Συνεξάρτηση : μια γάγγραινα της ψυχής

Η συνεξάρτηση αποτελεί φαινόμενο, οι αιτιολογικές ρίζες του οποίου ανιχνεύονται ήδη στη διάρκεια της πρώιμης παιδικής ηλικίας και μπορεί να μεταβιβάζεται από γενεά σε γενεά. Αρχικά, ο όρος «συνεξάρτηση» χρησιμοποιούνταν κυρίως για μέλη του άμεσου περιβάλλοντος ή της οικογένειας ατόμων στα οποία υπήρχε προβληματικός εθισμός στο αλκοόλ ή στη χρήση ναρκωτικών ουσιών. Ωστόσο, τα στοιχεία αυτά δεν θεωρούνται πλέον ως οι μόνες προϋποθέσεις εμφάνισής της.

Τα τελευταία χρόνια, ο όρος της συνεξάρτησης έχει διευρυνθεί, συμπεριλαμβάνοντας κάθε μορφή συνεξάρτησης που συναντάται σε μια δυσλειτουργική οικογένεια ή σχέση. Ενδεικτικά, εμφανίζεται σε οικογένειες με γονέα ψυχικά ασθενή ή συναισθηματικά ασταθή, με ναρκισσιστική προβληματική, ή με κάποιας μορφής εξάρτηση. Επιπλέον, μπορεί να σχετίζεται με εξαρτήσεις που αφορούν τη λήψη τροφής (ψυχογενή ανορεξία, βουλιμία, ορθορεξία), την εργασία (εργασιομανία), τον άκρατο καταναλωτισμό, την κατάχρηση φαρμακευτικών ουσιών, καθώς και με εθισμούς στο σεξ, στην πορνογραφία, στα videogames, στο διαδίκτυο, στον τζόγο, στην τηλεόραση, στη θρησκεία ή στη σωματική άσκηση.

Ένα συνεξαρτημένο άτομο, στην περίπτωση που για οποιονδήποτε λόγο λήξει η σχέση συνεξάρτησής του, δημιουργεί σχεδόν πάντα εκ νέου μια αντίστοιχη σχέση πλήρους εξάρτησης, φροντίδας και αποκλειστικότητας με κάποιο άλλο προβληματικό άτομο. Με άλλα λόγια, συγχέει διαχρονικά την αγάπη με τη φροντίδα, ανακυκλώνοντας το εσωτερικό του ψυχικό δράμα.

Τι σημαίνει συνεξάρτηση

Η συνεξάρτηση είναι μια ανάγκη για εγγύτητα που έχει χάσει τον δρόμο της. Η εγγύτητα με τους άλλους προϋποθέτει την ικανότητα να θέτουμε τα απαραίτητα όρια και να σεβόμαστε, εκτός από τον άλλον ως ξεχωριστό άτομο, τον εαυτό μας και τις προσωπικές μας ανάγκες. Η χρησιμοποίηση των άλλων για την κάλυψη προσωπικών αναγκών είναι σύνηθες φαινόμενο, ωστόσο δεν σχετίζεται με την αγάπη. Ακόμη και η αγάπη περιλαμβάνει προσδοκίες, όμως είναι ιδιαίτερα σημαντικό να μπορούμε να διαχωρίζουμε το να αγαπάμε κάποιον από το να τον χρειαζόμαστε.

Συνεξάρτηση σημαίνει, λοιπόν, το να είμαστε εξαρτημένοι από ένα άλλο άτομο σε βαθμό εθισμού, αλλά και το άτομο αυτό να είναι, με τη σειρά του, εξαρτημένο από εμάς. Η εξάρτηση του συνεξαρτημένου ατόμου από τον άλλον είναι τόσο ισχυρή, ώστε βιώνεται ως ταυτόσημη με την επιβίωση και, για τον λόγο αυτό, η συνύπαρξη επιδιώκεται με κάθε μέσο και τρόπο.

Ένα συνεξαρτημένο άτομο νιώθει τον εαυτό του ως τον απόλυτο υπεύθυνο για το ευ ζην των άλλων, ενώ ταυτόχρονα δυσκολεύεται σημαντικά να λάβει υπόψη τον εαυτό του και τις προσωπικές του ανάγκες. Η βοήθεια και η φροντίδα προς τους άλλους αποκτούν απόλυτη προτεραιότητα και σταδιακά διαμορφώνεται η αίσθηση ότι έχει αξία και νιώθει καλά μόνο όταν φροντίζει και στηρίζει τους άλλους, υπό την προϋπόθεση ότι εκείνοι είναι καλά.

Η ανάληψη της ευθύνης για το ευ ζην του άλλου δημιουργεί στον συνεξαρτώμενο την αίσθηση άμεσης συμμετοχής και ευθύνης για όσα συμβαίνουν. Ως αποτέλεσμα, βιώνει έντονο ψυχικό πόνο και φθορά, καθώς τα προβλήματα ανακυκλώνονται διαρκώς χωρίς ουσιαστική επίλυση.

Θα πρέπει να αναφερθεί ότι, εάν αυτός ο τρόπος λειτουργίας δεν αντιμετωπιστεί κατάλληλα, μπορεί να προκαλέσει τόσο σοβαρά προβλήματα και τόσο μεγάλη ψυχική επιβάρυνση, ώστε το άτομο, στην προσπάθειά του να «ανακουφιστεί», να εμφανίσει και το ίδιο κάποια μορφή εξάρτησης. Οι εξαρτήσεις αυτές μπορεί να σχετίζονται με την τροφή, τη διασκέδαση, το αλκοόλ, τις ναρκωτικές ουσίες, το σεξ, τον τζόγο ή την ανάγκη για διαρκείς επιτυχίες και επιδόσεις.

Η συνεξάρτηση, πέρα από τα σοβαρά προβλήματα που δημιουργεί στις διαπροσωπικές σχέσεις, οδηγεί συχνά και σε μια δυσλειτουργική σχέση με το σεξ και τη σεξουαλικότητα. Το σεξ μπορεί να χρησιμοποιείται, για παράδειγμα, ως μέσο μετατροπής επώδυνων συναισθημάτων, ως εργαλείο ελέγχου, αυτοτιμωρίας ή τιμωρίας του άλλου.

Οι αιτίες που οδηγούν στη συνεξάρτηση

Η συνεξάρτηση, ως τρόπος συμπεριφοράς, αρχίζει να διαμορφώνεται, όπως ήδη προαναφέρθηκε, κατά τη διάρκεια της παιδικής ηλικίας, αποσκοπώντας στην ευκολότερη προσαρμογή, στην επιβεβαίωση, στην αποφυγή συγκρούσεων ή στην είσπραξη αγάπης. Η στάση αυτή μπορεί να αποτελεί αναγκαιότητα και στρατηγική επιβίωσης στην παιδική ηλικία. Από τη στιγμή, όμως, που συνεχίζεται και στην ενήλικη ζωή, προκαλεί σοβαρότατες δυσκολίες στη δημιουργία αυθεντικών διαπροσωπικών σχέσεων, οι οποίες βασίζονται στην εγγύτητα, στην ειλικρίνεια, στην ελεύθερη βούληση, στον αλληλοσεβασμό και σε γνήσια αισθήματα αγάπης, και όχι σε ψευδαισθήσεις, προβολές, καταναγκασμούς και άκαμπτη συνεξάρτηση.

Όταν κάποιος, ως παιδί, αναγκάζεται να μεγαλώσει μέσα σε ένα άκαμπτο και δυσλειτουργικό οικογενειακό περιβάλλον, είναι υποχρεωμένος, χωρίς να διαθέτει ακόμη τις απαραίτητες προϋποθέσεις και την αντίστοιχη συναισθηματική επάρκεια, να αναλάβει την ευθύνη τόσο της δικής του ζωής όσο και του δυσλειτουργικού ή ανεπαρκούς γονιού του. Η ανάληψη ευθύνης για την ανεπάρκεια του γονιού γεννά όχι μόνο αισθήματα ενοχής, αλλά και ντροπής. Ένα παιδί που μεγαλώνει υπό τέτοιες συνθήκες εμφανίζει έντονα αισθήματα, συνειδητά ή υποσυνείδητα, προσωπικής απαξίας και ανεπάρκειας, καθώς δεν έλαβε τη δέουσα αποδοχή, φροντίδα, αγάπη, αλλά και τον απαραίτητο σεβασμό που κάθε παιδί έχει ανάγκη.

Δεν θα πρέπει ποτέ να λησμονούμε ότι το να ζει κάποιος μέσα από έναν άλλο άνθρωπο, προσαρμοζόμενος πλήρως στις καταστροφικές συμπεριφορές και επιλογές του, αποτελεί αυτοθυσία και συνεξάρτηση και όχι έκφραση αγάπης που πηγάζει από ελεύθερη βούληση.

Ποια είναι τα άτομα που δημιουργούν σχέσεις συνεξάρτησης

Τα άτομα που δημιουργούν σχέσεις συνεξάρτησης συνηθέστατα είναι:

• Παιδιά γονέων που έδιναν μεγάλη βαρύτητα στην εφαρμογή άκαμπτων κανόνων, παρά στο χτίσιμο μιας στενής, τρυφερής και ζεστής συναισθηματικής σχέσης που να δημιουργεί αίσθημα αποδοχής, ασφάλειας και εμπιστοσύνης.

• Συγγενικά πρόσωπα ατόμων με ιδιαίτερα προβληματικές συμπεριφορές που σχετίζονται με τη λήψη τροφής, την εργασία, την καθαριότητα, τα τυχερά παιχνίδια, τον καταναλωτισμό, τη δίαιτα, το κάπνισμα, τη σωματική άσκηση, τη νοσηρή θρησκευτική προσκόλληση, τη σιωπή ως μέσο τιμωρίας ή τον ασφυκτικό έλεγχο.

• Συγγενικά πρόσωπα ατόμων με σοβαρό χρόνιο νόσημα.

• Συγγενικά πρόσωπα ατόμων με σοβαρό ψυχικό νόσημα.

• Συγγενικά πρόσωπα ατόμων με εγκληματική ή παραβατική συμπεριφορά.

• Συγγενικά πρόσωπα που έχουν εκτεθεί τα ίδια σε διάφορες μορφές βίας (φυσικής, σεξουαλικής, ψυχικής) ή σε απειλές άσκησης βίας.

Συνοπτικά, θα πρέπει να αναφερθεί ότι το συγγενικό πρόσωπο —είτε πρόκειται για ερωτικό σύντροφο, παιδί, γονιό, αδελφό ή αδελφή, άλλο συγγενικό πρόσωπο, φίλο ή συνάδελφο— απορροφάται και γίνεται μέρος της καταστροφικής συμπεριφοράς του δυσλειτουργικού ατόμου. Προσαρμοζόμενο σε αυτήν, μετατρέπεται σταδιακά σε συνεξαρτώμενο “δορυφόρο” του. Θα πρέπει να γνωρίζουμε ότι πίσω από κάθε συνεξάρτηση ελλοχεύει πάντα ένας τεράστιος φόβος.

Το ενήλικο παιδί

Κάθε παιδί έχει ανάγκη να μπορεί να καθρεφτίζεται στους γονείς του, ώστε να εξελίξει σταδιακά το δικό του Εγώ και να αποκτήσει μια σταθερή αίσθηση του ποιος είναι ως άτομο. Αυτό το καθρέφτισμα προϋποθέτει τη δυνατότητα το παιδί να εκφράζει κάθε του συναίσθημα άφοβα και να νιώθει ότι το προσέχουν, το αποδέχονται, το ακούν και το καταλαβαίνουν.

Ένα άτομο που, από πολύ μικρή ηλικία, αναγκάζεται να εγκαταλείψει τον ίδιο του τον εαυτό εξαιτίας της έλλειψης ασφάλειας, αποδοχής, επιβεβαίωσης και αγάπης, είναι πολύ πιθανό να εξελίξει μια ανασφαλή ενήλικη ταυτότητα, ανεξάρτητα από το τι μπορεί να δείχνει προς τα έξω. Όσα ένας γονιός δεν αποδέχεται —και άρα δεν αναγνωρίζει— στον εαυτό του, δεν μπορεί να τα αποδεχθεί και στο παιδί του. Ως αποτέλεσμα, δημιουργούνται έντονες συγκρούσεις που γεννούν σύγχυση και αίσθημα απόρριψης στο παιδί, το οποίο μαθαίνει σταδιακά να αρνείται τα ίδια του τα συναισθήματα, καθώς και οτιδήποτε δεν μπορεί να αντέξει ο γονιός του.

Ένα παιδί που μεγαλώνει σε μια δυσλειτουργική οικογένεια αναγκάζεται να μαντεύει τι είναι ή δεν είναι φυσιολογικό, να ωριμάζει πριν από την ώρα του και, παράλληλα, να αναπτύσσει φόβο για τις στενές συναισθηματικές σχέσεις, καθώς και σοβαρές δυσκολίες στη διαχείρισή τους, όταν αυτές εμφανιστούν αργότερα στη ζωή του.

Ρόλοι που υιοθετεί το παιδί για να επιβιώσει

Στην προσπάθειά του να επιβιώσει, το παιδί μπορεί να υιοθετήσει διάφορους ρόλους, όπως:

• Του «ήρωα», δηλαδή εκείνου που είναι πάντα δυνατός, που τα καταφέρνει όλα και που «σώζει» τους άλλους.

• Του «κλόουν», δηλαδή εκείνου που προσπαθεί να ηρεμεί τα πνεύματα, να δημιουργεί καλή διάθεση και να αποφεύγει τις συγκρούσεις.

• Του «αόρατου», δηλαδή εκείνου που επιδιώκει να καταλαμβάνει όσο το δυνατόν μικρότερο χώρο, να μην ενοχλεί και, αν είναι δυνατόν, να μη φαίνεται.

• Του «αντάρτη», δηλαδή εκείνου που δεν δέχεται όρια και υποδείξεις και εμφανίζεται επιθετικός και προκλητικός.

Ένα τέτοιο παιδί δημιουργεί αργότερα, στην ενήλικη ζωή, δυσλειτουργικές σχέσεις, καθώς έχει συνδέσει την αγάπη με το ανέφικτο και τη δυσλειτουργία.

Οι τρεις «χρυσοί» κανόνες του ενήλικου παιδιού

Οι τρεις «χρυσοί» κανόνες που διέπουν τη ζωή ενός ενήλικου παιδιού είναι οι εξής:

• Δεν θα μιλάς

• Δεν θα νιώθεις

• Δεν θα εμπιστεύεσαι κανέναν

Πώς η παιδική στρατηγική επιβίωσης συνεχίζεται στην ενήλικη ζωή

Κάποιος που δεν υπήρξε ποτέ παιδί παραμένει για πάντα παιδί. Αυτό ισχύει, κατά κύριο λόγο, για άτομα που μεγάλωσαν με δυσλειτουργικούς γονείς, με προβλήματα εξάρτησης, ναρκισσιστική διαταραχή ή σοβαρές ψυχικές δυσκολίες. Η στρατηγική επιβίωσης της παιδικής ηλικίας —η σιωπή ή αποσιώπηση, η απομόνωση, η ελάχιστη επαφή με τα προσωπικά συναισθήματα και η ανάγκη να είναι κανείς «το καλό παιδί»— ακολουθεί τα άτομα αυτά και στην ενήλικη ζωή.

Όσα δεν εισέπραξαν ως παιδιά είναι εκείνα που τους λείπουν ως ενήλικες. Δυσκολίες στις διαπροσωπικές σχέσεις, στην εγγύτητα, στην αβίαστη επικοινωνία και στη συναισθηματική ευαλωτότητα έχουν ως αφετηρία τη χαμηλή αυτοεκτίμηση και την έλλειψη εμπιστοσύνης προς τους άλλους.

Ένα ενήλικο παιδί είναι στην ουσία ένας πραγματικός survivor. Η ανάγκη του για έλεγχο είναι απύθμενη. Ένας τρόπος άσκησής της είναι η δημιουργία υπερευαίσθητων «κεραιών», οι οποίες το βοηθούν να εντοπίζει και να αποκωδικοποιεί έγκαιρα τις προσδοκίες του περιβάλλοντος, ώστε να προσαρμόζεται σε αυτές και να νιώθει το αίσθημα ασφάλειας που δεν του προσφέρθηκε ποτέ στην παιδική ηλικία.

Συνήθη χαρακτηριστικά και τρόποι λειτουργίας ενός συνεξαρτημένου ατόμου

Η συνεξάρτηση δεν αφορά απλώς μια «δύσκολη σχέση». Πρόκειται για ένα βαθιά ριζωμένο μοτίβο σκέψης, συναισθήματος και συμπεριφοράς, το οποίο επηρεάζει την αυτοεκτίμηση, τις επιλογές και τις διαπροσωπικές σχέσεις του ατόμου. Παρακάτω παρουσιάζονται τα πιο συνηθισμένα χαρακτηριστικά και οι τρόποι λειτουργίας ενός συνεξαρτημένου ατόμου.

Χαρακτηριστικά ενός συνεξαρτημένου ατόμου

Ανασφάλεια και χαμηλή αυτοεκτίμηση

Τα συνεξαρτημένα άτομα δυσκολεύονται να αναγνωρίσουν τη δική τους αξία και βασίζουν την αυτοεκτίμησή τους στην αποδοχή και την επιβεβαίωση των άλλων. Συχνά νιώθουν ανεπαρκή, ανάξια ή «λίγα», ενώ άλλες φορές υιοθετούν μια αμυντική αίσθηση ανωτερότητας για να καλύψουν την εσωτερική τους ανασφάλεια.

Ζουν κυρίως για τους άλλους, παραμελώντας τις προσωπικές τους ανάγκες, τα όριά τους και τις επιθυμίες τους. Δυσκολεύονται να δεχτούν κομπλιμέντα, ζητούν εύκολα συγγνώμη και προσπαθούν διαρκώς να αποδείξουν ότι αξίζουν να αγαπηθούν.

Υπερπροσαρμογή και ακύρωση του εαυτού

Ένα βασικό γνώρισμα της συνεξάρτησης είναι η συνεχής προσαρμογή στους άλλους. Το συνεξαρτημένο άτομο υιοθετεί απόψεις, αποφάσεις και τρόπους ζωής τρίτων, αγνοώντας τη δική του εσωτερική φωνή.

Συχνά βρίσκεται σε σχέσεις με άτομα που έχουν εξαρτήσεις, ψυχικά προβλήματα ή επιδεικνύουν απαξιωτική και κακοποιητική συμπεριφορά, γεγονός που ενισχύει περαιτέρω τη χαμηλή αυτοεκτίμηση και την αίσθηση προσωπικής ακύρωσης.

Η ανάγκη για έλεγχο στη συνεξάρτηση

Έλεγχος ως μηχανισμός ασφάλειας

Παρότι συχνά φαίνονται υποχωρητικά, τα συνεξαρτημένα άτομα έχουν έντονη ανάγκη ελέγχου. Επειδή φοβούνται ότι δεν μπορούν να ζήσουν χωρίς το άτομο από το οποίο εξαρτώνται, προσπαθούν να ελέγχουν συμπεριφορές, αποφάσεις και καταστάσεις.

Ο έλεγχος ασκείται μέσα από ενοχές, πιέσεις, χειρισμό, απειλές, ρόλους θύματος ή ακόμη και μέσω συνεχών συμβουλών. Στην πραγματικότητα, δεν βιώνουν τη ζωή τους, αλλά προσπαθούν να τη διαχειριστούν ώστε να μειώσουν το άγχος και την ανασφάλειά τους.

Αυτοαμφισβήτηση και φόβος αυτονομίας

Τα συνεξαρτημένα άτομα αμφισβητούν βαθιά την ικανότητά τους να αντεπεξέλθουν στη ζωή μόνα τους. Πιστεύουν ότι χρειάζονται κάποιον άλλον για να νιώσουν ασφαλείς, προστατευμένοι ή «ολόκληροι».

Η συναισθηματική εξάρτηση δημιουργεί μια ψευδαίσθηση σταθερότητας, η οποία όμως καταρρέει εύκολα, οδηγώντας σε έντονο φόβο εγκατάλειψης και μοναξιάς.

Άρνηση και συναισθηματικό μούδιασμα

Άρνηση της πραγματικότητας

Η άρνηση αποτελεί βασικό αμυντικό μηχανισμό στη συνεξάρτηση. Το άτομο συχνά αρνείται τα προβλήματα της παιδικής του ηλικίας ή της οικογένειάς του, παρουσιάζοντας ακόμη και κενά μνήμης.

Μπορεί να εξιδανικεύει δυσλειτουργικές οικογενειακές καταστάσεις, ισχυριζόμενο ότι μεγάλωσε σε ένα «υγιές και ευτυχισμένο» περιβάλλον, παρά τις αντικειμενικές δυσκολίες.

Τείχος ντροπής και συναισθηματική αποσύνδεση

Το συνεξαρτημένο άτομο μειώνει την ένταση των συναισθημάτων του ή τα αρνείται πλήρως. Χτίζει ένα εσωτερικό «τείχος ντροπής», παγώνοντας την πραγματικότητά του. Συχνά βιώνει έναν ανεξήγητο χρόνιο ψυχικό πόνο και μια μόνιμη αίσθηση θυματοποίησης.

Απομόνωση και κοινωνική απόσυρση

Με την πάροδο του χρόνου, η συνεξάρτηση οδηγεί σε κοινωνική απομόνωση. Το άτομο αποφεύγει φίλους, κοινωνικές επαφές και καταστάσεις που θα μπορούσαν να το φέρουν αντιμέτωπο με την πραγματικότητα ή με δύσκολα συναισθήματα.

Η χαμηλή αυτοεκτίμηση και τα συσσωρευμένα προβλήματα δυσχεραίνουν τη δημιουργία υγιών σχέσεων, οδηγώντας πολλές φορές σε πλήρη κοινωνική απόσυρση.

Καταναγκαστικές σκέψεις και χρόνιο άγχος

Τα συνεξαρτημένα άτομα βιώνουν έντονο και διαρκές άγχος, ενοχές και ανησυχία. Συχνά έχουν σκέψεις επικείμενης καταστροφής και υπεραναλύουν ανθρώπους και καταστάσεις.

Δυσκολεύονται να συγκεντρωθούν στο παρόν, να χαλαρώσουν ή να κάνουν ένα πράγμα τη φορά. Μοιάζουν να βρίσκονται σε συνεχή ψυχική εγρήγορση, αναζητώντας προβλήματα ακόμη και όταν δεν υπάρχουν.

Προβλήματα επικοινωνίας

Το συνεξαρτημένο άτομο δυσκολεύεται να επικοινωνήσει άμεσα και αυθεντικά. Αντί να εκφράζει αυτό που πραγματικά σκέφτεται ή νιώθει, λέει συχνά αυτό που πιστεύει ότι οι άλλοι θέλουν να ακούσουν. Η ειλικρίνεια αντικαθίσταται από φόβο, αποφυγή και, σε ορισμένες περιπτώσεις, από ψεύδη, με στόχο τη διατήρηση της σχέσης και την αποφυγή σύγκρουσης.

Ο φόβος της κριτικής είναι έντονος, με αποτέλεσμα το άτομο να υιοθετεί αμυντική στάση ακόμη και σε ήπια σχόλια. Παράλληλα, δυσκολεύεται να αναγνωρίσει τη δική του συμβολή στα προβλήματα που αντιμετωπίζει, νιώθοντας συχνά θύμα των καταστάσεων.

Αδυναμία οριοθέτησης

Η έλλειψη ορίων αποτελεί βασικό χαρακτηριστικό της συνεξάρτησης. Το άτομο δεν γνωρίζει ποια είναι τα προσωπικά του όρια και δυσκολεύεται σημαντικά να τα θέσει στους άλλους. Αναλαμβάνει υπερβολικές ευθύνες, πολύ περισσότερες από όσες αντέχει σωματικά και ψυχικά, αγνοώντας τα σήματα κόπωσης και εξάντλησης.

Ταυτόχρονα, μπορεί να παραβιάζει και τα όρια των άλλων, είτε από ανάγκη ελέγχου είτε από φόβο εγκατάλειψης. Η έννοια του «όχι» βιώνεται ως απειλή και όχι ως πράξη αυτοπροστασίας.

Έλλειψη εμπιστοσύνης

Το συνεξαρτημένο άτομο δυσκολεύεται να εμπιστευτεί τόσο τους άλλους όσο και τον ίδιο του τον εαυτό. Δεν πιστεύει ότι τα πράγματα μπορούν να εξελιχθούν ομαλά και φυσιολογικά και συχνά έχει την αίσθηση ότι οι άλλοι το επιβουλεύονται ή θα το απογοητεύσουν.

Παρουσιάζει έντονες δυσκολίες στη λήψη αποφάσεων, αμφισβητεί συνεχώς τις σκέψεις και τα συναισθήματά του και μπορεί, παραδόξως, να εμπιστεύεται άτομα αναξιόπιστα, ενώ ταυτόχρονα απορρίπτει ανθρώπους που θα μπορούσαν να του προσφέρουν ασφάλεια.

Προβλήματα διαπροσωπικών σχέσεων

Στις διαπροσωπικές σχέσεις, το συνεξαρτημένο άτομο δίνεται υπερβολικά, φτάνοντας συχνά σε σημείο υποταγής. Αλλάζει τον εαυτό του, προσφέρει ολοένα και περισσότερα και πιστεύει ότι, με αυτόν τον τρόπο, θα «σώσει» τη σχέση.

Δημιουργεί δεσμούς με δυσλειτουργικά άτομα που αδυνατούν να προσφέρουν αγάπη, ταυτίζοντας την αγάπη με τον πόνο και τη ματαίωση. Η ζήλια είναι έντονη, η έκφραση αναγκών δύσκολη και η ευθύνη της προσωπικής του διάθεσης μετατίθεται στους άλλους.

Η εγγύτητα τρομάζει, ενώ η χαλάρωση μέσα στη σχέση είναι σχεδόν αδύνατη. Το σεξ χρησιμοποιείται συχνά ως μέσο συναίνεσης, ελέγχου ή τιμωρίας. Το άτομο μπορεί να κάνει σεξ για να ικανοποιήσει τον άλλον, χωρίς να εκφράζει τις δικές του επιθυμίες, με αποτέλεσμα συχνά την απώλεια της σεξουαλικής επιθυμίας.

Δυσκολίες στην έκφραση συναισθημάτων

Το συνεξαρτημένο άτομο κινείται ανάμεσα σε παθητικές και επιθετικές αντιδράσεις. Δυσκολεύεται να αναγνωρίσει και να ονομάσει τα συναισθήματά του, τα οποία συχνά διαχωρίζει σε «καλά» και «κακά».

Παρότι αυτοχαρακτηρίζεται ως «συναισθηματικό άτομο», αποφεύγει την επαφή με τα δύσκολα συναισθήματα, κυρίως με τον θυμό. Είναι ιδιαίτερα ευάλωτο στο στρες και εστιάζει υπερβολικά στα συναισθήματα των άλλων, προκειμένου να μην έρθει σε επαφή με τα δικά του.

Εξάρτηση και φόβος μοναξιάς

Στον πυρήνα της συνεξάρτησης βρίσκεται η εξάρτηση. Το άτομο αναζητά την ευτυχία έξω από τον εαυτό του, πιστεύοντας ότι αυτή θα έρθει μέσα από έναν άνθρωπο, μια σχέση ή μια συγκεκριμένη συνθήκη.

Γαντζώνεται σε άτομα που θεωρεί ότι θα του προσφέρουν ασφάλεια και νόημα και τρέμει την απώλειά τους. Ο φόβος της μοναξιάς είναι τόσο έντονος, ώστε συχνά προτιμά να παραμένει σε κακοποιητικές ή βαθιά δυσλειτουργικές σχέσεις παρά να μείνει μόνο του.

Η στάση ενός συνεξαρτημένου ατόμου απέναντι στο άτομο από το οποίο εξαρτάται

Η συνεξάρτηση στις ερωτικές σχέσεις αποτελεί, στην ουσία, μια επανάληψη της συνεξάρτησης που ένας άνδρας ή μια γυναίκα έχει βιώσει ως παιδί. Ο φόβος μιας ενδεχόμενης εγκατάλειψης – είτε φυσικής είτε συναισθηματικής – είναι τόσο έντονος, ώστε η ανάγκη ελέγχου, τα αισθήματα ζήλιας και οι αυτοεξευτελισμοί να εμφανίζονται συχνά μέσα στη σχέση.

Η αγάπη συγχέεται με την επιβίωση και η συναισθηματική εγγύτητα βιώνεται ως κάτι που πρέπει να διασφαλιστεί με κάθε κόστος.

Πώς αισθάνεται και πώς λειτουργεί το συνεξαρτημένο άτομο μέσα στη σχέση

Απέναντι στο άτομο από το οποίο εξαρτάται, το συνεξαρτημένο άτομο λειτουργεί μέσα από συγκεκριμένα, επαναλαμβανόμενα μοτίβα σκέψης και συμπεριφοράς, τα οποία καθορίζουν τη συναισθηματική του πραγματικότητα.

Η ευτυχία εξαρτάται αποκλειστικά από τον άλλον

Το συνεξαρτημένο άτομο νιώθει ευτυχία μόνο όταν γίνεται αποδεκτό και αγαπητό από το άτομο από το οποίο εξαρτάται. Η προσωπική του αξία καθορίζεται αποκλειστικά από τη στάση και τη διάθεση του άλλου.

Διαρκής προσπάθεια ικανοποίησης των αναγκών του άλλου

Όλες οι σκέψεις και οι προσπάθειες στρέφονται στο πώς θα ικανοποιηθούν οι ανάγκες του άλλου, ώστε να αποφευχθεί ο θυμός, η απογοήτευση ή η απόρριψη. Η σχέση λειτουργεί μέσα από συνεχή επαγρύπνηση και άγχος.

Παραμέληση προσωπικών αναγκών και ενδιαφερόντων

Το άτομο βάζει στην άκρη τις δικές του ανάγκες, επιθυμίες και ενδιαφέροντα, θεωρώντας ότι η αυτοθυσία αποτελεί απόδειξη αγάπης. Η προσωπική ζωή συρρικνώνεται, ενώ η σχέση γίνεται το μοναδικό σημείο αναφοράς.

Ακύρωση του προσωπικού βιώματος

Δεν έχει σημασία το πώς νιώθει το ίδιο το άτομο, αλλά αποκλειστικά το πώς νιώθει ο άλλος. Τα προσωπικά συναισθήματα αγνοούνται, υποτιμώνται ή ακυρώνονται πλήρως.

Λειτουργία μέσα από φόβο και θυμό

Ο φόβος της εγκατάλειψης και ο θυμός του άλλου καθορίζουν τον τρόπο σκέψης και συμπεριφοράς. Το άτομο προσαρμόζεται συνεχώς, προκειμένου να διατηρηθεί η σχέση και να αποφευχθεί οποιαδήποτε απειλή απομάκρυνσης.

Απομόνωση από το υποστηρικτικό περιβάλλον

Συχνά απομονώνεται από φίλους, οικογένεια και άλλες σημαντικές σχέσεις, ώστε το άτομο από το οποίο εξαρτάται να νιώθει ασφαλές ή ικανοποιημένο. Η κοινωνική ζωή περιορίζεται δραστικά.

Υπερτίμηση του άλλου και υποτίμηση του εαυτού

Οι απόψεις, οι πράξεις και οι ανάγκες του άλλου αξιολογούνται ως πολύ σημαντικότερες από τις δικές του. Η προσωπική κρίση αμφισβητείται συνεχώς, ενώ η αυτοεκτίμηση αποδυναμώνεται.

Απώλεια ταυτότητας

Το συνεξαρτημένο άτομο διαμορφώνεται σύμφωνα με τις προσδοκίες του άλλου, υιοθετώντας συμπεριφορές και στάσεις που δεν του ανήκουν, αρκεί να διατηρηθεί η σχέση και να νιώθει ο άλλος καλά.

Τα χαρακτηριστικά ενός συνεξαρτημένου ατόμου στους χώρους εργασίας

Η συνεξάρτηση στον χώρο εργασίας εκδηλώνεται συχνά μέσα από μοτίβα υπερβολικής φροντίδας, έλλειψης ορίων και έντονης συναισθηματικής εμπλοκής. Τα άτομα με τέτοιου είδους δυσκολίες συναντώνται συχνά σε επαγγέλματα που σχετίζονται με τη φροντίδα ανθρώπων οι οποίοι βρίσκονται σε θέση αδυναμίας ή ανάγκης.

Επαγγελματικοί χώροι όπου εμφανίζεται συχνά η συνεξάρτηση

Τα συνεξαρτημένα άτομα απασχολούνται συχνά σε τομείς όπως η κοινωνική πρόνοια, η ψυχιατρική και η συναφής περίθαλψη, τα νοσοκομεία, οι οίκοι ευγηρίας, τα κέντρα υποστήριξης εξαρτημένων ατόμων και γενικότερα σε επαγγέλματα όπου η φροντίδα και η προσφορά προς τον άλλον αποτελούν κεντρικό στοιχείο της εργασίας.

Η επιλογή αυτών των επαγγελμάτων συνδέεται συχνά με την ανάγκη του ατόμου να αντλεί αξία και νόημα μέσα από τη βοήθεια προς τους άλλους.

Το συνεξαρτημένο άτομο σε διευθυντική θέση

Όταν ένα συνεξαρτημένο άτομο κατέχει διευθυντική ή εποπτική θέση, συχνά προσλαμβάνει εργαζομένους με διάφορα προσωπικά ή επαγγελματικά προβλήματα. Οι αποφάσεις του βασίζονται, πολλές φορές, περισσότερο στο συναίσθημα παρά σε αντικειμενικά κριτήρια και δεδομένα.

Ο τρόπος άσκησης εξουσίας μπορεί να εναλλάσσεται, υιοθετώντας στάσεις που άλλοτε θυμίζουν γονεϊκό ρόλο, άλλοτε στάση αυτοθυσίας ή «ιερομάρτυρα» και άλλοτε έντονα χειριστική συμπεριφορά. Ο έλεγχος ασκείται έμμεσα, μέσα από συναισθηματική εμπλοκή και όχι μέσα από ξεκάθαρα επαγγελματικά όρια.

Το συνεξαρτημένο άτομο ως εργαζόμενος

Ως εργαζόμενο άτομο, ο συνεξαρτημένος δεν διαθέτει σαφή όρια. Είναι ιδιαίτερα ευάλωτος σε κάθε μορφή κριτικής, αποφεύγει τις συγκρούσεις και προσπαθεί να γίνεται διαρκώς αρεστός.

Υπεραποδίδει, αναλαμβάνει περισσότερες ευθύνες και υποχρεώσεις από όσες αντέχει ένα μέσο άτομο και δυσκολεύεται σημαντικά στη σχέση του με άτομα κύρους και εξουσίας. Συχνά λειτουργεί σε καθεστώς έντονης πίεσης, θεωρώντας πως η αξία του εξαρτάται από την απόδοσή του.

Σωματική και ψυχική εξάντληση

Το γεγονός ότι το συνεξαρτημένο άτομο λειτουργεί σχεδόν μόνιμα «στα όρια», έχει ως αποτέλεσμα την εμφάνιση διαφόρων σωματικών ή ψυχικών συμπτωμάτων. Δεν είναι σπάνια η εκδήλωση άγχους, ψυχοσωματικών ενοχλήσεων ή ακόμη και επαγγελματικής εξουθένωσης (burnout).

Η αδυναμία ανάπαυσης, η έλλειψη ορίων και η συνεχής συναισθηματική επιβάρυνση καθιστούν τον χώρο εργασίας ακόμη ένα πεδίο αναπαραγωγής της συνεξάρτησης.

Οι συνέπειες ενός τέτοιου τρόπου λειτουργίας

Η συνεξάρτηση, όταν λειτουργεί ως σταθερός τρόπος ζωής και σχέσης, έχει σοβαρές και πολυεπίπεδες συνέπειες στην ψυχική και σωματική υγεία του ατόμου. Η συστηματική έκθεση σε ακραίες συναισθηματικές καταστάσεις, χωρίς τη δυνατότητα ουσιαστικής αλλαγής ή εξόδου από αυτόν τον καταναγκασμό, οδηγεί σε σταδιακή φθορά.

Ψυχική εξάντληση και συναισθηματική κατάρρευση

Η συνεχής αυτοθυσία και η αδυναμία προστασίας του εαυτού οδηγούν συχνά σε έντονες αυτομομφές, αισθήματα πικρίας, απογοήτευσης και τελικά παραίτησης. Τα συναισθήματα αυτά ενισχύουν την απομόνωση και δημιουργούν το έδαφος για την εμφάνιση κατάθλιψης, άγχους, κρίσεων πανικού και άλλων σοβαρών ψυχικών δυσκολιών.

Η αίσθηση ότι «δεν υπάρχει διέξοδος» γίνεται κυρίαρχη και το άτομο εγκλωβίζεται σε έναν φαύλο κύκλο ψυχικής εξουθένωσης.

Σωματικά συμπτώματα και ψυχοσωματικές εκδηλώσεις

Η παρατεταμένη ψυχική επιβάρυνση συχνά εκφράζεται και στο σώμα. Οι συνεξαρτημένοι εμφανίζουν διάφορα ψυχοσωματικά συμπτώματα, τα οποία μπορεί να κυμαίνονται από ήπιες ενοχλήσεις έως σοβαρά προβλήματα υγείας, ως αποτέλεσμα της χρόνιας έντασης και της καταπίεσης των συναισθημάτων.

Ανάπτυξη εξαρτήσεων ως τρόπος ανακούφισης

Προκειμένου να ανακουφιστεί από τον έντονο ψυχικό πόνο, το άτομο μπορεί να στραφεί σε διάφορες μορφές εξάρτησης. Συχνά παρατηρούνται εξαρτήσεις που σχετίζονται με τη λήψη τροφής, όπως η ψυχογενής ανορεξία, η βουλιμία και η ορθορεξία, καθώς και εξαρτήσεις από το αλκοόλ, τις ναρκωτικές ουσίες, τον τζόγο ή άλλες καταναγκαστικές συμπεριφορές.

Οι εξαρτήσεις αυτές λειτουργούν ως προσωρινά μέσα αποφόρτισης, χωρίς όμως να επιλύουν το βασικό ψυχικό υπόβαθρο της συνεξάρτησης.

Συναισθηματικές εκρήξεις και απώλεια ελέγχου

Τα έντονα αισθήματα ανημπόριας, αδιεξόδου και ανεπάρκειας δημιουργούν τέτοια ψυχική φόρτιση που, σε αρκετές περιπτώσεις, οδηγούν σε έντονες συναισθηματικές εκρήξεις. Οι εκρήξεις αυτές μπορεί να εκδηλώνονται ακόμη και απέναντι σε άτομα που δεν έχουν καμία ευθύνη, εντείνοντας το αίσθημα ενοχής και απομόνωσης.

Αυτοκτονικός ιδεασμός και αυτοκαταστροφικές συμπεριφορές

Σε ορισμένες περιπτώσεις, όταν η ψυχική οδύνη γίνεται αβάσταχτη, μπορεί να εμφανιστούν αυτοκτονικοί ιδεασμοί ή ακόμη και απόπειρες αυτοχειρίας. Άλλοτε αποτυχημένες και άλλοτε τραγικά «επιτυχημένες», αυτές οι πράξεις μπορεί να αποτελέσουν τον επίλογο μιας ζωής γεμάτης πόνο, ματαίωση και συναισθηματική εγκατάλειψη.

Θεραπευτική αντιμετώπιση της συνεξάρτησης

Όπως έχει αναφερθεί, όταν ένα παιδί εκτίθεται, κατά τη χρονική περίοδο της απόλυτης εξάρτησής του από τους γονείς, σε προσβολές της προσωπικότητάς του και σε ελλιπή φροντίδα, συχνά καταλήγει να πιστεύει ότι το ίδιο ευθύνεται για όσα βιώνει. Η αδυναμία του να αναγνωρίσει την ευθύνη του γονέα οδηγεί στη διαμόρφωση έντονων αισθημάτων ντροπής και χαμηλής αυτοεκτίμησης.

Η ψευδής ελπίδα ως αμυντικός μηχανισμός

Η ντροπή και η χαμηλή αυτοεκτίμηση αποτελούν μέρος της αμυντικής δομής του ψυχισμού. Για να αντέξει τον ψυχικό πόνο, το παιδί αναπτύσσει μια στρατηγική επιβίωσης, την ψευδή ελπίδα. Αρχίζει να αλλάζει τον εαυτό του και να υπερπροσπαθεί, με την ελπίδα ότι θα γίνει αποδεκτό και θα λάβει αγάπη.

Η ανάγκη να είναι πάντα «καλό» παιδί, μαθητής ή ενήλικας και να ξεπερνά συνεχώς τον εαυτό του συνδέεται άμεσα με τη συνεξάρτηση. Η προσπάθεια να βοηθά ή να αλλάζει τους άλλους αποτελεί ακόμη μία έκφραση αυτής της ψευδούς ελπίδας.

Συνεξάρτηση και ερωτικές σχέσεις

Στην ενήλικη ζωή, η ψευδής ελπίδα ενεργοποιείται συχνά στις ερωτικές σχέσεις. Αναβιώνει η ασυνείδητη προσδοκία ότι ο σύντροφος θα καλύψει τα συναισθηματικά κενά της παιδικής ηλικίας και ότι, μέσα από τη σχέση, θα «διορθωθεί» αναδρομικά ο ανεπαρκής γονιός. Για τον λόγο αυτό, τα άτομα με ιστορικό συνεξάρτησης επιλέγουν συχνά συντρόφους που μοιάζουν, σε κρίσιμα σημεία, με τον γονέα τους.

Ο ρόλος της ψυχοθεραπείας στη συνεξάρτηση

Μια ψυχοθεραπευτική προσέγγιση ψυχαναλυτικού τύπου στοχεύει στην αποκάλυψη αυτού του καταστροφικού εσωτερικού σχήματος. Μέσα από τη θεραπευτική διαδικασία, το άτομο έρχεται σε επαφή με τα συναισθήματα, τις ματαιώσεις και τα επώδυνα βιώματα που το οδηγούν στην καταναγκαστική επανάληψη του ίδιου εσωτερικού σεναρίου στην ενήλικη ζωή.

Σημαντικό και λυτρωτικό μέρος της θεραπείας είναι η δυνατότητα του ατόμου να πενθήσει για όσα στερήθηκε και να εκφράσει συναισθήματα και ανάγκες που δεν μπόρεσε ποτέ να εκφράσει.

Συχνές Ερωτήσεις για τη Συνεξάρτηση

Τι είναι η συνεξάρτηση;

Η συνεξάρτηση είναι ένα δυσλειτουργικό μοτίβο σχέσεων, στο οποίο το άτομο αντλεί την αξία και την ασφάλειά του μέσα από τις ανάγκες, τη διάθεση και τη συμπεριφορά των άλλων, παραμελώντας συστηματικά τον εαυτό του.

Πώς δημιουργείται η συνεξάρτηση;

Η συνεξάρτηση συνήθως διαμορφώνεται στην παιδική ηλικία, μέσα σε ένα δυσλειτουργικό οικογενειακό περιβάλλον, όπου το παιδί αναγκάζεται να προσαρμοστεί, να καταπιέσει τα συναισθήματά του ή να αναλάβει ευθύνες που δεν του αναλογούν.

Ποια είναι τα βασικά χαρακτηριστικά ενός συνεξαρτημένου ατόμου;

Χαμηλή αυτοεκτίμηση, ανάγκη ελέγχου, δυσκολία στη θέσπιση ορίων, φόβος εγκατάλειψης, έντονη ζήλια, άρνηση των προβλημάτων και δυσκολίες στις διαπροσωπικές σχέσεις.

Η συνεξάρτηση αφορά μόνο τις ερωτικές σχέσεις;

Όχι. Η συνεξάρτηση μπορεί να εμφανιστεί σε ερωτικές, οικογενειακές, φιλικές και επαγγελματικές σχέσεις, καθώς και σε ρόλους φροντίδας ή εξουσίας.

Μπορεί η συνεξάρτηση να αντιμετωπιστεί;

Ναι. Η συνεξάρτηση μπορεί να αντιμετωπιστεί μέσω ψυχοθεραπείας, η οποία βοηθά το άτομο να κατανοήσει τα βαθύτερα αίτια, να επεξεργαστεί τα τραύματα της παιδικής ηλικίας και να αναπτύξει υγιή όρια και αυθεντικές σχέσεις.

Αν, διαβάζοντας αυτό το κείμενο, αναγνώρισες κομμάτια του εαυτού σου ή σχέσεις που σε κουράζουν και σε βαραίνουν, ίσως αυτό να είναι ένα πρώτο, σημαντικό σημάδι.

Η συνεξάρτηση δεν είναι «χαρακτήρας» ούτε αδυναμία· είναι ένας τρόπος επιβίωσης που κάποτε σε προστάτευσε. Στην ενήλικη ζωή, όμως, μπορεί να γίνει πηγή πόνου και μοναξιάς.

Αν νιώθεις ότι ήρθε η στιγμή να καταλάβεις βαθύτερα τι σου συμβαίνει και να αρχίσεις να σχετίζεσαι με μεγαλύτερη ελευθερία και σεβασμό προς τον εαυτό σου, η ψυχοθεραπεία μπορεί να αποτελέσει έναν ασφαλή χώρο διερεύνησης και αλλαγής.

Μπορείς να επικοινωνήσεις μαζί μου, αν το επιθυμείς, για να δούμε μαζί τι είναι αυτό που χρειάζεσαι αυτή την περίοδο.

Dr. Σάββας Ν. Σαλπιστής, M.Sc., Ph.D.
Κλινικός Ψυχολόγος – Ψυχοθεραπευτής

 Online συνεδρίες ψυχοθεραπείας
Ραντεβού στο γραφείο