα σωματόμορφα σύνδρομα.
Στα σύνδρομα αυτά, αν και τα συμπτώματα είναι σωματικά, δεν υπάρχει οργανική εξήγηση. Ή, ακόμα και αν υπάρχει, η αντίδραση του ασθενούς κρίνεται ως υπερβολική. Μια σημαντική διαφορά με τις κλασικές ψυχοσωματικές διαταραχές είναι η εξής: στη σωματοποίηση συνήθως δεν ανιχνεύουμε οργανικές αλλοιώσεις. Συχνά χρησιμοποιούμε τον όρο «ιατρικώς μη εξηγήσιμα συμπτώματα». Δυστυχώς, αυτά τα συμπτώματα τυγχάνουν συχνά λανθασμένης αντιμετώπισης.
Νιώθετε ότι το σώμα σας «φωνάζει» αλλά δεν βρίσκετε ιατρική αιτία; Κατανοώ την αγωνία σας και πόσο εξουθενωτικό είναι να μην παίρνετε απαντήσεις. Είμαι εδώ για να διερευνήσουμε μαζί τι κρύβεται πίσω από τα συμπτώματα. Ας μιλήσουμε προσωπικά (Online Συνεδρία)
Ψυχοσωματικές διαταραχές: Αιτιολογία
Ποιοι παράγοντες αυξάνουν, λοιπόν, την πιθανότητα εμφάνισης των ψυχοσωματικών διαταραχών; Συνήθως ευθύνονται οι εξής:
Κληρονομική προδιάθεση
Υπερευαισθησία του αυτόνομου νευρικού συστήματος
Διαταραχές αυτοσυγκέντρωσης και γνωστικών διεργασιών
Αγχογόνες εμπειρίες ζωής
Προηγούμενες εμπειρίες από ασθένειες
Υιοθετημένες συμπεριφορές γύρω από ασθένειες
Διάφοροι κοινωνικοί και πολιτισμικοί παράγοντες
Βέβαια, τα διάφορα σωματικά ενοχλήματα αποτελούν μέρος της φυσιολογικής καθημερινής ζωής. Συνήθως, εξαφανίζονται από μόνα τους. Οι περισσότεροι άνθρωποι δεν δίνουν ιδιαίτερη σημασία. Σε ορισμένα άτομα, όμως, δημιουργείται ένας φαύλος κύκλος. Εκεί, τα συμπτώματα και τα αρνητικά συναισθήματα αλληλοπυροδοτούνται.
Όταν κάποιος πιστεύει πως πάσχει από μία ασθένεια, το άγχος του αυξάνεται. Συχνά ο ίδιος παθητικοποιείται. Νιώθει αδύναμος, ανήμπορος και ευάλωτος. Εστιάζει υπερβολικά στο σώμα του και παρερμηνεύει τις αντιδράσεις του ως συμπτώματα. Παρόλα αυτά, παρατηρούμε πως τα άτομα με ψυχοσωματικές διαταραχές δεν φροντίζουν την υγεία τους περισσότερο από τους άλλους.
Ο ρόλος σκέψεων, συναισθημάτων και φαντασιώσεων
Παράλληλα, μπορούμε να προσεγγίσουμε τις ψυχοσωματικές διαταραχές και γνωσιακά. Ο τρόπος που σκεφτόμαστε επηρεάζει άμεσα το νευρικό σύστημα. Επηρεάζει ορμόνες όπως η κορτιζόλη, την αναπνοή και την καρδιά. Μια ήρεμη στάση ζωής καταπραΰνει αυτές τις λειτουργίες. Αντίθετα, οι αρνητικές σκέψεις τις πυροδοτούν.
Για παράδειγμα, φανταστείτε ένα άτομο που φοβάται τον καρκίνο. Ακόμα και το παραμικρό ενόχλημα πυροδοτεί καταστροφικές σκέψεις. Το άτομο ερμηνεύει το ενόχλημα ως απόδειξη της αρρώστιας. Αυτό φέρνει άγχος και φόβο θανάτου. Το αποτέλεσμα; Οι σωματικές αντιδράσεις εντείνονται. Έτσι, εγκαθιδρύεται ένας φαύλος κύκλος.
Σύμφωνα με το γνωσιακό μοντέλο, υπάρχει λύση. Πρέπει να τροποποιήσουμε αυτές τις αρνητικές παραστάσεις. Στόχος μας είναι να τις αντικαταστήσουμε με πιο θετικές και ρεαλιστικές προσδοκίες.
Η γλώσσα του σώματος ως μορφή επικοινωνίας
Άλλωστε, δεν επικοινωνούμε μόνο με τον λόγο. Το σώμα μας «μιλάει» και αφηγείται όσα δεν μπορούμε να εκφράσουμε με λέξεις. Αρκετοί ασθενείς με ψυχοσωματικές διαταραχές δυσκολεύονται να εκφράσουν τα συναισθήματά τους λεκτικά. Τότε, το σώμα αναλαμβάνει να εκφράσει τα ανείπωτα.
Δυστυχώς, δεν μπορεί ο καθένας να «μεταφράσει» τη γλώσσα του σώματος. Ωστόσο, ένας επαγγελματίας ψυχικής υγείας μπορεί. Διαθέτει την απαραίτητη εκπαίδευση να ερμηνεύσει τους συμβολισμούς της ασθένειας.
Επιπλέον, κάθε κοινωνία προβάλλει τις δικές της σωματικές ασθένειες. Η γλώσσα του σώματος, όμως, δεν εκφράζει μόνο συμπτώματα. Για κάποια άτομα, η ασθένεια αποτελεί τη μοναδική δυνατότητα να προκαλέσουν την προσοχή. Είναι ο μόνος τρόπος να εισπράξουν τη φροντίδα που χρειάζονται.
Η ψυχαναλυτική οπτική
Επιπρόσθετα, η ψυχανάλυση δεν θεωρεί τη σωματοποίηση αποκλειστικά παθολογική. Όλοι σωματοποιούμε όταν ο ψυχικός πόνος δεν βρίσκει λέξεις. Τα αισθήματα αποτελούν ούτως ή άλλως ψυχοσωματικά φαινόμενα. Για παράδειγμα, ο φόβος αυξάνει τους παλμούς της καρδιάς.
Η κλινική εμπειρία δείχνει σχέση ανάμεσα στη σωματοποίηση και σε πρώιμα τραύματα με τη μητέρα. Μιλάμε για μια μητέρα που φοβόταν ή απέτρεπε τη συναισθηματική έκφραση του παιδιού. Η απουσία ενός ασφαλούς προτύπου οδηγεί το παιδί σε λάθος συμπεράσματα. Θεωρεί την έκφραση συναισθημάτων απαγορευμένη ή απειλητική.
Για τον λόγο αυτό, ο ψυχισμός δεν επεξεργάζεται τις επώδυνες εμπειρίες. Το άτομο αρνείται την εξάρτηση από άλλους. Συνεπώς, εγκλωβίζεται σε απόγνωση και οργή.
Η σωματοποίηση είναι, στην ουσία, η σωματική έκφραση αυτού που ο ψυχισμός δεν αντέχει. Τα συμπτώματα επανέρχονται ανάλογα με τις συναισθηματικές διακυμάνσεις. Εδώ συναντάμε συχνά την αλεξιθυμία. Το άτομο δεν έχει φαντασία και λόγια για τα συναισθήματά του. Έτσι, μιλάει το σώμα.
Αντιμετώπιση των ψυχοσωματικών διαταραχών
Ποια είναι, τελικά, η βασική προϋπόθεση για την αντιμετώπιση των ψυχοσωματικών διαταραχών; Η δημιουργία μιας σχέσης εμπιστοσύνης με έναν ειδικό (ψυχολόγο, ψυχίατρο ή οικογενειακό γιατρό).
Συχνά, κρίνεται απαραίτητη η συστηματική ψυχοθεραπεία. Στόχος είναι να δοθεί η ευκαιρία στο άτομο να επεξεργαστεί τα επώδυνα συναισθήματα. Πρέπει να κατανοήσει τι αντιπροσωπεύουν τα συμπτώματά του. Μόνο έτσι μπορεί να υπάρξει οριστική λύση και διεύρυνση της αυτογνωσίας. Η θεραπεία απελευθερώνει δυνάμεις που το άτομο σπαταλούσε για να κρύβει τον πόνο του.
Τέλος, σε ορισμένες περιπτώσεις, όταν ο πόνος μειώνει τη λειτουργικότητα, ίσως χρειαστεί και κατάλληλη φαρμακευτική αγωγή.
Μην αντιμετωπίζετε τον πόνο μόνοι σας Είμαι στη διάθεσή σας για να αποκωδικοποιήσουμε μαζί τα μηνύματα του σώματός σας και να βρούμε την ισορροπία που χρειάζεστε. Για Online Συνεδρία μαζί μου: Πατήστε εδώ. Για Ραντεβού στο Γραφείο μου (Θεσσαλονίκη): Επικοινωνήστε εδώ
Πνευματικά Δικαιώματα: Το περιεχόμενο της ιστοσελίδας www.i-psyxologos.gr αποτελεί πνευματική ιδιοκτησία του Dr. Σάββα Σαλπιστή. Η αναδημοσίευση ή χρήση μέρους του κειμένου επιτρέπεται αποκλειστικά και μόνο με την παράθεση ενεργού συνδέσμου (active link) που θα οδηγεί στην πηγή.
