Η αποτελεσματικότητα της Ψυχοθεραπείας και η συμβολή της στην ψυχική υγεία

Η ψυχολογική θεραπευτική αντιμετώπιση 

Η πλέον γνωστή μορφή ψυχολογικής αντιμετώπισης είναι η ψυχοθεραπεία. Στις μέρες μας, η αποτελεσματικότητα της ψυχοθεραπείας αποτελεί κεντρικό σημείο επιστημονικής έρευνας. Πρόκειται για μια ετερογενή μορφή θεραπείας με πολλές κατευθύνσεις και θεωρητικά μοντέλα με σημαντικές διαφορές μεταξύ τους. Στις σημαντικές διαφορές περιλαμβάνεται και ο στόχος των διαφόρων ψυχοθεραπειών. Στις περισσότερες, η μείωση των συμπτωμάτων είναι από επιθυμητή έως αυτοσκοπός, ενώ, σε ορισμένες, πρωταρχικός στόχος είναι η αυτογνωσία. Τώρα πλέον, υπάρχουν και ψυχοθεραπευτικές παρεμβάσεις μέσω διαδικτύου, τηλεφώνου κ.τ.λ. Όλοι οι ανωτέρω παράγοντες καθιστούν πολύ δύσκολη τη δημιουργία ενός ενιαίου ορισμού της ψυχοθεραπείας, ιδιαίτερα με βάση την κλασσική θεώρηση.

Ψυχοθεραπεία και Ιατρικό Μοντέλο: Μία κριτική προσέγγιση

Ένας άλλος πόλος διαφωνίας στο χώρο της ψυχοθεραπείας είναι κατά πόσο αυτή μπορεί να εξομοιωθεί/συγκριθεί με την κλασσική ιατρική παρέμβαση η οποία αποσκοπεί στη βελτίωση των συμπτωμάτων, βάσει μίας διάγνωσης και ενός προκαθορισμένου θεραπευτικού πρωτοκόλλου. Στην κλασσική ιατρική παρέμβαση, το σημαντικό είναι η τεχνική και όχι ο θεράπων ως άτομο ή η σχέση του με τον ασθενή.

Συχνά, αυτό αποτελεί και μία διαχωριστική γραμμή ανάμεσα στις διάφορες ψυχοθεραπευτικές κατευθύνσεις, καθώς οι συμπεριφορικού και γνωσιακού τύπου ψυχοθεραπείες είναι πολύ συχνότερα αποδεκτές από την εμπειρικά τεκμηριωμένη ιατρική έρευνα, συγκρινόμενες άμεσα με τη φαρμακευτική αντιμετώπιση. Αντίθετα, οι ψυχοδυναμικές ψυχοθεραπείες αντιμετωπίζουν δυσκολίες στην εκπλήρωση των κριτηρίων εκείνων που θα τις χαρακτήριζαν ως εμπειρικά τεκμηριωμένες. Αυτό οφείλεται κυρίως στη διαφορετική αντίληψη της ψυχοδυναμικής προσέγγισης, σε σχέση με τις φυσικές επιστήμες, για το αν το σύμπτωμα είναι κάτι που απλά πρέπει να εξαλειφθεί ή μία κλειστή επιστολή που πρέπει να μελετηθεί και να κατανοηθεί και, τέλος, για το αν η εξάλειψή του αποτελεί το μοναδικό κριτήριο της ψυχικής υγείας. Γνωρίζουμε, όμως, πως οι παράγοντες που συνδέονται με μία θετική έκβαση δεν είναι απαραίτητα και θεραπευτικοί. Όταν όμως η κυρίαρχη ψυχιατρική άποψη θεωρεί τις ψυχικές ασθένειες, σε μεγάλο βαθμό, ως ανίατες, τότε η μείωση των συμπτωμάτων θεωρείται πως αποτελεί επαρκή στόχο.

Όμως, οι επικριτικές φωνές απέναντι στη χρησιμοποίηση του ιατρικού μοντέλου στην ψυχολογική έρευνα είναι πολλές, ακόμα και στο χώρο των συμπεριφορικών και γνωσιακών θεραπειών.

Πλέον, η τεχνολογία επιτρέπει την πρόσβαση σε εξειδικευμένη φροντίδα από οπουδήποτε. Αν ενδιαφέρεστε για εξ αποστάσεως υποστήριξη, μπορείτε να ενημερωθείτε για την online ψυχοθεραπεία και τον τρόπο διεξαγωγής των συνεδριών. 

 Η επιστημονική αποτελεσματικότητα της ψυχοθεραπείας

 Όλα τα ερευνητικά ευρήματα καταδεικνύουν, μέχρι στιγμής, με τρόπο αδιαμφισβήτητο πως η ψυχοθεραπεία είναι ένας αποτελεσματικός τύπος θεραπευτικής παρέμβασης

Τα αποτελέσματά της συγκρίθηκαν με αυτά του συνδυασμού ψυχοθεραπείας με φαρμακευτική αγωγή ή με την αυτόματη ίαση ατόμων σε λίστα αναμονής. Ο μέσος δείκτης αποτελεσματικότητάς της δείχνει πως ο μέσος ασθενής, μετά την ολοκλήρωση της ψυχοθεραπείας του, αισθάνεται καλύτερα σε σχέση με το 80% των ασθενών χωρίς θεραπεία. Το εύρημα αυτό αποτελεί ένα αποτέλεσμα καλύτερο από αυτό πολλών άλλων ιατρικών παρεμβάσεων.

Ένα παράδοξο εύρημα της ψυχοθεραπευτικής έρευνας είναι πως τα αποτελέσματα των διαφόρων ψυχοθεραπειών είναι σχεδόν ισότιμα, παρά τη διαφορετική τους μέθοδο. H διαπίστωση του ιατρικού μοντέλου πως ορισμένες θεραπείες είναι αποτελεσματικότερες κάποιων άλλων οφείλεται στη χρήση συγκεκριμένων τεχνικών. Πρόκειται για τεχνικές που είναι μετρήσιμες με τη μεθοδολογία του μοντέλου αυτού και οι οποίες δεν υφίστανται σε άλλα είδη ψυχοθεραπείας. Υπάρχουν, επίσης, έρευνες που καταδεικνύουν πως η όποια υπεροχή των γνωσιακών και συμπεριφορικών θεραπειών οφείλεται συχνά σε μεθοδολογικά λάθη. Συχνά, το φαινόμενο αυτό αποδίδεται και σε μεροληψία των ερευνητών.

Η κατανόηση των αναγκών σας είναι το πρώτο βήμα για τη θεραπεία. Αν αναζητάτε υποστήριξη, μπορείτε να κλείσετε ένα ραντεβού στο γραφείο μου για να βρούμε μαζί την κατάλληλη προσέγγιση η μια online συνεδρια ψυχοθεραπειας απο την ανεση του σπιτιου σας.

Η σημασία της θεραπευτικής σχέσης και οι ψυχολογικές πλευρές της φαρμακευτικής αγωγής

Ο διάλογος, ως μέσο διερεύνησης και θεραπείας, αποτελεί ίσως την αρχαιότερη ιατρική πράξη. Είναι το βασικό εργαλείο της ψυχιατρικής εδώ και πολλά χρόνια. Οι έρευνες της εξελικτικής ψυχολογίας δείχνουν με τρόπο αδιαμφισβήτητο πως ένα μεγάλο μέρος των προβλημάτων των παιδιών, ιδιαίτερα μικρών ηλικιών, πυροδοτούνται από την προβληματική της μητέρας. Επίσης, καθοριστικό ρόλο παίζει η ποιότητα της σχέσης των γονιών ή η γενικότερη οικογενειακή κατάσταση. Αυτό σημαίνει πως η χρήση ενός θεραπευτικού διαλόγου με τους γονείς αποτελεί προϋπόθεση για την αντιμετώπιση των προβλημάτων ενός μικρού παιδιού.

Το ίδιο ισχύει και για παιδιά προεφηβικής και εφηβικής ηλικίας. Αυτά, κάτω από την πίεση των αιτημάτων της συγκεκριμένης εξελικτικής περιόδου, μπορεί να εμφανίσουν μία ζοφερή κλινική εικόνα. Αυτή η εικόνα μπορεί να αφορά στη σχέση τους με το σώμα τους, τη διάθεση ή τις διαπροσωπικές τους σχέσεις. Συχνά, η κατάσταση αυτή εκλαμβάνεται ως κάποιου είδους ψυχική διαταραχή. Ωστόσο, η άρση της δεν απαιτεί τίποτα περισσότερο από μία καλή θεραπευτική σχέση και έναν ποιοτικό θεραπευτικό διάλογο.

Η έλλειψη της δέουσας βαρύτητας για τη σημασία της διαπροσωπικής σχέσης ανάμεσα σε θεράποντα και θεραπευόμενο ενέχει κινδύνους. Αυτό ισχύει ακόμα και όταν η θεραπευτική επιλογή είναι φαρμακευτική. Τότε, το θέμα της ψυχικής νόσου ανάγεται σε πρόβλημα αμιγώς βιολογικό, δηλαδή ως αποτέλεσμα μιας βιοχημικής αναρχίας του εγκεφάλου. Η προσέγγιση αυτή τελικά αποκόπτει το άτομο από τον περίγυρό του.

Η ταύτιση του ανθρώπου με το σώμα του αποτελεί μια προσέγγιση που στην ουσία αγνοεί τον άνθρωπο ως υποκείμενο. Αγνοεί δηλαδή την προσωπική του ιστορία, τα συναισθήματα, τον λόγο και τους υπαρξιακούς προβληματισμούς που διαμορφώνουν την ψυχική του ισορροπία. Μία ψυχιατρική προσέγγιση, που αρκείται στη μελέτη της εγκεφαλικής λειτουργίας, ποτέ δε θα μπορέσει να δημιουργήσει ένα ολοκληρωμένο μοντέλο. Χρειάζεται, αντίθετα, ένα μοντέλο που συνεκτιμά τη δυναμική αλληλεπίδραση φαινομένων όπως η συνείδηση, το βίωμα, ο λόγος και η βούληση.

Νευροεπιστήμες και αποτελεσματικότητα της ψυχοθεραπείας

Ο ανθρώπινος εγκέφαλος αναπτύσσεται μέσα σε ένα πλαίσιο διαπροσωπικών σχέσεων που δρουν καθοριστικά στη διαμόρφωση της δομής του και ένα μεγάλο μέρος της δομικής λειτουργίας του αναπτύσσεται μετά τη γέννηση, γεγονός που επιβεβαιώνει τη σημαντική επιρροή των περιβαλλοντικών παραγόντων. Η έρευνα για την αποτελεσματικότητα της ψυχοθεραπείας στην εγκεφαλική λειτουργία έχει καταδείξει μεταβολές παρόμοιες αυτών που συμβαίνουν και στην περίπτωση μιας φαρμακευτικής αντιμετώπισης. Συγκεκριμένα, νευρολόγοι όπως οι Damasio και Berthoz εξήγησαν τον τρόπο με τον οποίο η ψυχική καταπόνηση επηρεάζεται. Ως εκ τούτου, οι μεταβολές στη χημική ισορροπία μπορούν να οδηγήσουν σε αποκλίνουσες συμπεριφορές.. Η πρόταση των συγκεκριμένων ερευνητών, για την αντιμετώπιση τέτοιου είδους προβλημάτων, είναι η λήψη μέτρων μείωσης ή εξάλειψης των αγχογόνων παραγόντων και όχι η προσπάθεια αποκατάστασης της χημικής ισορροπίας του εγκεφάλου διαμέσου της χορήγησης ψυχοφαρμάκων.

Πώς επιδρά η θεραπευτική συμμαχία στην ίαση;

Αδιαμφισβήτητα, η αξία και η σημασία της ποιότητας της διαπροσωπικής σχέσης ανάμεσα σε ασθενή και θεράποντα ιατρό προκύπτει και από τα ευρήματα πολλών ερευνών. Για παράδειγμα, η κατάσταση ασθενών, που λαμβάνουν αντικαταθλιπτική αγωγή από ιατρούς που δεν κατάφεραν να δημιουργήσουν μία θεραπευτική συμμαχία μαζί τους, επιδεινώνεται σε αντίθεση με αυτή ασθενών που ανέπτυξαν μια θεραπευτική συμμαχία με τους θεράποντες ιατρούς τους. Οι ιατροί που δημιουργούν καλή σχέση με τους ασθενείς τους, ακόμα και όταν χορηγούν placebos (εικονικά φάρμακα), επιτυγχάνουν καλύτερα θεραπευτικά αποτελέσματα σε σύγκριση με αυτούς που χορηγούν αντικαταθλιπτικά, χωρίς όμως να έχουν αναπτύξει καλή θεραπευτική σχέση με τους ασθενείς τους.

Ένα από τα μεγαλύτερα προβλήματα της φαρμακευτικής αντιμετώπισης σωματικών και ψυχιατρικών ασθενειών είναι η ελλιπής συμμόρφωση των ασθενών στις οδηγίες λήψης των φαρμάκων τους. Όσον αφορά στα ψυχοφάρμακα, αν και τις τελευταίες δεκαετίες έχουν κυκλοφορήσει πολλά νέα σκευάσματα με λιγότερες παρενέργειες, εντούτοις ο μέσος όρος συμμόρφωσης δεν έχει μεταβληθεί, σύμφωνα με τις έρευνες των τελευταίων 30 περίπου χρόνων. Επιπλέον, το συμπέρασμα των ερευνητών είναι πως η συμμόρφωση εξαρτάται από διάφορες στάσεις. Παράλληλα, η ποιότητα της σχέσης θεράποντα-θεραπευόμενου παραμένει καθοριστική. Η ποιότητα της σχέσης θεράποντα-θεραπευόμενου είναι και εδώ καθοριστική, όπως διαφαίνεται από τα αποτελέσματα πολλών ερευνών.

Η μέθοδος της «λήψης κοινής απόφασης» και η συμμόρφωση

Μία μέθοδος, που έχει προταθεί και που φαίνεται πως συμβάλλει στη βελτίωση της συμμόρφωσης, είναι η αποκαλούμενη «λήψη κοινής απόφασης» η οποία τονίζει τη σημασία της ενεργητικής συμμετοχής και των δύο μερών στην απόφαση επιλογής της όποιας φαρμακευτικής αγωγής. Ο ιατρός ενημερώνει ενδελεχώς και επιστημονικώς τεκμηριωμένα τον ασθενή για τα οφέλη και τις πιθανές παρενέργειες της συγκεκριμένης αγωγής ή για την ύπαρξη τυχόν άλλων εναλλακτικών αγωγών, και, αφού δοθούν όλες οι απαραίτητες εξηγήσεις και αρθούν οι όποιες επιφυλάξεις, λαμβάνεται από κοινού η απόφαση για το είδος της αγωγής που θα ακολουθηθεί.

Η ανάλυση πολλών μελετών κατέδειξε πως ο συνδυασμός αντικαταθλιπτικής αγωγής με ψυχοθεραπεία βελτίωσε το δείκτη συμμόρφωσης. Ο συνδυασμός αντικαταθλιπτικών και γνωσιακής ψυχοθεραπείας αυξάνει την ανοχή στις παρενέργειες των αντικαταθλιπτικών και τη διάρκεια παραμονής στη θεραπεία.

Ψυχοθεραπευτική προσέγγιση στις διαταραχών προσωπικότητας

Η αποτελεσματικότητα της ψυχοθεραπείας στις περιπτώσεις της μεταιχμιακής διαταραχής αναδεικνύει την ανάγκη για μια πολύπλευρη θεώρηση.

Όλες οι μέχρι στιγμής έρευνες καταδεικνύουν πως τα ψυχοφάρμακα μειώνουν αρχικά μόνο συμπτώματα όπως το άγχος ή η κατάθλιψη. Ωστόσο, αφήνουν ανέγγιχτη τη δομή της διαταραχής. Για τον λόγο αυτό, τονίζεται η σημασία μιας πολύπλευρης θεώρησης της φαρμακευτικής αγωγής. Είναι απαραίτητη η προσπάθεια αλλαγής της στάσης του ασθενούς απέναντι στην ασθένεια και τις αιτίες της. Αυτοί οι παράγοντες επηρεάζουν καθοριστικά και τη στάση του απέναντι στην ίδια τη φαρμακευτική αγωγή.

Εάν, για παράδειγμα, ο ασθενής έχει διαπροσωπικές δυσκολίες, χρειάζεται διερεύνηση για το πού οφείλονται. Ενδέχεται αυτές να πηγάζουν από κάποιο νευροψυχιατρικό πρόβλημα, όπως η παρορμητικότητα. Σε αυτή την περίπτωση, η θεραπευτική επιλογή θα είναι ενδεχομένως φαρμακευτική. Αντιθέτως, αν οφείλονται σε παλινδρομικές και εξαρτητικές ανάγκες, τότε η αντιμετώπιση θα πρέπει να είναι κυρίως ψυχοκοινωνική.

Η ενημέρωση του ασθενούς για τον αποκλίνοντα τρόπο λειτουργίας του και για το θεραπευτικό στόχο είναι κομβική. Η διαδικασία αυτή ενισχύει τη θεραπευτική συμμαχία και τη συμμετοχή του στην όλη θεραπευτική προσπάθεια. Συχνά, η φαρμακευτική αγωγή, σε συνδυασμό με το διασχιστικό τρόπο λειτουργίας αυτών των ασθενών, ενέχει έναν κίνδυνο. Μπορεί να τους κάνει να θεωρήσουν το πρόβλημά τους ως αμιγώς βιολογικό. Ως αποτέλεσμα, υπάρχει η πιθανότητα να μην επενδύσουν σε παράλληλες ψυχοκοινωνικού τύπου παρεμβάσεις, οι οποίες όμως είναι αναντικατάστατες.

Οικονομικά οφέλη και αποτελεσματικότητα της ψυχοθεραπείας

Τα οικονομικά οφέλη που προσφέρει η ψυχοθεραπεία έχουν γίνει αντικείμενο πολλών ερευνών. Επικεντρώνονται κυρίως σε ασθενείς με σοβαρές διαταραχές προσωπικότητας, οι οποίοι χρειάζονται συχνή ψυχιατρική φροντίδα. Ενδεικτικά, μια συγκριτική μελέτη κόστους περίθαλψης 12 μηνών πριν και μετά τη θεραπεία κατέδειξε καθαρό κέρδος 18.000 δολαρίων για κάθε ασθενή.

Μία μεταανάλυση ερευνών της περιόδου 1984-1994 κατέδειξε πως στο 88% των μελετών υπήρξε σημαντική μείωση του κόστους. Φάνηκε πως η αποτελεσματικότητα της ψυχοθεραπείας περιορίζει την ανάγκη για δαπανηρές νοσηλείες. Αυτό αφορά ιδιαίτερα ασθενείς με σοβαρή ψυχική διαταραχή ή εξάρτηση από ουσίες.

Συγκεκριμένα, κάθε δολάριο που επενδύθηκε στην αποτελεσματικότητα της ψυχοθεραπείας απέδιδε τετραπλάσια εξοικονόμηση. Το όφελος αυτό έφτασε τα 200 εκατομμύρια δολάρια σε τρία έτη, λόγω μείωσης των νοσηλειών. Ουσιαστικά, κάθε επένδυση στη θεραπεία επέστρεφε τετραπλάσια οικονομική ωφέλεια.

Σε άλλη μελέτη συγκρίθηκε το κόστος μεταξύ μιας ψυχαναλυτικής και μιας κλασικής ψυχιατρικής μονάδας. Τα αποτελέσματα κατέδειξαν σταδιακή μείωση των λειτουργικών εξόδων στην πρώτη μονάδα. Αντιθέτως, στη δεύτερη μονάδα το κόστος παρέμεινε σταθερό.

Επίλογος

Η αποτελεσματικότητα της ψυχοθεραπείας και η συμβολή των ψυχοκοινωνικών παρεμβάσεων στην αντιμετώπιση σοβαρών διαταραχών έχει αποδειχθεί αναντικατάστατη. Η προσπάθεια αξιολόγησης και σύγκρισης της αποτελεσματικότητας αυτών των δύο σημαντικών κλινικών εργαλείων προκαλεί συχνά σύγχυση. Αυτό συμβαίνει διότι έχουν συνήθως εντελώς διαφορετικούς στόχους, ενώ η χρήση των ίδιων μεθόδων τεκμηρίωσης οδηγεί σε λανθασμένα συμπεράσματα. Οι πιέσεις για τεκμηρίωση της αποτελεσματικότητας των ψυχοθεραπειών, και ιδιαίτερα των μακροχρόνιων, δεν ασκούνται αποκλειστικά για επιστημονικούς λόγους. Αντιθέτως, στοχεύουν στη μείωση του αυξημένου κόστους της ψυχιατρικής περίθαλψης. Η τάση αυτή έχει ήδη οδηγήσει σε χαοτικές ψυχοφαρμακευτικές πρακτικές, οι οποίες συμβάλλουν στην αύξηση των νοσηλειών και στη χρόνια επιβάρυνση των ασθενών.

Η συμβολή των διαφόρων ψυχοθεραπευτικών/ψυχοκοινωνικών παρεμβάσεων στην αντιμετώπιση πολλών ψυχοπαθολογιών έχει αποδειχθεί καθοριστική. Αυτό ισχύει ιδιαίτερα για τις σοβαρές διαταραχές προσωπικότητας, όπου η παρέμβαση κρίνεται αναντικατάστατη. Η ψυχαναλυτική θεωρία και κλινική πράξη έχουν συμβάλει καθοριστικά στην κατανόηση του ανθρώπινου ψυχισμού διαμέσου εννοιών όπως το υποσυνείδητο και η μεταβίβαση. Επιπλέον, μπορούν να συνεισφέρουν στην ευρύτερη κατανόηση των νευροεπιστημών. Μέσω αυτής της σύνδεσης, οδηγούμαστε σε ένα εξελιγμένο μοντέλο ψυχισμού και σε μια πιο αποτελεσματική χρήση των ψυχοφαρμάκων.

«Η ψυχοθεραπεία προσφέρει τα εργαλεία για μια ποιοτικότερη ζωή. Είμαι στη διάθεσή σας για online συνεδρίες ψυχοθεραπείας από την άνεση του χώρου σας ή για δια ζώσης συναντήσεις στο γραφείο μου.»