Ψυχοθεραπεία: Γιατί ορισμένες φορές η Ψυχοθεραπεία δεν βοηθά;

Ψυχοθεραπεία: Η αναζήτηση της αποτελεσματικότητας

Είναι γνωστό σε όλους, όσον αφορά στην ψυχοθεραπεία τουλάχιστον, πως κανένας επαγγελματίας της σωματικής ή ψυχικής υγείας δεν καταφέρνει να βοηθήσει όλους όσους απευθύνονται σε αυτόν. Ιδιαίτερα όσον αφορά στο χώρο της ψυχικής υγείας και κυρίως της ψυχοθεραπείας, ο θεραπευόμενος σπανίως ρωτάται για το πώς βιώνει τη θεραπεία του, τι ήταν αυτό που τον δυσκόλεψε και σε ποιους τομείς δεν βοηθήθηκε.

Επιπρόσθετα, είναι συχνά πολύ δύσκολο για έναν θεραπευόμενο να ασκήσει κριτική ή να αναφερθεί σε κάτι που θεωρεί πως μπορεί να θίξει την επάρκεια του θεραπευτή του. Αυτή η δυσκολία στην επικοινωνία μπορεί μερικές φορές να αποτελέσει τροχοπέδη στην εξέλιξη των συνεδριών.

Πότε η ψυχοθεραπεία θεωρείται αποτελεσματική

Είναι πλέον επιστημονικά τεκμηριωμένο πως η ψυχοθεραπεία βοηθά σημαντικά τη μεγάλη πλειοψηφία των ατόμων. Συγκεκριμένα, περίπου τα 2/3 των ανθρώπων επιλύουν σοβαρά προσωπικά τους προβλήματα. Τέτοια προβλήματα είναι η κατάθλιψη, οι αγχώδεις διαταραχές, οι συνέπειες διαφόρων τραυματικών εμπειριών, οι διαταραχές προσωπικότητας και πολλά άλλα.

Η έρευνα καταδεικνύει, όμως, πως το υπόλοιπο 1/3 δεν θεωρεί πως η κατάστασή του βελτιώθηκε από τη θεραπεία του.

Η έρευνα αναφέρει, επίσης, πως υπάρχει και ένα μικρό ποσοστό ατόμων (περίπου 5%) των οποίων η κλινική εικόνα επιδεινώθηκε μετά το πέρας της θεραπείας. Θα πρέπει να αναφέρουμε, όμως, πως ένα αρκετά μεγάλο ποσοστό ατόμων που ξεκινούν ψυχοθεραπεία δεν ολοκληρώνει ποτέ την προσπάθειά του, διακόπτοντάς την πρώιμα. Όλα αυτά τα στοιχεία καταδεικνύουν την αναγκαιότητα περαιτέρω διερεύνησης και επισήμανσης των παραγόντων εκείνων που συμβάλλουν στην αύξηση ή στη μείωση της αποτελεσματικότητας που έχει η ψυχοθεραπεία.

Η σημασία της επάρκειας στην ψυχοθεραπεία

Από τη στιγμή που η ψυχοθεραπεία διεξάγεται, σχεδόν αποκλειστικά, πίσω από κλειστές πόρτες, είναι ιδιαίτερα σημαντικό να διαθέτει ο κάθε ψυχοθεραπευτής την απαραίτητη επαγγελματική επάρκεια. Αυτό του επιτρέπει να ανταποκρίνεται στις απαιτήσεις του κάθε περιστατικού, αλλά και να αξιολογεί αντικειμενικά την αποτελεσματικότητα της θεραπείας που παρέχει, χωρίς προκαταλήψεις ή μετάθεση ευθυνών στον θεραπευόμενο.

Δυστυχώς, κάτι τέτοιο δεν ισχύει πάντα. Σε ορισμένους επαγγελματίες ψυχικής υγείας παρατηρείται έλλειψη επάρκειας. Συχνά, αυτοί διαθέτουν μόνο «εγκυκλοπαιδικές» γνώσεις ή ελλιπή εκπαίδευση λόγω απουσίας κρατικού ελέγχου. Παράλληλα, υπάρχει και ένας άλλος κρίσιμος παράγοντας. Πρόκειται για την τάση υπερεκτίμησης της προσωπικής θεραπευτικής ικανότητας. Σε σχετική έρευνα, διαπιστώθηκε πως το 80% των επαγγελματιών αξιολόγησαν την επάρκειά τους ως «καλύτερη του μέσου όρου». Αδιαμφισβήτητα, αυτό αποτελεί ένα στατιστικά παράδοξο που υποδηλώνει έλλειψη αυτοκριτικής.

Οι κίνδυνοι μιας ανεπαρκούς θεραπευτικής προσέγγισης

Μία πιθανή εξήγηση για την αδυναμία αξιολόγησης της δυσαρέσκειας των θεραπευόμενων είναι ότι η πλειονότητα των δημοσιεύσεων εστιάζει σε περιπτώσεις με θετική έκβαση. Αυτό μπορεί να οδηγεί ορισμένους θεραπευτές σε εφησυχασμό, θεωρώντας πως το χειρότερο σενάριο είναι απλώς η στασιμότητα.

Όμως, οι αρνητικές επιπτώσεις μπορεί να είναι πολύ σοβαρότερες. Ένας ανεπαρκώς εκπαιδευμένος ψυχολόγος μπορεί, λόγω άγνοιας, να ενεργοποιήσει «απειλητικό» και επώδυνο υποσυνείδητο υλικό, το οποίο στη συνέχεια να μην μπορεί να διαχειριστεί. Η κατάσταση αυτή μοιάζει με έναν χειρουργό που προκαλεί μια αιμορραγία την οποία αδυνατεί να σταματήσει, με ολέθριες συνέπειες για τον ασθενή.

Το κόστος της αποτυχημένης ψυχοθεραπείας

Ένα τέτοιο σκεπτικό δεν λαμβάνει υπόψη σημαντικές παραμέτρους για τον θεραπευόμενο:

• Χαμένος χρόνος: Ο πολύτιμος χρόνος που δαπανήθηκε χωρίς ουσιαστικό αποτέλεσμα.

• Οικονομική επιβάρυνση: Τα χρήματα που καταβλήθηκαν χωρίς βελτίωση της ψυχικής υγείας.

• Ψυχολογική ματαίωση: Η απογοήτευση που μπορεί να οδηγήσει σε απώλεια ελπίδας και εμπιστοσύνης προς κάθε μορφή θεραπείας ή ακόμα και προς τις διαπροσωπικές σχέσεις γενικότερα.

Μια τέτοια έκβαση μπορεί να έχει ζοφερά αποτελέσματα στη συνολική ψυχική κατάσταση και την αυτοεκτίμηση του ατόμου, καθιστώντας το ακόμα πιο ευάλωτο.

Ποιες μπορεί να θεωρούνται ως αρνητικές θεραπευτικές συνέπειες;

Ο ορισμός των αρνητικών θεραπευτικών συνεπειών εξαρτάται άμεσα από τον τρόπο που ορίζουμε την ψυχική υγεία. Επιπλέον, καθοριστικό ρόλο παίζει το ποιος κρίνει αν μια θεραπεία είχε επιτυχημένη έκβαση ή όχι. Οι απαντήσεις σε αυτό το ερώτημα μπορεί να είναι πολύ διαφορετικές. Συγκεκριμένα, η οπτική αλλάζει αναλόγως με το αν το ερώτημα τεθεί στον θεραπευόμενο, στον θεραπευτή ή αν η αξιολόγηση γίνει με βάση κοινωνικά κριτήρια.

Για να μπορέσουμε να κατανοήσουμε τα αισθήματα δυσαρέσκειας των θεραπευόμενων, απαιτούνται γνώσεις τόσο για τους ποσοτικούς παράγοντες που συνδέονται με μια μη επιτυχημένη ψυχοθεραπευτική έκβαση όσο και για τις προσωπικές συναισθηματικές αντιδράσεις στις οποίες αναφέρεται ή έμμεσα εκφράζει ο θεραπευόμενος.

Ένα χαρακτηριστικό παράδειγμα, που αναδεικνύει τη δυσκολία αξιολόγησης των αποτελεσμάτων μιας ψυχοθεραπευτικής προσπάθειας, είναι το να χωρίσει ο θεραπευόμενος μετά την ολοκλήρωση της ψυχοθεραπείας του. Πώς θα πρέπει να κριθεί ένα τέτοιο ενδεχόμενο; Αποτελεί μια θετική ή μια αρνητική έκβαση και επιλογή; Ίσως θεραπευτής και θεραπευόμενος να έχουν διαφορετική άποψη. Ίσως άλλα πρόσωπα του άμεσου περιβάλλοντος του θεραπευόμενου να έχουν, επίσης, μια επιπλέον διαφορετική άποψη. Ως εκ τούτου, η όποια αξιολόγηση δεν είναι απόλυτη και εξαρτάται από το ποιος και με τι κριτήρια την αξιολογεί.

Η πολυπλοκότητα της αξιολόγησης και η παροδική επιδείνωση

Αναμφίβολα, η αξιολόγηση των θεραπευτικών αποτελεσμάτων είναι μια ιδιαίτερα περίπλοκη διαδικασία. Συγκεκριμένα, απαιτεί γνώση, ενσυναίσθηση, ευελιξία και αποστάσεις από προκαταλήψεις, στερεότυπα και εμμονές. Παράλληλα, η εξεύρεση μιας αιτιολογικής διασύνδεσης ανάμεσα στη θεραπεία και την όποια έκβασή της δεν είναι καθόλου εύκολη υπόθεση.

Για την όποια έκβαση θα μπορούσαν κάλλιστα να ευθύνονται διάφοροι ιδιωτικοί λόγοι της ζωής του θεραπευόμενου. Από την άλλη, δεν υπάρχει ακόμα ένας επαρκής αριθμός μακροπρόθεσμων ερευνών για θεραπευόμενους των οποίων η κατάσταση επιδεινώθηκε, ώστε να διαπιστωθεί αν πρόκειται για μια σύντομη επιδείνωση ή για μια κατάσταση που φαίνεται πως έχει μονιμοποιηθεί.

Μια επιδείνωση αποτελεί συχνά δείγμα πως η ψυχοθεραπεία αγγίζει βαθιά συναισθήματα και σκέψεις. Ουσιαστικά, έρχονται στην επιφάνεια βιώματα που το άτομο απέφευγε για χρόνια. Με βάση αυτήν την οπτική, είναι δεδομένο πως ο θεραπευόμενος θα νιώσει κάποια στιγμή λιγότερο ή περισσότερο άσχημα. Αδιαμφισβήτητα, αυτό το στάδιο προηγείται της περιόδου όπου αρχίζει να βελτιώνεται η διάθεση και η γενική του κατάσταση.

Από την άλλη, όμως, κάτι τέτοιο εμπεριέχει και τον κίνδυνο να θεωρήσει ο θεραπευόμενος πως όχι μόνο δεν τον βοηθά η θεραπεία, αλλά και πως τον έχει κάνει να νιώθει ακόμα πιο άσχημα, με αποτέλεσμα να τη διακόψει. Για να μπορέσουμε, λοιπόν, να κατανοήσουμε την όποια εμφανή ή λανθάνουσα δυσαρέσκεια του θεραπευόμενου για τη θεραπεία του, χρειαζόμαστε γνώση γύρω από διάφορους ποσοτικούς παράγοντες (π.χ. ηλικία, οικονομική κατάσταση κ.ά.), αλλά και για τον τρόπο που ο ίδιος βιώνει τις αλλαγές στη ζωή του.

Η σημασία της θεραπευτικής σχέσης

Στην ψυχαναλυτική θεωρία, μια καλή σχέση ανάμεσα σε θεραπευτή και θεραπευόμενο αποτελεί απαραίτητη προϋπόθεση για οποιουδήποτε είδους αλλαγή. Ταυτόχρονα, λειτουργεί ως εργαλείο για την αναδιαμόρφωση του τρόπου λειτουργίας των διαπροσωπικών σχέσεων του θεραπευόμενου.

Ο όρος θεραπευτική συμμαχία αφορά στη συνεργασία ανάμεσα σε θεραπευτή και θεραπευόμενο. Αδιαμφισβήτητα, η συμμαχία αυτή είναι κάτι διαφορετικό από την αποκαλούμενη μεταβιβαστική σχέση.

• Μεταβιβαστική σχέση: Έχει τις ρίζες της στον εσωτερικό κόσμο του θεραπευόμενου και στις πρωταρχικές του εμπειρίες. Ο θεραπευόμενος προβάλλει στο πρόσωπο του θεραπευτή προσδοκίες και συναισθήματα που αφορούν σημαντικά πρόσωπα του παρελθόντος.

• Ο ρόλος του θεραπευτή: Οφείλει να συνειδητοποιήσει αυτές τις υποσυνείδητες προβολές και να βοηθήσει τον θεραπευόμενο να τις ταυτοποιήσει.

Μέσα από αυτή τη διαδικασία, ο θεραπευόμενος αρχίζει σταδιακά να βλέπει τις παρούσες σχέσεις του στην πραγματική τους βάση. Αυτό ισχύει και για τη σχέση με τον θεραπευτή του. Ουσιαστικά, τις αντιλαμβάνεται έτσι όπως πραγματικά είναι και όχι όπως θα ήθελε ή φοβόταν ότι είναι. Έχει αποδειχθεί επανειλημμένα πως η ισχυρή θεραπευτική συμμαχία είναι ο ισχυρότερος προγνωστικός παράγοντας για μια θετική θεραπευτική έκβαση.

Προσωπικά χαρακτηριστικά του θεραπευόμενου

Τα τελευταία χρόνια, το ενδιαφέρον για το ρόλο του θεραπευόμενου στην έκβαση της θεραπείας του έχει αυξηθεί σημαντικά. Παράγοντες όπως το κίνητρο, οι προσδοκίες, το κοινωνικό δίκτυο και η ικανότητα δημιουργίας ουσιαστικών σχέσεων διαδραματίζουν καθοριστικό ρόλο.

Αντίθετα, ορισμένα παθολογικά στοιχεία προσωπικότητας —ιδιαίτερα μεταιχμιακά (Borderline), ναρκισσιστικά, αντικοινωνικά και παρανοϊκά— αποτελούν συχνά σοβαρά εμπόδια στη δημιουργία συμμαχίας. Σύμφωνα με σημαντικές έρευνες, η θεραπευτική έκβαση εξαρτάται από τον θεραπευόμενο σε ένα ποσοστό που κυμαίνεται μεταξύ 30-40%.

Επίλογος

Για να κατανοήσουμε πλήρως τους λόγους μιας μη επιθυμητής έκβασης, οφείλουμε ως ψυχοθεραπευτές να ρωτάμε τους θεραπευόμενους. Συγκεκριμένα, πρέπει να λαμβάνουμε σοβαρά υπόψη τον τρόπο που οι ίδιοι βιώνουν τη διαδικασία. Αυτή η ανατροφοδότηση προσφέρει νέα γνώση για την ελαχιστοποίηση του κινδύνου μιας αρνητικής έκβασης. Με αυτόν τον τρόπο, η ψυχοθεραπεία γίνεται πιο αποτελεσματική για όλους όσους ξεκινούν αυτό το ταξίδι αυτογνωσίας.

Είμαι εδώ για να συζητήσουμε τις ανησυχίες σας και να χτίσουμε μαζί μια σχέση εμπιστοσύνης. Μπορείτε να επιλέξετε ανάμεσα σε συνεδρίες στο γραφείο ή online ψυχοθεραπεία, στοχεύοντας στην ουσιαστική σας εξέλιξη.