Shopping therapy: γενικά και η θεραπευτική εμπειρία
Πράγματι, το shopping therapy απασχολεί πολλούς ανθρώπους σήμερα. Το άτομο που βγήκα να υποδεχθώ στο χώρο αναμονής ήταν μια όμορφη και πολύ καλοντυμένη νέα κοπέλα που, μόλις πέρασε στο θεραπευτικό δωμάτιο, κάθισε απέναντί μου και άρχισε να λέει τα εξής:
«Σχεδόν όλες μου οι φίλες, όπως κι εγώ άλλωστε, έχουν κάποια στιγμή επισκεφθεί κάποιον ψυχοθεραπευτή για διάφορα θέματα που τις απασχολούσαν. Οι περισσότερες βοηθήθηκαν πολύ, μετά από κάποιο χρονικό διάστημα που για μένα φαίνονταν υπερβολικά μεγάλο, χωρίς όμως απαραίτητα να είναι. Εγώ ήμουν πάντοτε πολύ ανυπόμονη και κουραζόμουν, μετά από λίγες μόνον επισκέψεις. Κανείς θεραπευτής, από όσους επισκέφθηκα έως τώρα, δεν κατάφερε να με κάνει να θέλω να συνεχίσω.
Επιπλέον εγώ ζητώ άμεσα αποτελέσματα και απαντήσεις που, όταν δεν υπάρχουν, προτιμώ να περνώ καλά. Αυτός είναι ο λόγος που στράφηκα σε άλλου είδους λύσεις, νομίζοντας για αρκετά χρόνια πως βρήκα αυτήν που μου ταίριαζε. Πράγματι το shopping therapy έγινε για πολύ μεγάλο διάστημα ο καλύτερός μου φίλος. Όταν η διάθεσή μου ήταν χάλια, αρκούσε μια βόλτα στην αγορά και τα χρήματά μου να αλλάξουν χέρια για να νιώσω άμεσα καλύτερα.
Συγκεκριμένα το τι αγόραζα διέφερε κατά περιόδους. Κάποτε, για παράδειγμα, έφθασα να έχω στην γκαρνταρόμπα μου πάνω από 150 ζευγάρια παπούτσια, από τα οποία χρησιμοποιούσα το πολύ δέκα. Το σπίτι και η αποθήκη μου στο υπόγειο δεν χωρούν πλέον τίποτα άλλο. Γι’ αυτό είμαι εδώ».
Καθημερινά βομβαρδιζόμαστε από διαφημίσεις που προσπαθούν, με κάθε τρόπο, να μας πείσουν πως η αγορά των διαφόρων προϊόντων θα μας κάνει πιο ευτυχισμένους. Για ορισμένους, η πίεση αυτή είναι τόσο έντονη που οδηγεί στην απώλεια της ικανότητας ελέγχου της καταναλωτικής τους συμπεριφοράς.
Ο κύκλος της καταναλωτικής συμπεριφοράς και το shopping therapy
Το φαινόμενο αυτό είναι γνωστό στους ψυχολόγους εδώ και 100 περίπου χρόνια. Παρόλα αυτά, δεν υπάρχει ακόμα κάποιος κοινά αποδεκτός ορισμός του. Κάποιοι το θεωρούν ως διαταραχή του ελέγχου παρορμήσεων, άλλοι ως καταναγκαστική διαταραχή και άλλοι ως διαταραχή της διάθεσης.
Τα τελευταία χρόνια, το φαινόμενο κατατάσσεται συχνά στο πεδίο των εξαρτήσεων. Αυτό συμβαίνει εξαιτίας της αύξησης της συχνότητας εμφάνισης του φαινομένου και των διαφόρων συμπτωμάτων του τα οποία συναντούμε και στις άλλες εξαρτήσεις, όπως π.χ. η έντονη επιθυμία, τα συμπτώματα στέρησης και η απώλεια ελέγχου.
Έτσι λοιπόν, η καταναγκαστική καταναλωτική συμπεριφορά σημαίνει πως αποτελεί μία έντονη και ανεξέλεγκτη εξάρτηση για καταναλωτισμό. Αυτή απαιτεί τόσα πολλά, σε σημείο που να επηρεάζονται αρνητικά η οικονομική κατάσταση, οι σχέσεις, ο ελεύθερος χρόνος, οι σπουδές, ακόμα και η υγεία του ατόμου.
Παρορμητική vs Καταναγκαστική αγορά
Υπάρχει διαφορά ανάμεσα στην καταναγκαστική και την παρορμητική καταναλωτική συμπεριφορά, η οποία αφορά στα εσωτερικά κίνητρα:
Παρορμητική συμπεριφορά: Καθορίζεται σε μεγάλο βαθμό από εξωτερικά κίνητρα και είναι πολύ λιγότερο προσχεδιασμένη (π.χ. βλέπω ένα ζευγάρι παπούτσια σε μια βιτρίνα και τα αγοράζω χωρίς δεύτερη σκέψη αν μου είναι απαραίτητα).
Καταναγκαστική συμπεριφορά: Καθορίζεται συνήθως από μία ανάγκη αποφυγής ή μετρίασης επώδυνων συναισθημάτων ή κακής διάθεσης.
Η εξαρτητική καταναλωτική συμπεριφορά συμπεριλαμβάνει συνήθως και τις δύο αυτές παραμέτρους. Τα όρια μεταξύ τους δεν είναι πάντα ευδιάκριτα. Θα πρέπει επίσης να γίνει διάκριση ανάμεσα στον ενθουσιασμό για κατανάλωση και την εξάρτηση. Όλοι μας ψωνίζουμε κάποιες φορές περισσότερο, π.χ. στις διακοπές. Στην περίπτωση της εξάρτησης, η ανάγκη αυτή είναι ο κανόνας και αποσκοπεί στη μείωση του άγχους και της συναισθηματικής δυσφορίας.
Συχνότητα εμφάνισης
Η απουσία ενός κοινά αποδεκτού ορισμού καθιστά δύσκολο τον ακριβή υπολογισμό της συχνότητας του φαινομένου.
Κάποιες έρευνες υπολογίζουν πως κυμαίνεται μεταξύ 1-6% του ενήλικου πληθυσμού.
Άλλες την υπολογίζουν στο 12-22% μεταξύ των εφήβων και των νεαρών ενηλίκων.
Η μεγάλη πλειοψηφία (80-95%) υπολογίζεται πως είναι γυναίκες, αν και πολλοί πιστεύουν πως το ποσοστό στους άνδρες έχει υποτιμηθεί. Πράγματι η εξάρτηση αυτή παρατηρείται συχνότερα στις αναπτυγμένες βιομηχανικά χώρες και στους κόλπους των κοινωνικοοικονομικά ευρωστότερων στρωμάτων, ενώ ξεκινά συνήθως στην όψιμη εφηβεία ή από το 20ό έτος της ηλικίας.
Η μορφή των καταναλωτικών συνηθειών
Τα περισσότερα άτομα με εξαρτητική καταναλωτική συμπεριφορά κάνουν τα ψώνια τους μόνα, χωρίς την παρουσία κάποιου άλλου. Αυτό θυμίζει τα άτομα με ψυχογενή βουλιμία, που τρώνε πάντα μόνα κατά τη διάρκεια των κρίσεων, κλείνοντας συχνά περσίδες ή κουρτίνες. Κάποιοι άλλοι, αν ερωτηθούν, αρνούνται πως έχουν κάνει ψώνια ή επιλέγουν να τα κρύβουν.
Συνήθως αγοράζουν πολλά πράγματα ταυτόχρονα και από διάφορα κανάλια (μπουτίκ, διαδίκτυο κ.τ.λ.), τα οποία συχνά ξεχνιούνται ή δεν χρησιμοποιούνται ποτέ.
Οι γυναίκες αγοράζουν συνήθως προϊόντα που αναδεικνύουν την εμφάνισή τους (ρούχα, παπούτσια, τσάντες, κοσμήματα, καλλυντικά).
Οι άνδρες προτιμούν τα ηλεκτρονικά και αθλητικά προϊόντα.
Οι έρευνες δείχνουν πως τα άτομα με μια εξαρτητική ή καταναγκαστική καταναλωτική συμπεριφορά προτιμούν το διαδικτυακό εμπόριο σε βαθμό πολύ μεγαλύτερο από έναν μέσο καταναλωτή. Διαθέτουν, συνήθως, πολλές πιστωτικές κάρτες τις οποίες φτάνουν στο ανώτατο πιστωτικό τους όριο. Όταν διαθέτουν ρευστότητα, σπεύδουν να ξοδέψουν άμεσα τα χρήματά τους. Όταν δεν υπάρχουν χρήματα, σχεδιάζουν και φαντασιώνουν τις αγορές που θα ήθελαν, και μόλις αποκτήσουν και πάλι πρόσβαση σε πόρους, η συμπεριφορά τους επιδεινώνεται. Συγκεκριμένα το shopping therapy λειτουργεί ως ένας φαύλος κύκλος.
Ο κύκλος της καταναλωτικής συμπεριφοράς
Σύμφωνα με ερευνητές, η εξαρτητική καταναλωτική συμπεριφορά ακολουθεί συνήθως τέσσερα στάδια που στοιχειοθετούν έναν «φαύλο κύκλο» που δύσκολα σπάει:
Ευαλωτότητα: Μία γενικευμένη ευαισθησία απέναντι στο άγχος και το αίσθημα χαμηλής αυτοεκτίμησης που επιδεινώνεται λίγο πριν από την εμφάνιση της συμπεριφοράς.
Ευφορία: Ύπαρξη παρορμητικών αγορών που οδηγούν σε μια αίσθηση μεγάλης ικανοποίησης.
Ενοχή: Εμφάνιση αισθημάτων ενοχής και απαξίωσης για τις αγορές αυτές.
Υποτροπή: Επανεμφάνιση της παρόρμησης, εν μέρει προς αποφυγή των αρνητικών συναισθημάτων που δημιουργήθηκαν στον προηγούμενο κύκλο.
Οι τέσσερις τύποι καταναλωτών
Κάποιοι ερευνητές διακρίνουν τους εξής τύπους:
Ο «συναισθηματικά αντιδραστικός»: Ο καταναλωτισμός του λειτουργεί ως αντίδοτο απέναντι σε κάποιου είδους ματαίωση.
Ο «παρορμητικός»: Λειτουργεί αυθόρμητα, χωρίς καμία σκέψη για τις όποιες τυχόν συνέπειες.
Ο «φανατικός»: Ενδιαφέρεται για ένα συγκεκριμένο είδος προϊόντος και το αγοράζει για την ικανοποίηση που του δίνει η απόκτησή του.
Ο «καταναγκαστικός»: Καταναλώνει για να μειώσει το αίσθημα άγχους του.
Συσχετισμός με άλλες συναισθηματικές καταστάσεις
Ο εθισμός στον καταναλωτισμό συνδέεται, σύμφωνα με πολλούς ερευνητές, με την κατάθλιψη, τις διαταραχές διάθεσης, την καταναγκαστική διαταραχή και τις διαταραχές παρορμήσεων. Επίσης, παρουσιάζει κοινά στοιχεία με τις εξαρτήσεις και τις διαταραχές λήψης τροφής, όπως η ψυχογενής βουλιμία και η υπερφαγία.
Επιπλέον, το shopping therapy συσχετίζεται συχνά με:
Συναισθηματικά ασταθή (μεταιχμιακή) και αποφευκτική διαταραχή προσωπικότητας.
Ναρκισσιστικά στοιχεία προσωπικότητας.
Χαμηλή αυτοεκτίμηση.
Αισθήματα μοναξιάς, απομόνωσης, οργής και ευερεθιστότητας.
Συνέπειες
Όπως και κάθε άλλη εξάρτηση, έτσι και ο εθισμός στον καταναλωτισμό αποβλέπει στη μετρίαση επώδυνων συναισθημάτων που το άτομο δυσκολεύεται να διαχειριστεί. Παρά το όποιο θετικό βραχυπρόθεσμο αποτέλεσμα —όπως το αίσθημα ευφορίας, δύναμης και υπεροχής— είναι αποδεδειγμένο πως μακροπρόθεσμα οι επιπτώσεις είναι σοβαρές.
Πίσω από τη στιγμιαία ικανοποίηση καραδοκούν πάντα τα αισθήματα ενοχής, ντροπής και απέχθειας προς τον εαυτό, τα οποία πυροδοτούν εκ νέου την ανάγκη για επιπρόσθετες αγορές. Ο χρόνος που αφιερώνεται στα ψώνια στερείται από τις σημαντικές διαπροσωπικές σχέσεις (οικογένεια, φίλοι, συγγενείς).
Επιπλέον, η προσπάθεια του ατόμου να μη γίνουν αντιληπτές οι υπερβολικές αγορές οδηγεί στην αποφυγή επαφών με το περιβάλλον του. Αυτό έχει ως αποτέλεσμα την επιβάρυνση των σχέσεων και τη σταδιακή κοινωνική απομόνωση.
Επίλογος
Ας ονειρευτούμε και ας προσπαθήσουμε να κάνουμε πραγματικότητα μια ζωή όπου οι συνειδητές καθημερινές μας αποφάσεις θα αποτρέπουν την ανάγκη απόκτησης υλικών αγαθών που δεν αναβαθμίζουν την ποιότητα της ζωής μας. Ο αλόγιστος καταναλωτισμός λειτουργεί ακριβώς όπως ένα παυσίπονο: ανακουφίζει στιγμιαία, αλλά δεν θεραπεύει την αιτία του πόνου.
Ας εστιάσουμε σε μια καθημερινότητα πιο αρμονική, με ουσιαστικές στιγμές —τόσο για τον εαυτό μας όσο και για τους αγαπημένους μας— των οποίων η επίγευση διαρκεί για μια ολόκληρη ζωή.
Για περισσότερα άρθρα ψυχολογίας, επισκεφθείτε την αρχική σελίδα του i-psyxologos.gr.
Η αναζήτηση της ευτυχίας στα υλικά αγαθά είναι συχνά μια προσπάθεια κάλυψης εσωτερικών κενών. Αν νιώθετε ότι το shopping therapy ελέγχει τη ζωή σας, είμαι εδώ για να σας βοηθήσω να βρείτε την ισορροπία σας. Μπορείτε να προγραμματίσετε μια online συνεδρία ή να κλείσετε ραντεβού μέσω της σελίδας επικοινωνίας.
Σάββας Ν. Σαλπιστής, M.Sc. Ph.D.
Κλινικός Ψυχολόγος Πανεπιστημίου Στοκχόλμης ενηλίκων και παίδων. Διπλωματούχος Ψυχοθεραπευτής Βασιλικού Ιατροχειρουργικού Ινστιτούτου Karolinska Στοκχόλμης.Κάθε δυσκολία κρύβει μέσα της την προοπτική μιας νέας αρχής. Αν νιώθετε ότι οι σκέψεις σας σας βαραίνουν, είμαι εδώ για να τις μοιραστούμε και να βρούμε μαζί τη δική σας εσωτερική ισορροπία.
Πνευματικά Δικαιώματα: Το περιεχόμενο της ιστοσελίδας www.i-psyxologos.gr αποτελεί πνευματική ιδιοκτησία του Σάββα Σαλπιστή. Η αναδημοσίευση επιτρέπεται αποκλειστικά με την παράθεση ενεργού συνδέσμου (active link) στην πηγή.
