Η σημασία των πρώιμων σχέσεων δεσμού
Αναμφίβολα, η ζωή μας αρχίζει με τις σχέσεις δεσμού που αναπτύσσουμε με τους φροντιστές μας. Πρόκειται για έναν εφόρου ζωής δεσμό αγάπης (ή ενίοτε ματαιωμένης αγάπης) που το παιδί δημιουργεί με τα άτομα του άμεσου περιβάλλοντός του. Αυτή η σύνδεση μας ακολουθεί σε όλη τη διάρκεια της ζωής μας. Επομένως, επηρεάζει κάθε στενή συναισθηματική μας σχέση, «από την κούνια ως τον τάφο».
Οι εμπειρίες από αυτές τις πρώιμες σχέσεις διαμορφώνουν σε μεγάλο βαθμό τη στάση μας απέναντι στον εαυτό μας και τους άλλους. Καθορίζουν αν θα εξελιχθούμε σε ασφαλή και αυτόνομα άτομα, που τολμούν να συνδεθούν ουσιαστικά, ή αν θα βιώνουμε μια θεμελιακή ανασφάλεια.
Οι σχέσεις αυτές διαμορφώνουν τη βαθύτερη αίσθηση που αποκτούμε για την αξία μας: αν θεωρούμε τον εαυτό μας άξιο να αγαπηθεί και ικανό να προσφέρει αγάπη. Με αυτή την έννοια, «είμαστε οι σχέσεις μας». Ολοκληρωνόμαστε υπαρξιακά μόνο όταν οι φροντιστές μας μάς βλέπουν ως μοναδικές προσωπικότητες. Για να βιώσουμε τον εαυτό μας ως συγκροτημένη ύπαρξη με δική του βούληση, πρέπει πρώτα κάποιος άλλος να μας έχει βιώσει ως υποκείμενο με προθέσεις, επιθυμίες και συναισθήματα.
Η ανάγκη για εγγύτητα και οι πρώιμες σχέσεις δεσμού
Ως άνθρωποι, έχουμε την έμφυτη ανάγκη να δίνουμε νόημα στα βιώματά μας και στις σχέσεις μας. Το σημαντικότερο «όπλο» που διαθέτουμε για τη διαχείριση των κρίσεων της ζωής είναι η ικανότητα να δημιουργούμε ουσιαστικές σχέσεις που εξυπηρετούν δύο βασικές υπαρξιακές ανάγκες:
Την ανάγκη για εγγύτητα.
Την ανάγκη για αυτονομία.
Αυτή η ικανότητα δεν είναι στατική. Επηρεάζεται συνεχώς από τις προσπάθειες που καταβάλλουμε για να κατανοήσουμε τον εαυτό μας και τους άλλους, αλλά και από τις εμπειρίες που αποκτούμε σε όλη τη διάρκεια της ζωής μας.
Η ιστορία των σχέσεων εντός μας
Η ψυχολογική μας εξέλιξη και διαφοροποίηση διαδραματίζεται πάντα μέσα στο πλαίσιο των σχέσεων. Στην πραγματικότητα, βρισκόμαστε σε σχέση με τους άλλους ακόμη και όταν είμαστε μόνοι μας. Πράγματι, ο τρόπος που βιώνουμε τον εαυτό μας εξαρτάται από τις εσωτερικές εικόνες της σχέσης «του εαυτού με τους άλλους» που κουβαλάμε μέσα μας. Η ιστορία των σχέσεών μας είναι ζωντανή και ενεργή σε κάθε μας στιγμή.
Από τα παραπάνω, γεννάται το εύλογο ερώτημα: «Γιατί οι σχέσεις μας έχουν τόσο καθολική και καθοριστική σημασία για την ύπαρξή μας;». Αναμφίβολα, η απάντηση βρίσκεται στη διερεύνηση της συμπεριφοράς του παιδιού. Πρόκειται για την έμφυτη ανάγκη του για τη δημιουργία στενών συναισθηματικών δεσμών με τους φροντιστές του.
Σε αυτή τη διαδρομή προς την αυτογνωσία, η ψυχοθεραπεία online ή οι συνεδρίες διά ζώσης προσφέρουν το ασφαλές πλαίσιο για να κατανοήσουμε τις δικές μας σχέσεις δεσμού.
Η αγάπη ως εξελικτικός μηχανισμός επιβίωσης
Τα μικρά παιδιά λειτουργούν με βιολογικούς μηχανισμούς που θυμίζουν υπάρξεις της παλαιολιθικής εποχής. Αντιδρούν στους ξαφνικούς αποχωρισμούς ακριβώς όπως τα μικρά των πρωτευόντων θηλαστικών για εκατομμύρια χρόνια: βιώνοντάς τους ως άμεση απειλή για την επιβίωσή τους.
Ιστορικά, η ασφάλεια ήταν ταυτισμένη με τη συνεχή φυσική επαφή με τη μητέρα. Η απώλεια αυτής της επαφής σήμαινε βέβαιο θάνατο. Αυτή η εξελικτική κληρονομιά εξηγεί γιατί, ακόμη και σήμερα, ο αποχωρισμός από τον φροντιστή πυροδοτεί στο παιδί μια κλιμακούμενη αλυσίδα αντιδράσεων:
Αρχικά ανησυχία.
Κατόπιν απελπισία.
Στη συνέχεια οργή.
Τελικά, απόγνωση.
Όλα τα βρέφη διαθέτουν μια γενετικά προκαθορισμένη τάση να δημιουργούν σχέσεις δεσμού κατά τον πρώτο χρόνο της ζωής τους. Η έρευνα τονίζει τη διαφορά ανάμεσα στην ύπαρξη ενός δεσμού και στην ποιότητά του. Επειδή ο καθοριστικός παράγοντας είναι η συστηματική φυσική επαφή, ένα παιδί θα αναπτύξει σχέση δεσμού ακόμη και με έναν γονιό που το κακοποιεί ή το παραμελεί. Μόνο τα βρέφη που στερούνται σταθερού φροντιστή (πηγαίνοντας «από αγκαλιά σε αγκαλιά») αποτυγχάνουν να συνδεθούν. Συνεπώς, η ύπαρξη δεσμού δεν αποτελεί από μόνη της απόδειξη κατάλληλης φροντίδας.
Συχνά ερωτήματα για τις σχέσεις δεσμού του παιδιού
Καθώς ένα βρέφος αναπτύσσει συνήθως περισσότερες από μία σχέσεις δεσμού, προκύπτουν σημαντικά ερωτήματα σχετικά με τη φύση και τον αριθμό αυτών των συνδέσεων, καθώς και αν όλες οι σχέσεις του παιδιού θεωρούνται σχέσεις δεσμού.
Τι καθορίζει την ποιότητα του δεσμού;
Ο τρόπος εξέλιξης της σχέσης εξαρτάται από το είδος της φροντίδας. Δύο στοιχεία είναι καθοριστικά:
Ευαισθησία: Η ικανότητα του γονέα να αντιλαμβάνεται σωστά τα σήματα του παιδιού.
Προβλεψιμότητα: Η σταθερότητα στην ανταπόκριση στις ανάγκες του.
Αυτά τα στοιχεία κρίνουν αν το παιδί θα αναπτύξει έναν ασφαλή ή ανασφαλή σχέση δεσμού. Ουσιαστικά, η αδιαπραγμάτευτη προϋπόθεση για τη δημιουργία οποιουδήποτε δεσμού παραμένει η επένδυση ποιοτικού χρόνου. Παράλληλα, απαιτείται η ουσιαστική ανταπόκριση στις επιθυμίες του παιδιού
Η ιεραρχία των σχέσεων και η σημασία της σταθερότητας
Το γεγονός πως τα παιδιά μπορούν να αναπτύξουν σχέσεις δεσμού με πολλά άτομα δεν σημαίνει πως οι σχέσεις αυτές είναι ανταλλάξιμες ή το ίδιο σημαντικές για το παιδί. Οι συνδέσεις αυτές αποτελούν μια ιεραρχία, στην κορυφή της οποίας βρίσκεται το άτομο το οποίο αντιπροσωπεύει για το παιδί το πιο σταθερό σημείο αναφοράς και που –συνηθέστατα όχι, όμως, απαραίτητα– είναι η μητέρα.
Ο αριθμός των σχέσεων δεσμού που αναπτύσσει το παιδί εξαρτάται από τον αριθμό των ατόμων με τα οποία το παιδί έχει αναπτύξει μια στενή και συστηματική σχέση. Ο συνολικός αριθμός ατόμων για τα περισσότερα παιδιά, στις περισσότερες κουλτούρες, κυμαίνεται μεταξύ ενός και πέντε ατόμων.
Ένα σημαντικό στοιχείο που δείχνει η έρευνα είναι πως τα μικρά παιδιά νιώθουν ιδιαίτερα ευάλωτα κατά τη διάρκεια της νύχτας. Πράγματι, αισθάνονται απροστάτευτα εκείνες τις ώρες. Συνεπώς, χρειάζεται ιδιαίτερη προσοχή και σταθερότητα όσον αφορά στο ποιος βρίσκεται εκεί, όταν το παιδί ξυπνά πεινασμένο, λυπημένο ή φοβισμένο.
Θα πρέπει να τονίσουμε πως η σχέση δεσμού είναι μία από τις πολλές σχέσεις που έχει το παιδί με τους γονείς και άλλους. Επιπλέον, το παιχνίδι ανάμεσα σε παιδί και γονιό είναι μία ακόμα σημαντική σχέση. Αυτό συμβαίνει όταν όλα είναι ήρεμα και ευχάριστα, χωρίς άλλο στόχο πέραν του να περάσουν καλά μαζί. Ουσιαστικά, το ίδιο ισχύει και όταν ο γονέας αλλάζει πάνα στο παιδί. Για παράδειγμα, όταν του φιλά ή του γαργαλεύει την κοιλίτσα κ.τ.λ.
Οι αντιδράσεις μικρών παιδιών σε αποχωρισμούς διάρκειας ημερών
Οι έρευνες γύρω από τον αποχωρισμό έχουν δείξει πως παιδιά ηλικίας μικρότερης των τριών χρόνων αντιδρούν εντονότερα. Το ίδιο συμβαίνει και με παιδιά που έχουν προηγούμενες εμπειρίες αποχωρισμού. Η αντίδρασή τους είναι ισχυρότερη συγκριτικά με μεγαλύτερης ηλικίας παιδιά και παιδιά χωρίς προηγούμενες τραυματικές εμπειρίες. Επιπλέον, παιδιά που φροντίστηκαν από ένα μόνο άτομο αντέδρασαν πολύ λιγότερο. Αυτό ισχύει συγκριτικά με αυτά που φροντίστηκαν από περισσότερα άτομα σε ένα ίδρυμα. Συνεπώς, αυτό σημαίνει πως δεν παίζει ρόλο μόνον ο αποχωρισμός. Καθοριστικό είναι και το είδος, αλλά και η ποιότητα της εναλλακτικής φροντίδας που προσφέρεται.
Οι τρεις φάσεις της αντίδρασης στον αποχωρισμό
Συγκεκριμένα, οι αντιδράσεις των παιδιών ηλικίας ενός έως τριών ετών που παρατηρήθηκαν, στη διάρκεια του αποχωρισμού μέχρι την επιστροφή του γονιού, ήταν οι εξής:
Διαμαρτυρία: η φάση αυτή άρχισε αμέσως μόλις ο γονιός άφησε το παιδί στον άγνωστο σε αυτό φροντιστή. Το παιδί έδειχνε έκπληκτο που ο γονιός του έφυγε, έκλαιγε γοερά και η κινητικότητά του ήταν πολύ έντονη. Αναζητούσε το γονιό και πήγαινε επανειλημμένα προς το σημείο που αυτός βρισκόταν, πριν φύγει. Εάν ήταν πόρτα, προσπαθούσε ξανά και ξανά να την ανοίξει. Στη φάση αυτή, το παιδί επεδίωκε αποκλειστικά στην «με κάθε τίμημα» επανασύνδεσή του με το γονιό. Δεν έδειχνε ενδιαφέρον για κανένα ενήλικο άτομο στο χώρο και δεν δέχονταν καμία προσπάθεια παρηγοριάς του από τρίτους.
Η μετάβαση στην απόγνωση και την παραίτηση
Απόγνωση: Η μετάβαση στη φάση αυτή χαρακτηρίζονταν από συμπεριφορές που σηματοδοτούσαν μια αυξανόμενη έλλειψη ελπίδας. Το παιδί ένιωθε πως ο γονιός του μπορεί να μην επιστρέψει. Πράγματι, η ενεργητική αναζήτηση του γονιού από το παιδί μειώθηκε. Παράλληλα, τα θυμωμένα του κλάματα αντικαταστάθηκαν σταδιακά από ένα πιο σιωπηρό και εσωστρεφές κλάμα. Το παιδί απέφευγε κάθε δραστηριότητα και επαφή με άλλους. Συχνά, κάθονταν στο κρεβατάκι του, κρατώντας κάποιο λούτρινο ζωάκι ή άλλο αντικείμενο που έφερε μαζί του ο γονιός και κοιτώντας με άδειο βλέμμα το κενό.
Η εσωτερική διεργασία της παραίτησης
Παραίτηση: η φάση αυτή αντιπροσωπεύει το εσωτερικό δράμα του παιδιού. Από τη μία πλευρά, έχει ξεκινήσει μια διεργασία πένθους που θα του επιτρέψει, αν υπάρξουν οι κατάλληλες προϋποθέσεις, να δημιουργήσει ένα νέο και μόνιμο υποκατάστατο του χαμένου του γονιού. Από την άλλη, έχει αποκλείσει μία σειρά από πολύ επώδυνα συναισθηματικά γεγονότα. Πρόκειται για καταστάσεις που είναι αδύνατον για ένα μικρό παιδί να μπορέσει να αντέξει ή να διαχειριστεί αποτελεσματικά.
Οι αντιδράσεις αυτές ερμηνεύθηκαν πως το παιδί άρχισε να πενθεί το γονιό που του έλειπε. Πράγματι, φάνηκε πως έχασε κάθε ελπίδα πως ο γονέας θα ξαναεπιστρέψει.Καθοριστική σημασία για τη μακροπρόθεσμη εξέλιξη του παιδιού έχει η διάρκεια της απουσίας του γονέα. Επίσης, ρόλο παίζει ο τρόπος που ο γονιός διαχειρίζεται τις όποιες συσσωρευμένες αντιδράσεις του παιδιού απέναντι στον αποχωρισμό. Τέλος, είναι σημαντικό αν το παιδί είχε κάποιο φροντιστή που κατέβαλε μεγάλες προσπάθειες. Στόχος του φροντιστή θα έπρεπε να είναι η δημιουργία μιας σχέσης εμπιστοσύνης και αποκλειστικότητας με το παιδί.
Η φάση αυτή αποτελεί έκφραση μιας ψυχικής αμυντικής προσπάθειας του παιδιού να αντέξει τον μεγάλο του ψυχικό πόνο. Φαινομενικά, το παιδί συμπεριφέρεται σαν να μην αναγνωρίζει το γονιό του, σαν να τον έχει «ξεχάσει» και γι΄ αυτό του φέρεται σαν να είναι ένας ξένος. Η στάση αυτή εναλλάσσεται από ξαφνικά ξεσπάσματα κλάματος, οργής και προσκόλλησης του παιδιού στον γονέα.
Καθοριστικής σημασίας είναι η στάση του γονέα απέναντι σε αυτές τις δύσκολες αντιδράσεις του παιδιού του. Εάν ο γονέας έχει την ικανότητα να αντέξει και να εμπεριέξει αυτά τα δύσκολα συναισθήματα του παιδιού, αυτό θα επηρεάσει καθοριστικά όχι μόνο στην αποκατάσταση της προσωπικής τους σχέσης, αλλά και στη στάση του παιδιού απέναντι σε κάθε είδους συναισθηματική εγγύτητα, αργότερα στη ζωή.
Γιατί αντιδρούν τόσο έντονα τα μικρά παιδιά σε αποχωρισμούς;
Από αυτά που γνωρίζουμε, ως σήμερα, για την εξέλιξη και τον τρόπο ζωής μας ως είδος, οι πρόγονοί μας ήταν νομάδες. Αυτό σήμαινε πως η μητέρα κουβαλούσε, στη διάρκεια των πρώτων χρόνων, το παιδί επάνω της μέρα-νύχτα, και πως, στην κοινωνική ομάδα που ανήκε, υπήρχαν πολλά ακόμα γνωστά πρόσωπα που τη βοηθούσαν στη φροντίδα του, όταν η ίδια θα έπρεπε να κάνει δουλειές που δεν της επέτρεπαν να το κουβαλά στην πλάτη της.
Ο στόχος της σχέσης δεσμού θα μπορούσε να περιγραφεί ως η διατήρηση μιας κατάλληλης εγγύτητας (ούτε πολύ κοντά ώστε η ανάγκη εξερεύνησης να διαταραχθεί, αλλά ούτε και πολύ μακριά ώστε αυτό να γίνει πολύ επικίνδυνο) προς έναν προστατευτικό ενήλικα.
Το σύστημα της σχέσης δεσμού είναι στενά συνδεδεμένο με το σύστημα του φόβου. Αυτό έχει καθοριστεί από την εξελικτική ιστορία του ανθρώπου. Επιπλέον, εμπεριέχει την πιθανότητα αυξημένου κινδύνου για τραυματισμό ή θάνατο. Τέτοιοι κίνδυνοι είναι τα άγνωστα μέρη, τα άγνωστα πρόσωπα, οι ξαφνικές αλλαγές στο περιβάλλον ή το να μείνει κάποιος μόνος. Ως εκ τούτου, δεν είναι παράξενο ένα μικρό παιδί να αντιδρά έντονα. Αυτό συμβαίνει όταν η μητέρα του το αφήνει μόνο σε κάποιο άγνωστο περιβάλλον, όπως ένα ίδρυμα, ένας παιδικός σταθμός ή το νοσοκομείο.
Ένα, για μεγάλο διάστημα, ενεργοποιημένο σύστημα σχέσης δεσμού –δηλαδή, όταν το παιδί αναζητά απεγνωσμένα και ενεργητικά τη μητέρα του που έχει φύγει– σχετίζεται με αυξημένη επιθετικότητα απέναντι σε συνομήλικα παιδιά και ενήλικες. Η επιθετικότητα αυτή εξυπηρετεί, βραχυπρόθεσμα, δύο στόχους:
Κινητοποιεί το παιδί ώστε να κάνει ό,τι είναι δυνατόν για να επανασυνδεθεί με το γονιό του.
Δίνει στο γονιό να καταλάβει πως δεν πρέπει να ξανακάνει κάτι τέτοιο.
Επίλογος
Σχέση και εγγύτητα σημαίνουν επιβίωση, ενώ ο αποχωρισμός σημαίνει καταστροφή. Αυτός είναι ίσως ο πιο θεμελιακός παράγοντας που χαρακτηρίζει την ανθρώπινη ύπαρξη. Το βρέφος είναι, από γενετική άποψη, ένα νομαδικό πρωτεύον θηλαστικό. Αυτό σημαίνει πως δεν υπάρχει καμία περίπτωση να επιβιώσει έξω από τη σχέση δεσμού του.
Ως εκ τούτου, ο αποχωρισμός βιώνεται, σε ένα πρωτόγονο και ενστικτώδες επίπεδο, ως άμεση απειλή για τη ζωή. Αυτός είναι ο λόγος που όλοι μας, από την αρχή της ζωής μας, είμαστε προγραμματισμένοι να κάνουμε ό,τι περνά από το χέρι μας. Στόχος μας είναι όχι μόνο να αποφύγουμε κάθε αποχωρισμό, αλλά και να διασφαλίσουμε την αναγκαία εγγύτητα με τους φροντιστές μας. Πρόκειται, δηλαδή, για τα πρόσωπα με τα οποία έχουμε αναπτύξει σχέση δεσμού.
Αυτή η τόσο ισχυρή τάση συμπεριφοράς, από γενεά προς γενεά και καθ΄ όλη τη διάρκεια της εξελικτικής μας ιστορίας, είναι ο καθοριστικός παράγοντας που διασφάλισε την επιβίωση κάθε βρέφους. Γεννιόμαστε, ζούμε και πεθαίνουμε, καθοδηγούμενοι σε μεγάλο βαθμό από μια βιολογικά καθορισμένη επιταγή διατήρησης της σχέσης δεσμού, την οποία καθόρισε εντός μας η φυσική επιλογή.
Η ανάγκη μας για σύνδεση είναι η πιο βαθιά μας βιολογική αλήθεια. Αν αισθάνεστε ότι οι δικές σας σχέσεις δεσμού συνοδεύονται από ανασφάλεια, θυμηθείτε ότι υπάρχει δρόμος για την αλλαγή. Μέσα από την ψυχοθεραπεία online ή τις διά ζώσης συνεδρίες, μπορείτε να δημιουργήσετε πιο υγιείς και σταθερούς δεσμούς. Είμαι εδώ για να σας υποστηρίξω σε αυτή τη διαδρομή προς τη συναισθηματική ελευθερία. Προγραμματίστε μια online συνεδρία σήμερα για να ξεκινήσουμε μαζί.
Πνευματικά Δικαιώματα: Το περιεχόμενο της ιστοσελίδας www.i-psyxologos.gr αποτελεί πνευματική ιδιοκτησία του Dr. Σάββα Σαλπιστή. Η αναδημοσίευση ή χρήση μέρους του κειμένου επιτρέπεται αποκλειστικά και μόνο με την παράθεση ενεργού συνδέσμου (active link) που θα οδηγεί στην πηγή.
