Και μόνον η λέξη ψύχωση προκαλεί σε πολλούς δέος. Οι ψυχώσεις δημιουργούν την αίσθηση πως πρόκειται για κάτι πολύ σοβαρό και ακατανόητο, κάτι που, σε μεγάλο βαθμό, ισχύει. Ωστόσο, οι ψυχώσεις αποτελούν καταστάσεις που χρήζουν βαθιάς κατανόησης.
Και όμως, όλοι μας έχουμε εμπειρία από μία κατάσταση που μοιάζει κατά πολύ με την ψυχωσική. Αυτή η κατάσταση δεν είναι άλλη από τα όνειρά μας. Στη διάρκεια του ενός τρίτου του ύπνου μας ονειρευόμαστε. Πρόκειται για μια εμπειρία που μοιάζει με την ψύχωση, καθώς οι έννοιες του χρόνου, του χώρου και της λογικής εμπλέκονται με έναν ιδιαίτερο τρόπο. Αν αυτό συνέβαινε στη διάρκεια που είμαστε ξύπνιοι, τότε πιθανότατα θα χαρακτηριζόμασταν και εμείς ως ψυχωσικοί.
Η ψυχωσική εμπειρία και η σύνδεσή της με την καθημερινή ζωή
Κάτι ανάλογο ισχύει και με τις φαντασιώσεις των μικρών παιδιών. Αυτές, επίσης, μοιάζουν πολύ με τον ψυχωσικό τρόπο σκέψης. Ο ερευνητής της σχιζοφρένειας M. Bleuler αναφέρει χαρακτηριστικά: «Στον ψυχικό κόσμο του κάθε σχιζοφρενή υπάρχει και μια φυσιολογική ψυχική ζωή, καλυμμένη πίσω από την ψύχωση…». Συμπληρώνει μάλιστα πως «…πίσω από κάθε καθημερινή συμπεριφορά ενός ψυχικά υγιούς ατόμου ελλοχεύει και μια ψυχωσική ζωή».
Τέτοιου είδους τοποθετήσεις, όμως, φαντάζουν πολύ ασαφείς και, ίσως, άνευ αξίας για ψυχιάτρους που έχουν έναν αμιγώς βιολογικό προσανατολισμό. Αυτό συμβαίνει συχνά όταν δεν υπάρχει γνώση και ενδιαφέρον για τον εσωτερικό κόσμο των εμπειριών και των συναισθημάτων του ατόμου.
Η θεώρηση που έχει ο καθένας μας για την ψυχική νόσο παίζει καθοριστικότατο ρόλο στη στάση που υιοθετούμε. Επηρεάζει άμεσα τον τρόπο που αντιμετωπίζουμε ή θεραπεύουμε τον άνθρωπο που έχουμε απέναντί μας.
Ο ψυχωσικός τρόπος σκέψης δεν είναι τόσο ακατανόητος και άνευ αξίας όσο ίσως φαντάζει για κάποιον αδαή. Είναι ακριβώς όπως η παιδική φαντασίωση, η οποία δεν στερείται νοήματος. Η θέση του M. Bleuler βοηθά να κατανοήσουμε πόσο λανθασμένα μπορούμε να πορευθούμε, αν δεν συνυπολογίσουμε στις όποιες παρεμβάσεις μας και τον φυσιολογικό άνθρωπο. Πρέπει να αναζητούμε τις φυσιολογικές πλευρές του ατόμου πίσω από την ψύχωσή του.
Τι είναι η ψύχωση;
Όταν κάποιος εμφανίζει κάποιας μορφής ψύχωση, παρουσιάζει παραλήρημα. Αυτό σημαίνει πως οι ψυχώσεις επηρεάζουν τον τρόπο που το άτομο ερμηνεύει την πραγματικότητα του με έναν πολύ προσωπικό και αποκλίνοντα τρόπο.
Για παράδειγμα, το άτομο μπορεί:
Να νομίζει πως ακούει φωνές, με τις οποίες ίσως και να συνομιλεί.
Να έχει σκέψεις πως κάποιοι τον καταδιώκουν με σκοπό να του κάνουν κακό.
Να πιστεύει πως τον παρακολουθούν μέσα από την TV ή το ραδιόφωνο.
Να αισθάνεται πως εκτίθεται σε θανατηφόρες ακτινοβολίες.
Όλα αυτά προκαλούν, συνήθως, ένα αίσθημα άμεσης απειλής και τρόμου, γεγονός που εκτοξεύει το άγχος στα ύψη.
Συνοπτικά, θα μπορούσαμε να πούμε πως η ψύχωση είναι μία κατάσταση η οποία παραμορφώνει την αντίληψη πραγματικότητας του ατόμου. Οδηγεί σε διαφόρων διαβαθμίσεων μείωση της λειτουργικής ικανότητάς του, τόσο στην ψυχολογική του λειτουργία όσο και στην ικανότητά του για κοινωνική αλληλεπίδραση και εργασία.
Η εξειδικευμένη ψυχοθεραπεία προσφέρει ένα σταθερό και ασφαλές πλαίσιο για την κατανόηση του ψυχωσικού βιώματος και την ανάκτηση της επαφής με την πραγματικότητα.
Η εμφάνιση μακροχρόνιων δυσλειτουργιών
ο 1/3 των ατόμων που έχουν εμφανίσει κάποιες ψυχώσεις —κυρίως σχιζοφρένεια— δεν ξεπερνούν ποτέ εντελώς το πρόβλημά τους. Επιπλέον, στην περίπτωση αυτή, εξελίσσουν μια χρόνια ψυχωσική δυσλειτουργία. Αυτή εκδηλώνεται με δυσκολίες στη σωστή αποκωδικοποίηση του περιβάλλοντός τους και στην προσαρμογή τους σε αυτό.
Ειδικότερα, τα άτομα μπορεί:
Να γίνουν επιθετικά ή πολύ αντιδραστικά απέναντι στους άλλους.
Να μην αναγνωρίζουν τα μηνύματα του σώματός τους (π.χ. τον πόνο).
Να μην μπορούν να αξιολογήσουν τον κατάλληλο τρόπο ένδυσης.
Να δυσκολεύονται να αντλήσουν γνώση από τις εμπειρίες τους.
Όλες αυτές οι δυσκολίες, σε συνδυασμό με τα υπόλοιπα συμπτώματα (παραλήρημα, παραισθήσεις κ.τ.λ.), προκαλούν φόβο στον περίγυρο. Ως συνέπεια, τα άτομα αυτά οδηγούνται στον αποκλεισμό και στην απομόνωση. Αυτό επιδεινώνει ακόμα περισσότερο την ήδη επιβαρυμένη κατάστασή τους. Για τους λόγους αυτούς, είναι πολύ σημαντικό να δίνεται ειδικό βάρος στη διατήρηση των κοινωνικών σχέσεων ή στη δημιουργία νέων δεσμών που προσφέρουν συμμετοχή στη ζωή.
Παράγοντες που μπορεί να επιδεινώσουν ή να πυροδοτήσουν την κατάσταση
Όλοι μας —ασθενείς ή μη— είμαστε πάνω απ’ όλα Άνθρωποι. Αυτό σημαίνει πως έχουμε λίγο-πολύ τις ίδιες ευαισθησίες, αγωνίες, ανάγκες και επιθυμίες. Ένα άτομο με ψυχωσική δυσλειτουργία ή βιολογική/ψυχολογική ευαλωτότητα διαφέρει στο εξής: αντιδρά πολύ βαθύτερα και εντονότερα απέναντι σε ματαιώσεις, απώλειες ή προσβολές. Αυτά τα γεγονότα μπορούν να πυροδοτήσουν μια ψυχωσική διαδικασία ή να επιδεινώσουν μια ήδη υπάρχουσα.
Κρίσεις ζωής και ψυχική υγεία
Αναμφίβολα, οι διάφορες κρίσεις ζωής είναι αναπόφευκτες και πλήττουν τον καθένα μας. Τέτοιου είδους κρίσεις μπορεί να είναι:
Η απώλεια ενός αγαπημένου προσώπου ή κατοικίδιου.
Ένας σημαντικός χωρισμός ή σοβαρές διαπροσωπικές συγκρούσεις.
Μια χειρουργική επέμβαση που αλλάζει την εικόνα του ατόμου για το σώμα του.
Μια μακρόχρονη απομόνωση.
Η αποκαλούμενη «κρίση της μέσης ηλικίας» (γύρω στα 40-50) μπορεί να πυροδοτήσει σε ένα άτομο που έχει προδιάθεση για ψυχώσεις , σκέψεις ματαίωσης. Μπορεί να νιώσει πως έχει χάσει το «τρένο της ζωής» ή πως δεν έχει καταφέρει όσα οι άλλοι (οικογένεια, παιδιά κ.τ.λ.). Όλα αυτά μπορεί να προκαλέσουν βαθιά κατάθλιψη.
Τέλος, η μακροχρόνια απομόνωση και μοναξιά αλλοιώνουν τον τρόπο που βιώνουμε τον εαυτό μας. Τα άτομα με ψυχωσική δυσλειτουργία έχουν συχνά να αντιμετωπίσουν και τις ανεπιθύμητες παρενέργειες των ψυχοφαρμάκων. Αυτό μπορεί να τα οδηγήσει στη χρήση αλκοόλ ή άλλων ουσιών, σε μια απεγνωσμένη προσπάθεια να «βουβάνουν» τις οδυνηρές παρενέργειες της αγωγής τους.
Η συνάντηση με τον ασθενή
Η εργασία στον χώρο της περίθαλψης —σωματικής και ψυχικής— είναι αρκετές φορές πολύ σκληρή και απαιτητική, ειδικά όταν αφορά τις ψυχώσεις. Ως αποτέλεσμα, πυροδοτούνται πολύ έντονα συναισθήματα τα οποία ο κάθε επαγγελματίας θα πρέπει, με κάποιον τρόπο, να μπορεί να αντέχει και να διαχειρίζεται αποτελεσματικά.
Η τήρηση μιας επαγγελματικής στάσης σημαίνει, μεταξύ άλλων, να γίνεται ο κάθε ασθενής αποδέκτης μιας ζεστής ανθρώπινης υποδοχής. Η αντιμετώπιση αυτή πρέπει να αποπνέει, όσο γίνεται περισσότερο, αυθεντική έγνοια, ηρεμία, ελπίδα και παρηγοριά. Αυτό είναι απαραίτητο ακόμα και στη διάρκεια των δύσκολων εκείνων στιγμών που μπορεί να κυριαρχούν εντός μας αισθήματα ανημπόριας και εξουθένωσης.
Όλοι γνωρίζουμε πως αισθήματα φόβου, άγχους και ανεπάρκειας μπορεί να μετακινούνται με έναν υποσυνείδητο τρόπο ανάμεσα σε ασθενή και προσωπικό. Αυτό συμβαίνει διαμέσου των αποκαλούμενων «παράλληλων διεργασιών». Έτσι, δημιουργείται ένα εκρηκτικό συναισθηματικό πεδίο υψηλής τάσης, το οποίο θα πρέπει να εντοπίζεται και να αποφορτίζεται αποτελεσματικά.
Η αναγκαιότητα ύπαρξης διαλόγου προς αποφυγή λανθασμένων διαγνώσεων
Το να βλέπουμε τον άνθρωπο πίσω από τις ψυχώσεις</b> ή τη διάγνωσή του, το να τον ακούσουμε και να θελήσουμε να συζητήσουμε μαζί του για οτιδήποτε τον αφορά, αυξάνει σημαντικά τις πιθανότητες αλληλοκατανόησης ανάμεσα σε ασθενή και νοσηλευτικό ή επιστημονικό προσωπικό.
Εάν ο ασθενής έχει την αίσθηση πως συμμετέχει σε όσα τον αφορούν, ενισχύονται:
Η διάθεσή του για συνεργασία.
Ο αριθμός των σημαντικών πληροφοριών που μπορεί να μας δώσει για τις εμπειρίες, τα συναισθήματα και τη ζωή του.
Αυτές οι πληροφορίες διευκολύνουν τη διαγνωστική διαδικασία και την προσπάθειά μας να ανταποκριθούμε στις προσωπικές του ανάγκες, μεγιστοποιώντας τις προϋποθέσεις αποκατάστασής του.
Έχει αποδειχθεί πως περίπου 15% των διαγνώσεων που τίθενται γενικώς στον χώρο της υγείας είναι λανθασμένες. Αυτό δεν οφείλεται στην επιστημονική ανεπάρκεια των επαγγελματιών, αλλά στην έλλειψη διαλόγου ανάμεσα σε ασθενή και ιατρό ή ειδικό. Ο αποκλεισμός του ασθενούς από έναν κοινό διάλογο αυξάνει τον κίνδυνο να καταστεί ένας παθητικός αποδέκτης των όσων αποφασίζονται γι’ αυτόν, αλλά χωρίς αυτόν. Ως αποτέλεσμα, παύει να αφουγκράζεται τα μηνύματα του σώματος και της ψυχής του, με συνέπεια να πλήττεται συνολικότερα η θεραπευτική προσπάθεια.
Η ανισοτιμία της σχέσης ασθενούς-προσωπικού
Η σχέση ανάμεσα σε ασθενή και σε αυτούς που καλούνται να τον περιθάλψουν είναι μια σχέση ανάμεσα σε ανισότιμα μέρη.
Από τη μία πλευρά, υπάρχει ο ασθενής που βρίσκεται σε μειονεκτική θέση εξαιτίας των σοβαρών προβλημάτων του, του άγχους και της σχέσης εξάρτησής του.
Από την άλλη, το προσωπικό —νοσηλευτικό και επιστημονικό— που κατέχει γνώση, κύρος και εξουσία.
Συχνά, το προσωπικό δεν έχει συνείδηση αυτής της σχέσης ανισοτιμίας. Έχει, επιπλέον, την τάση να θεωρεί τις επιθυμίες και τα παράπονα αυτών των ασθενών ως γκρίνιες άνευ σημασίας. Μια τέτοιου είδους στάση οδηγεί μακροπρόθεσμα σε μια αίσθηση εξουσίας απέναντι στους ασθενείς, δυσχεραίνοντας την προσπάθεια για ουσιαστική αποκατάσταση που απαιτούν οι ψυχώσεις. Αυτό συμβαίνει από τη στιγμή που το προσωπικό «καταφέρνει» να μειώσει τον λόγο και τις επιθυμίες των ασθενών, ώστε να τηρούνται οι ρουτίνες και να «βγαίνει η δουλειά» αβίαστα.
Η σημασία της θεραπευτικής προσέγγισης στις ψυχώσεις
Η ψύχωση σημαίνει πως η συνέχεια και η συνοχή του εσωτερικού κόσμου του ατόμου έχει καταρρεύσει. Με άλλα λόγια, η αντίληψή του για την πραγματικότητα αλλάζει δραματικά. Το ίδιο συμβαίνει και με τον τρόπο επικοινωνίας του με τους άλλους.
Για τον λόγο αυτό, είναι ιδιαίτερα σημαντικό η οποιαδήποτε θεραπευτική παρέμβαση να προσπαθεί να βλέπει τον Άνθρωπο πίσω από τα ψυχωσικά του συμπτώματα. Πρέπει να λαμβάνονται υπόψη:
Ο τρόπος που τα συμπτώματα συνδέονται με τις εμπειρίες της ζωής του.
Ο τρόπος που το ίδιο το άτομο τα βιώνει και τα αντιλαμβάνεται.
Οι συνέπειες που το άτομο πιστεύει πως έχουν αυτά στη σχέση του με τους άλλους.
Όπως όλοι μας, έτσι και τα άτομα που έχουν εμφανίσει ψύχωση χρειάζονται ένα ασφαλές, προβλέψιμο και ήρεμο περιβάλλον. Αυτό, σε καμία περίπτωση, δεν μπορεί να είναι το στείρο και ανασφαλές περιβάλλον ενός μεγάλου ψυχιατρικού ιδρύματος. Είναι, επίσης, ιδιαίτερα σημαντικό να δίνεται η δυνατότητα στα άτομα αυτά να κινούνται μέσα σε ένα ψυχολογικό πλαίσιο που να τους δημιουργεί την αίσθηση πως αντιμετωπίζονται ως μοναδικές προσωπικότητες. Έτσι, θα μπορέσουν να ξανασυναντήσουν σταδιακά τον πραγματικό και προβλέψιμο εαυτό τους.
Κάθε άτομο που αντιμετωπίζει μια πολύ σοβαρή κατάσταση χρειάζεται αισιοδοξία και κίνητρο για να παλέψει. Για να το πετύχει αυτό, θα πρέπει να εμπνευσθεί από αυτούς που έχουν την ευθύνη της αποκατάστασής του. Ο παραδοσιακός τρόπος υποδοχής στις διάφορες ψυχιατρικές κλινικές συχνά δεν είναι ο καταλληλότερος.
Η αντιμετώπιση των ατόμων με ψύχωση θα πρέπει να διακρίνεται από ευελιξία και μια αισιόδοξη στάση του προσωπικού. Αυτή η στάση πηγάζει από την πίστη στις μεθόδους που ακολουθούνται και στις οποίες στηρίζεται η δύσκολη αποστολή τους.
Συμμετοχή και Φαρμακευτική Αγωγή
Όπως προαναφέραμε, είναι πολύ σημαντική η συμμετοχή του ίδιου του ασθενούς στη διαγνωστική διαδικασία. Πρέπει να γίνεται μία σύγκριση ανάμεσα στα προβλήματα που ο ίδιος ο ασθενής θεωρεί πως αντιμετωπίζει και σε αυτά που παρατηρεί το προσωπικό. Στόχος είναι να διατυπωθούν με τρόπο κοινά αποδεκτό από όλους.
Ένας ακόμα σημαντικός παράγοντας ανάνηψης είναι η σωστή και εξατομικευμένη χορήγηση ψυχοφαρμάκων. Η αγωγή πρέπει να:
Μειώνει τα βασανιστικά ψυχωσικά συμπτώματα βάσει σύγχρονων δεδομένων.
Στηρίζεται στην ενημέρωση και τη συνεργασία με τον ασθενή.
Λαμβάνει υπόψη τις προσδοκίες του ασθενούς, καθώς αυτές επηρεάζουν την αποτελεσματικότητα της θεραπείας.
Είναι αποδεδειγμένο πως η χορήγηση μεγαλύτερης δόσης από την απαιτούμενη αυξάνει τις παρενέργειες, χωρίς να βελτιώνει την κατάσταση. Δεν προσφέρει καμία επιπλέον αντιψυχωσική επίδραση. Σύμφωνα με τα διεθνή πρότυπα του Παγκόσμιου Οργανισμού Υγείας, η βέλτιστη αντιμετώπιση για τις ψυχώσεις συνδυάζει τη φαρμακολογία με ψυχοκοινωνικές παρεμβάσεις.
Η εύρεση της κατάλληλης δοσολογίας για τις ψυχώσεις απαιτεί από τον ψυχίατρο ευαισθησία, ανθρωπιστική προσέγγιση και την ικανότητα να βλέπει τον Άνθρωπο πίσω από την ασθένεια.
Πίσω από κάθε ασθένεια υπάρχει ένας άνθρωπος
Η επαφή με ένα άτομο που έχει εμφανίσει ψυχώσεις και η φροντίδα του, αποτελούν μια πρόκληση. Για να την αντιμετωπίσει κάποιος, πρέπει να λάβει σοβαρά υπόψη ορισμένες βασικές παραμέτρους.
Η πρώτη είναι πως θα πρέπει να επιδιώκουμε πάντα τη δημιουργία εκείνων των προϋποθέσεων που θα κάνουν εφικτή μια σχέση μαζί του. Για να επιτευχθεί αυτό, δεν αρκεί να διατηρούμε καθαρό το δωμάτιό του ή να παίρνει κανονικά τα φάρμακά του. Μέσα και πίσω από όλα αυτά, υπάρχει πάντα ένας άνθρωπος. Όπως ακριβώς ο καθένας μας, επιθυμεί να τον προσέξουν και να ενδιαφερθούν γι’ αυτόν πέραν των τυπικών. Επιθυμεί να επικοινωνήσουν μαζί του με έναν πιο άμεσο και προσωπικό τρόπο.
Η επικοινωνία είναι πολύ περισσότερα πράγματα από μια απλή πληροφόρηση ή ερωτήσεις γύρω από τα τυπικά. Επικοινωνία σημαίνει, επιπρόσθετα, αλληλοκατανόηση και διάθεση στήριξης σε αυτόν που τη χρειάζεται.
Η δημιουργία σχέσης με ένα τέτοιο άτομο απαιτεί χρόνο, επιμονή και αυθεντικό ανθρώπινο ενδιαφέρον. Αυτό δεν εξαντλείται στα ψυχωσικά του συμπτώματα, αλλά συμπεριλαμβάνει και τις μη ψυχωσικές πλευρές του, που πάντα υπάρχουν εκεί για όσους έχουν τη διάθεση να τις ανακαλύψουν.
Σεβασμός στην ακεραιότητα και την επικοινωνία του θεραπευόμενου
Κάθε προσέγγιση, όμως, θα πρέπει να γίνεται με τρόπο που να λαμβάνει υπόψη τη μεγάλη ανάγκη των ατόμων αυτών να διατηρήσουν την ακεραιότητά τους. Αυτός που θέλει να προσεγγίσει ένα τέτοιο άτομο θα πρέπει να αφουγκράζεται το μέγεθος της εγγύτητας που αυτό επιθυμεί ή αντέχει. Πρέπει να σέβεται τον ρυθμό του, ώστε να μην απειληθεί η προσωπική του ακεραιότητα και η ανάγκη του για ιδιωτικότητα. Προϋπόθεση για αυτό είναι να δίνεται η δυνατότητα στα άτομα αυτά να ζουν σε δικό τους χώρο, σύμφωνα με τις δυνατότητές τους και με την κατάλληλη βοήθεια.
Επίσης, είναι απαραίτητο να δίνεται η δυνατότητα για κάποιου είδους δημιουργική απασχόληση, δραστηριότητα ή εργασία. Αυτά ενδυναμώνουν την αυτοεκτίμηση, την επαφή με άλλους και την αίσθηση συμμετοχής σε κάτι που έχει νόημα.
Επίλογος
Όλοι όσοι έχουν εμπειρία με άτομα που έχουν εμφανίσει
Εάν, μέσα σε μια τέτοια ατμόσφαιρα, καταφέρουμε να κάνουμε τον ασθενή να νιώσει έστω και ένα ίχνος ασφάλειας μαζί μας, τότε έχουμε κάνει ένα αποφασιστικό βήμα. Αυτό μπορεί να γίνει μόνο μέσα από μια ειλικρινή διάθεση να αφουγκραστούμε τα αισθήματα τρόμου και απειλής που εκπέμπει ο εσωτερικός του κόσμος. Πρέπει να του δώσουμε την αίσθηση πως η προσπάθειά μας δεν περιορίζεται απλά στη διάγνωση και τη χορήγηση φαρμακευτικής αγωγής.
Πολύ σημαντικό είναι, επίσης, να δίνεται η δυνατότητα στα μέλη της οικογένειας —που συνήθως βρίσκονται σε οριακή κατάσταση— να εκφράσουν τα συναισθήματα και τις ανάγκες τους. Η δημιουργία ενός διαλόγου μαζί τους τους βοηθά να νιώσουν πως δεν είναι πλέον μόνοι με το τεράστιο πρόβλημα που αντιμετωπίζουν.
Είναι αποδεδειγμένο επιστημονικά πως χωρίς μια στοιχειώδη συμμαχία με τον ασθενή και τους συγγενείς του, η οποιαδήποτε θεραπευτική προσπάθεια χάνει ένα μεγάλο μέρος της αποτελεσματικότητάς της.
Κάποτε, ένας ασθενής με πολύχρονη εμπειρία νοσηλείας μου είπε:
«Κι εμείς όλοι, που έχουμε σοβαρά ψυχικά προβλήματα, είμαστε το ίδιο άνθρωποι όπως όλοι οι άλλοι. Το προσωπικό των ψυχιατρικών κλινικών θα έπρεπε να συγκεντρώνεται μία φορά την εβδομάδα μόνο και μόνο για να τους υπενθυμίζεται πως και οι ασθενείς είναι άνθρωποι, όπως και αυτοί».
Αν εσείς ή κάποιος δικός σας άνθρωπος αντιμετωπίζετε τη δοκιμασία μιας ψύχωσης, η αναζήτηση υποστήριξης είναι το πιο ουσιαστικό βήμα φροντίδας. Μπορείτε να προγραμματίσετε online συνεδρίες για online ψυχοθεραπεία ή να κλείσετε το ραντεβού σας για συνεδρίες στο γραφείο και δια ζώσης συνεδρίες. Η θεραπευτική συμμαχία είναι ο δρόμος για να μην είναι πια κανείς μόνος απέναντι στον φόβο και την απομόνωση.
Πνευματικά Δικαιώματα: Το περιεχόμενο της ιστοσελίδας www.i-psyxologos.gr αποτελεί πνευματική ιδιοκτησία του Dr. Σάββα Σαλπιστή. Η αναδημοσίευση ή χρήση μέρους του κειμένου επιτρέπεται αποκλειστικά και μόνο με την παράθεση ενεργού συνδέσμου (active link) που θα οδηγεί στην πηγή.
