Ψυχοθεραπεία και ψυχοφάρμακα: Είναι αντίπαλοι ή σύμμαχοι στη θεραπεία;

Η ανάγκη για αποτελεσματική αντιμετώπιση στο άγχος και την κατάθλιψη

Η ψυχοθεραπεία και τα ψυχοφάρμακα επιστρατεύονται συχνά, καθώς το άγχος και η κατάθλιψη αποτελούν τις ψυχικές καταστάσεις με τη σταθερά αυξανόμενη συχνότητα εμφάνισης τις τελευταίες δεκαετίες. Εξαιτίας των αισθημάτων ντροπής που συχνά τις συνοδεύουν, πολλοί άνθρωποι δεν τολμούν να ζητήσουν την απαραίτητη βοήθεια. Έτσι, μπορώ με ασφάλεια να υποθέσω πως ο αριθμός των ατόμων που υποφέρουν είναι αρκετά μεγαλύτερος από τα νούμερα που καταγράφονται στις επίσημες έρευνες.

Επιπλέον, στη σύγχρονη εποχή, η ανάγκη για θεραπευτικές μεθόδους μικρότερης διάρκειας και μεγαλύτερης αποτελεσματικότητας έχει γίνει επιτακτική. Μέσα σε αυτό το πλαίσιο, η βιολογική προσέγγιση φαίνεται πως ταιριάζει περισσότερο με τις τρέχουσες απαιτήσεις της κοινωνίας, συγκριτικά με τις ψυχοθεραπευτικές μεθόδους. Αυτό όμως δεν σημαίνει πως η φαρμακευτική αντιμετώπιση υπερέχει ως προς την επάρκειά της να αντιμετωπίσει από μόνη της τις διάφορες ψυχικές δυσκολίες. Δυστυχώς, ο προσανατολισμός αυτός βασίζεται συχνά σε οικονομικά κριτήρια παρά στην ολιστική φροντίδα του θεραπευόμενου.

Ψυχοθεραπεία και ψυχοφάρμακα: Μια τεχνητή αντιπαράθεση;

Όταν συζητώ για την άσκηση ψυχοθεραπείας με ταυτόχρονη λήψη φαρμακευτικής αγωγής, παρατηρώ συχνά μια λανθάνουσα πολεμική διάθεση ανάμεσα στις δύο μεθόδους. Υπάρχει μια τάση απόδοσης ευθύνης στην άλλη πλευρά για τυχόν επιδείνωση ή, αντίστροφα, οικειοποίησης της όποιας βελτίωσης της κλινικής εικόνας.

Ως θεραπευτής, θεωρώ πως τα βασικά ερωτήματα που προκύπτουν είναι καίρια για την κατανόηση της διαδικασίας:

1. Είναι γόνιμη αυτή η τεχνητή αντιπαράθεση ανάμεσα σε ψυχολογία και ψυχιατρική;

2. Είναι απαραίτητα ορθή ή λανθασμένη η αποκλειστική χρήση μίας εκ των δύο μεθόδων;

3. Είναι εφικτός και γόνιμος ο συνδυασμός τους στην πράξη;

4. Σε ποιες περιπτώσεις και κάτω από ποιες προϋποθέσεις μπορεί να λειτουργήσει η συνδυαστική θεραπεία;

Αν αισθάνεστε ότι χρειάζεστε υποστήριξη, μπορείτε να προγραμματίσετε μια συνεδρία για ψυχοθεραπεία online ή να κλείσετε ένα ραντεβού στο γραφείο για δια ζώσης επικοινωνία.

Το αμφιλεγόμενο «χάπι της ευτυχίας» και η εξέλιξη των αντικαταθλιπτικών

Ελάχιστες είναι οι φορές, τις τελευταίες δεκαετίες, που μία ιατρική θεραπευτική μέθοδος έχει προκαλέσει τόσο αντιφατικές αντιδράσεις όσο η αποτελεσματικότητα και ο τρόπος χορήγησης των αντικαταθλιπτικών. Τα πρώτα σκευάσματα εμφανίστηκαν τη δεκαετία του 1950. Η τοξικότητά τους όμως ήταν τόσο έντονη και οι παρενέργειές τους τόσο σοβαρές. Για τον λόγο αυτό, η χρήση τους περιορίστηκε αναγκαστικά σε πολύ σοβαρές ψυχιατρικές περιπτώσεις.

Η κατάσταση άλλαξε δραματικά στα τέλη της δεκαετίας του 1980 με την ανακάλυψη μιας νέας γενιάς, τους SSRIs (εκλεκτικοί αναστολείς επαναπρόσληψης σεροτονίνης). Αυτά τα φάρμακα παρουσίαζαν σαφώς λιγότερες παρενέργειες. Το γεγονός αυτό έδωσε το «δικαίωμα» συνταγογράφησης και σε ιατρούς άλλων ειδικοτήτων, όπως οι γενικοί ιατροί.Αυτό οδήγησε σε μια απίστευτη αύξηση της χρήσης αντικαταθλιπτικών παγκοσμίως. Ωστόσο, δεν παρατηρήθηκε ανάλογη βελτίωση στα ποσοστά εμφάνισης των ψυχικών διαταραχών.

Η βιολογική θεώρηση και ο ρόλος της φαρμακοβιομηχανίας

Μία από τις σοβαρότερες ενστάσεις που διατυπώνω απέναντι στην επικράτηση της βιολογικής θεώρησης είναι η τάση να κατηγοριοποιούνται ανθρώπινα προβλήματα ζωής ως ψυχικές διαταραχές. Συμπτώματα που παλαιότερα θεωρούνταν φυσιολογικές αντιδράσεις —όπως η ντροπαλότητα που πλέον συχνά βαφτίζεται κοινωνική φοβία— ιατρικοποιούνται, χωρίς να εξετάζονται πάντα οι βαθύτερες αιτίες που τα προκαλούν.

Ένα ακόμα επίμαχο θέμα είναι η επιρροή της φαρμακοβιομηχανίας στην έρευνα. Τα κέρδη είναι τεράστια και συχνά παρατηρώ πως ο σκοπός αγιάζει τα μέσα:

• Πολλές έρευνες χρηματοδοτούνται απευθείας από τις εταιρείες.

• Παράλληλα, τα αποτελέσματα έχουν, σε κάποιες περιπτώσεις, «τροποποιηθεί» για να διασφαλιστεί η εμπορική επιτυχία.

• Χαρακτηριστικό παράδειγμα αποτελεί η περίπτωση του Prozac τη δεκαετία του ’80, όπου αποκαλύφθηκαν πρακτικές δωροδοκίας και αποσιώπησης σοβαρών παρενεργειών, όπως ο κίνδυνος αυτοχειρίας συγκριτικά με το εικονικό φάρμακο (placebo).

Τα αντικαταθλιπτικά σκευάσματα είναι μόνο ένα παράδειγμα του πώς τα οικονομικά και πολιτικά κριτήρια μπορούν μερικές φορές να υπερκεράσουν τα επιστημονικά. Συνεπώς, η σχέση ανάμεσα σε ψυχοθεραπεία και ψυχοφάρμακα περιπλέκεται συχνά από εξωγενείς παράγοντες.

Ψυχοθεραπεία και ψυχοφάρμακα: Η ανάγκη για επιλεκτική και συνδυαστική χρήση

Η κριτική μου αυτή προσέγγιση για τη σχέση ανάμεσα σε ψυχοθεραπεία και ψυχοφάρμακα δεν αποτελεί αφορισμό των τελευταίων.Αντίθετα, επισημαίνω την ανάγκη για μια πιο επιλεκτική αξιοποίησή τους. Πιστεύω ακράδαντα πως η ψυχιατρική υποστήριξη πρέπει να λειτουργεί συμπληρωματικά με τις ψυχοθεραπευτικές μεθόδους. Απαιτείται μια συστηματική αξιολόγηση των πλεονεκτημάτων και μειονεκτημάτων κάθε αγωγής, με επίκεντρο πάντα τον άνθρωπο και όχι το κέρδος.

Ψυχιατρικά κριτήρια και επισφάλεια στη διάγνωση: Μια κριτική ματιά

Η διαγνωστική μεθοδολογία που ακολουθείται συχνά στην ψυχιατρική, αν εφαρμοζόταν στον χώρο της σωματικής ιατρικής, θα αποτελούσε σίγουρα σκάνδαλο ολκής. Για παράδειγμα, στη σωματική ιατρική δεν θα postαρόταν ποτέ η διάγνωση «καρκίνος» αποκλειστικά με βάση τη συμπτωματολογία, πριν εντοπιστούν καρκινικά κύτταρα. Αντίθετα, στην ψυχιατρική, παρατηρώ πως τα συμπτώματα είναι αυτά που καθορίζουν την ταυτότητα μιας ψυχικής διαταραχής, ανεξάρτητα από το αν η αιτιολογία τους είναι επιστημονικά τεκμηριωμένη ή ακόμη και άγνωστη.

Η κλινική εικόνα των περισσοτέρων ψυχικών διαταραχών είναι, κατά κανόνα, δύσκολα αξιολογήσιμη άμεσα. Πολλά από τα υπάρχοντα συμπτώματα θα μπορούσαν να ισχύουν για διαφορετικές μορφές ψυχοπαθολογίας. Ως εκ τούτου, θεωρώ πως η κλινική εκτίμηση ενός ατόμου που βασίζεται αποκλειστικά στη συμπτωματολογία είναι εξαιρετικά επισφαλής.

Για μια εξειδικευμένη αξιολόγηση της δικής σας περίπτωσης, μπορείτε να κλείσετε ένα ραντεβού για ψυχοθεραπεία online ή να προγραμματίσετε μια συνάντηση για συνεδρίες δια ζώσης.

Το πρόβλημα της «εύκολης» συνταγογράφησης

Η κατάσταση επιδεινώνεται στους δημόσιους φορείς ψυχικής υγιεινής, όπου η εκτίμηση γίνεται συχνά από προσωπικό υπό ειδίκευση, χωρίς την απαραίτητη εμπειρία. Αυτό αυξάνει τις πιθανότητες όχι μόνο λανθασμένης διάγνωσης, αλλά και λανθασμένης επιλογής θεραπείας. Το ίδιο ισχύει και για τις συνταγογραφήσεις ψυχοφαρμάκων από γενικούς ιατρούς.

Ενδεικτικά, αναφέρω κάποια δεδομένα που αναδεικνύουν το μέγεθος του προβλήματος. Ειδικότερα : 

• Μια μεγάλη ολλανδική έρευνα κατέδειξε πως η χορήγηση αντικαταθλιπτικών από γενικούς ιατρούς βασίζεται σε λανθασμένες ενδείξεις στο 6% των περιπτώσεων.

• Σε χώρες όπως η Ελλάδα, η «εύκολη» συνταγογράφηση συχνά ενισχύεται από τις «παροχές» των φαρμακευτικών εταιρειών προς τους ιατρούς.

• Παράλληλα, έρευνες δείχνουν πως η κατάθλιψη (από ήπια έως σοβαρή) παραμένει αδιάγνωστη και χωρίς θεραπεία σε ποσοστό 30-50%.

Αυτό το παράδοξο είναι συγκλονιστικό: από τη μία πλευρά έχουμε την υπερσυνταγογράφηση σε άτομα που ίσως δεν τη χρειάζονται, και από την άλλη, έναν τεράστιο αριθμό ανθρώπων που υποφέρουν χωρίς καμία απολύτως θεραπευτική κάλυψη.

Φυσιολογικές κρίσεις ζωής: Όταν το βίωμα εκλαμβάνεται ως διαταραχή

Η κλινική εικόνα ατόμων που βρίσκονται σε επείγουσα κρίση ζωής —ιδιαίτερα μετά από μια σοβαρή απώλεια— πυροδοτεί έντονα συναισθήματα στον περίγυρο, αλλά και σε λειτουργούς ψυχικής υγείας χωρίς επαρκή εμπειρία. .χωρίς επαρκή εμπειρία. Αυτή η έλλειψη, μαζί με την ανησυχία878για ενδεχόμενη αυτοχειρία, οδηγεί συνηθέστατα στην «εύκολη» λύση των ψυχοφαρμάκων. Έτσι, συχνά παραλείπεται η διερεύνηση άλλων αιτιών πίσω από την κατάθλιψη ή η επιλογή εναλλακτικών παρεμβάσεων, όπως η ψυχοθεραπεία.

Η κλινική εμπειρία δείχνει πως αν ένα άτομο δεν ανταποκρίνεται επί μακρόν στην αντικαταθλιπτική αγωγή, οι αιτίες έχουν πιθανότατα ψυχοκοινωνική προέλευση που δεν έχει αξιολογηθεί επαρκώς. Τέτοιοι παράγοντες μπορεί να είναι:

• Η φτώχεια και ο κοινωνικός αποκλεισμός.

• Τα αισθήματα μοναξιάς και η περιθωριοποίηση.

• Η χρήση ουσιών, το αλκοόλ ή εξαρτήσεις όπως ο τζόγος.

• Προβλήματα στις διαπροσωπικές σχέσεις ή εργασιακός εκφοβισμός (bullying).

Το «παυσίπονο» των ψυχοφαρμάκων και οι γενεσιουργές αιτίες

Αυτά τα προβλήματα δεν συνιστούν απαραίτητα ψυχική νόσο. Η κλινική εικόνα μπορεί να παρατείνεται επ’ αόριστον αν δεν αγγίξουμε τις γενεσιουργές αιτίες. Είναι ακριβώς όπως η χορήγηση παυσίπονου για ένα χαλασμένο δόντι: ο πόνος μετριάζεται προσωρινά, αλλά το δόντι δεν αποκαθίσταται.

Όταν η κατάσταση της ψυχικής υγείας δεν βελτιώνεται ουσιαστικά, η αυτοεκτίμηση και η αυτοπεποίθηση του ατόμου πλήττονται καθοριστικά. Λύση δεν αποτελούν οι συνεχείς άδειες, τα επιδόματα ή η πρόωρη συνταξιοδότηση, καθώς αυτά δεν ενισχύουν την επανάκαμψη του ατόμου.

Ψυχικά αντισώματα και η σημασία του βιώματος

Όπως η υπερπροστασία στερεί από ένα παιδί τη δυνατότητα να αναπτύξει εμπειρία, έτσι και η αποκλειστική χρήση ψυχοφαρμάκων σε φυσιολογικές κρίσεις ζωής στερεί από τον ενήλικα τα απαραίτητα «ψυχικά αντισώματα». Αν προσπαθήσουμε να «προστατέψουμε» ένα άτομο που πενθεί μέσω μιας αγωγής, του στερούμε τη δυνατότητα να κατανοήσει και να ενσωματώσει την απώλεια στον ψυχισμό του.

Το υπαρξιακό αντίτιμο είναι βαρύ, καθώς το άτομο γίνεται λιγότερο ανθεκτικό σε μελλοντικές δυσκολίες. Αν η χορήγηση ψυχοφαρμάκων κριθεί απαραίτητη, πρέπει οπωσδήποτε να εξετάζεται ο συνδυασμός ψυχοθεραπεία και ψυχοφάρμακα ώστε να υπάρχει παράλληλη ψυχοθεραπευτική στήριξη. Αυτή θα διευκολύνει τη διεργασία του πένθους και τον επαναπροσανατολισμό στη ζωή βάσει των νέων δεδομένων.

Ψυχοθεραπεία και ψυχοφάρμακα: Συμπεράσματα για μια ολιστική προσέγγιση

Οι μύθοι, οι προκαταλήψεις και οι επιφυλάξεις γύρω από τη χρήση των ψυχοφαρμάκων αποτελούν συχνές αντιδράσεις. Όλα τα φάρμακα έχουν παρενέργειες, πλεονεκτήματα και μειονεκτήματα που πρέπει πάντα να αξιολογούνται και να συζητούνται με τον ίδιο τον θεραπευόμενο πριν από τη χορήγησή τους.

Είναι αλήθεια πως πριν από τη δεκαετία του 1950, η έλλειψη ψυχοφαρμάκων οδηγούσε πολλούς ανθρώπους σε μακρόχρονες νοσηλείες σε ψυχιατρικά άσυλα. Η εξέλιξη των σκευασμάτων επέτρεψε τη βελτίωση της κατάστασης πολλών ασθενών, καθιστώντας τον εγκλεισμό μη αναγκαίο. Αυτό όμως δεν σημαίνει πως η κατανάλωση ψυχοτρόπων σκευασμάτων έχει μειωθεί. Αντίθετα, οι ομάδες-στόχοι διευρύνονται συνεχώς, συμπεριλαμβάνοντας πλέον ακόμη και τα παιδιά.

Έχοντας ως γνώμονα μια ολιστική προσέγγιση, οφείλουμε να ομολογήσουμε πως η φαρμακευτική αγωγή ποτέ δεν επαρκεί από μόνη της. Πρέπει πάντα να συνδυάζεται με άλλες θεραπευτικές επιλογές. Τι πολύτιμη ευκαιρία χάνει, για παράδειγμα, ένα άτομο με κρίσεις πανικού να γνωρίσει τον εαυτό του, όταν οι κρίσεις αντιμετωπίζονται απλά με αγχολυτικά; Με ποιον τρόπο αξιοποιεί την κρίση του, αν δεν κατανοήσει τους λόγους που αυτή εμφανίστηκε;

Η αξία της ψυχοθεραπείας στη σύγχρονη εποχή

Οι ψυχοθεραπευτικές μέθοδοι έχουν βελτιωθεί σημαντικά. Η διάρκειά τους έχει μειωθεί και η αποτελεσματικότητά τους είναι πλέον επιστημονικά τεκμηριωμένη. Η αξιοποίησή τους σε κάθε ψυχική δυσκολία —από την ηπιότερη έως τη σοβαρότερη— μόνο θετικά μπορεί να συμβάλει:

• Δίνει νόημα στα βιώματα του ατόμου.

• Φωτίζει άγνωστες πλευρές του ψυχισμού και διευρύνει την αυτογνωσία.

• Ενισχύει την αυτοπεποίθηση και την αυτοεκτίμηση.

• Προσφέρει εργαλεία για διαφορετικές επιλογές και αποτελεσματική διαχείριση των προβλημάτων ζωής.

Η αναζήτηση βοήθειας είναι το πρώτο βήμα για τη θεραπεία. Για περισσότερες πληροφορίες σχετικά με τις υπηρεσίες μου, επισκεφθείτε την αρχική σελίδα i-psyxologos.gr. Μπορείτε να επικοινωνήσετε μαζί μου για online συνεδρίες ή για συνεδρίες δια ζώσης στο γραφείο μου.