Σχέσεις εξάρτησης: Όταν η αγάπη γίνεται ανάγκη

Σχέσεις εξάρτησης: γενικά

Στις σχέσεις εξάρτησης, αλλά και γενικότερα στις σχέσεις που δημιουργούμε, δοκιμάζεται πάντα η δυνατότητα του καθενός μας. Συγκεκριμένα, δοκιμάζεται το αν μπορεί να μοιράζεται ανυστερόβουλα και γενναιόδωρα. Δοκιμάζεται, επίσης, η ικανότητα να μπορεί να μπαίνει στη θέση του Άλλου. Αυτό επιτυγχάνεται κατανοώντας τις ανάγκες, τα συναισθήματα και τις προθέσεις του. Τέλος, είναι σημαντικό να μπορεί να συγχωρεί τόσο τον Άλλον όσο και τον ίδιο του τον Εαυτό. Η συγχώρεση αυτή αφορά τυχόν παραλείψεις, λάθη ή υπερβολές.

Ισορροπημένη σχέση που βασίζεται στην αμοιβαιότητα σημαίνει, επίσης, συνεργασία και κάποιους απαραίτητους συμβιβασμούς ή προσαρμογές και από τους δύο συντρόφους. Αυτές οι κινήσεις πρέπει να αποβλέπουν στο κοινό τους «ευ ζην».

Όταν μιλάμε για σχέσεις εξάρτησης, αναφερόμαστε συνήθως σε σχέσεις που, σε μεγάλο βαθμό, είναι καταστροφικές και για τα δύο μέρη. Στις σχέσεις αυτές, ο ένας «διψά» κυριολεκτικά για αγάπη και το δείχνει με κάθε τρόπο. Από την άλλη, ο άλλος αποφεύγει, όπως ο διάολος το λιβάνι, κάθε είδους συναισθηματική εξάρτηση, φαινομενικά τουλάχιστον.

Τα άτομα αυτά -αν και με τόσο διαφορετικά εκφραζόμενες συναισθηματικές ανάγκες- έλκονται πολύ συχνά το ένα από το άλλο. Το αποτέλεσμα είναι η δημιουργία μιας ιδιαίτερα σφοδρής και κεραυνοβόλας ερωτικής σχέσης. Μοιάζει σαν να έχουν κυριολεκτικά βρει ο ένας στον άλλον όλα όσα έλειπαν στον καθένα τους ξεχωριστά. Αυτό τους δημιουργεί, αρχικά, μια αίσθηση απόλυτης πληρότητας ή πως έχουν επιτέλους βρει «το άλλο τους μισό». Αυτή η έντονη έλξη είναι συχνά το πρώτο σημάδι που χαρακτηρίζει τις σχέσεις εξάρτησης.

Η αναπόφευκτη ματαίωση και η ανάγκη για έλεγχο

Όλα αυτά, όμως, δεν είναι παρά μόνο μια αρχική αίσθηση. Οι σχέσεις αυτές είναι από την αρχή καταδικασμένες. Πολύ σύντομα, αρχίζουν να εμφανίζονται οι πρώτες δυσκολίες και ματαιώσεις. Όσο προβληματικότερη είναι η σχέση τόσο μεγαλύτερη και η ανάγκη των δύο εμπλεκομένων να την ελέγξουν ή να καταφέρουν να την αλλάξουν. Προσπαθούν να εισπράξουν κάποια στιγμή την αγάπη που τόσο λαχταρούν. Επιχειρούν να μετατρέψουν την απόσταση σε εγγύτητα και το συναισθηματικό μονόδρομο σε λεωφόρο συναισθηματικής αμοιβαιότητας.

 Η γυναικεία ευαλωτότητα και η παγίδα της φροντίδας

Συνήθως, οι γυναίκες είναι ευαλωτότερες -και άρα πιο επιρρεπείς- σε τέτοιου είδους σχέσεις. Σ

Σε μια πρώτη ανάγνωση, αυτό οφείλεται σε αιτίες πέραν των όποιων προσωπικών βιωμάτων της κάθε μίας. Ενδεχομένως, οφείλεται και στην τυπική και έμφυτη, σε μεγάλο βαθμό, ανάγκη των γυναικών. Αυτή είναι η ανάγκη να φροντίζουν «άσωτους υιούς» και «απολωλότα πρόβατα»…

Έτσι, λοιπόν, συνεχίζουν να ανέχονται την όποια έλλειψη συναισθηματικής αμοιβαιότητας. Φροντίζουν, μάλιστα, όλο και περισσότερο. Το κάνουν ελπίζοντας σε μια συναισθηματική δικαίωση που ποτέ δεν πρόκειται να έρθει…

Όταν η αγάπη γίνεται ταυτόσημη με τον πόνο και τη συνεχή ματαίωση, τότε δεν πρόκειται για αγάπη αλλά για ΕΞΑΡΤΗΣΗ…

Η σημασία των πρώιμων σχέσεων δεσμού

Υπάρχουν άτομα που διαθέτουν την ικανότητα να δημιουργούν και να διατηρούν ισορροπημένες συναισθηματικές σχέσεις, ενώ κάποια άλλα όχι. Η ικανότητα αυτή οφείλεται, κατά το μεγαλύτερό της  μέρος, στο είδος της σχέσης δεσμού που βίωσε ο καθένας μας ως παιδί με αυτούς που μας φρόντισαν, δηλαδή, κατά κύριο λόγο, τους γονείς μας. Με άλλα λόγια, μαθαίνουμε να δημιουργούμε σχέσεις μέσα από τις προσωπικές μας εμπειρίες. Το άτομο ή τα άτομα που μας φροντίζουν όταν γεννιόμαστε είναι, αλλά και τα βιώνουμε ως τέτοια, ό,τι σημαντικότερο  υπάρχει στη ζωή μας, από τη στιγμή που είμαστε απόλυτα εξαρτημένοι από αυτά για τη βιολογική και ψυχολογική μας επιβίωση. Όπως διατύπωσε ο John Bowlby, η θεωρία του δεσμού καθορίζει την ενήλικη ζωή μας

Έχει αποδειχθεί πως έχουμε την τάση να εξελίσσουμε και να επαναλαμβάνουμε, στο υπόλοιπο της  ζωή μας, το είδος της σχέσης που βιώσαμε με τους πρωταρχικούς μας φροντιστές. Οι πρωταρχικές σχέσεις αυτού του είδους ονομάζονται «σχέσεις δεσμού» και γίνονται διακριτές, με τη μεγαλύτερη δυνατή σαφήνεια, στις σημαντικότερες σχέσεις της ενήλικης ζωής μας και σε καταστάσεις όπου υπάρχει μεγάλο συναισθηματικό διακύβευμα.

Η ψυχοθεραπευτική παρέμβαση ως νέα βάση ασφάλειας

Αυτά τα σχήματα σχέσεων δεσμού εξελίσσονται κυρίως στη διάρκεια των δύο πρώτων χρόνων της ζωής. Μπορούν, όμως, να τροποποιηθούν και να διαφοροποιηθούν από προστιθέμενες εμπειρίες στο υπόλοιπο διάστημα της ψυχοσυναισθηματικής μας εξέλιξης μέχρι την ενηλικίωση. Παρόλο που είναι αρκετά σταθερές στην διάρκεια της ενήλικης ζωής, συνεχίζει να υπάρχει η δυνατότητα τροποποίησης και εξέλιξής τους. Αυτό επιτυγχάνεται κυρίως διαμέσου μιας ψυχοθεραπευτικής ή ψυχαναλυτικής παρέμβασης.

Στη διάρκεια της ψυχοθεραπευτικής διαδικασίας, αυτό συντελείται μέσα από τη δημιουργία μιας νέας σχέσης δεσμού με τον θεραπευτή ή ψυχαναλυτή. Ο ειδικός θα λειτουργήσει ως η ασφαλής βάση που έλειψε από τη ζωή του θεραπευομένου. Με αυτόν τον τρόπο, θα αλλάξει τους υποσυνείδητους κανόνες που καθορίζουν το τι το άτομο επιτρέπει στον εαυτό του να σκεφθεί, να αισθανθεί, να θυμηθεί ή να πράξει.

Αναγνωρίζετε μοτίβα του παρελθόντος στις σημερινές σας σχέσεις; Μπορείτε να προγραμματίσετε μια online συνεδρία ή να κλείσετε ραντεβού για συνεδρία στο γραφείο για να δουλέψουμε μαζί πάνω στα δικά σας σχήματα δεσμού.

Σχέσεις εξάρτησης και ο φόβος του να μη μας αγαπούν

Ο μεγαλύτερος πρωταρχικός φόβος του παιδιού -και στη συνέχεια του ενήλικου ατόμου που ποτέ δεν ένιωσε, ως παιδί, τη βεβαιότητα πως αγαπήθηκε για αυτό που πραγματικά είναι, χωρίς προϋποθέσεις και προαπαιτούμενα- είναι ο φόβος να μην έχει ή μήπως  τυχόν χάσει την αγάπη αυτών με τους οποίους έχει μια ιδιαίτερα στενή συναισθηματική σχέση.

Εάν κάποιος είχε, ως παιδί, ανάλογες εμπειρίες και συναισθηματικές κυρίως ματαιώσεις, αυτό έχει συνήθως ως αποτέλεσμα την υποσυνείδητη επανάληψη ή επαναδημιουργία ανάλογων σεναρίων και ματαιωτικών σχέσεων που το άτομο θέλει να ελπίζει πως ίσως ευοδωθούν τη φορά αυτή στο παρόν. Για τα άτομα αυτά, δεν νοείται σχέση αγάπης χωρίς πόνο, ματαίωση και συνεχείς παροχές προς αυτόν του οποίου την αγάπη έχουν απόλυτη ανάγκη για να νιώσουν πως έχουν οι ίδιοι κάποια αξία ως Άνθρωποι…

Όσο παράδοξο και αν φαίνεται, αυτού του είδους οι σχέσεις δημιουργούν -σε όσους έχουν βιώσει κάτι ανάλογο- μια αίσθηση ασφάλειας καθώς πρόκειται για κάτι γνώριμο και οικείο. Όσο μεγαλύτερη είναι η ανάγκη κάποιου για συναισθηματική επιβεβαίωση τόσο μεγαλύτερη και η ένταση  του πάθους, του «έρωτα», της διαστρέβλωσης του πραγματικού Άλλου και, τελικά, της εξάρτησης…

Η εξάρτηση αυτή τροφοδοτείται από την υποσυνείδητη προσδοκία και ελπίδα -που παρακάμπτουν την πραγματικότητα ή την ερμηνεύουν κατά το δοκούν- πως όλα κάποια στιγμή θα αλλάξουν και θα εισπράξουν επιτέλους την αγάπη που τόσο ανάγκη έχουν. Όμως, αυτή η εστίαση στον Άλλον είναι ταυτόχρονα και μία μορφή άμυνας καθώς διευκολύνει το άτομο να παρακάμπτει και να παραβλέπει τις δικές του ψυχικές λαβωματιές και τα υπαρξιακά του αδιέξοδα.

Η δυσκολία αποδοχής της υγιούς αγάπης και του ενδιαφέροντος

Τα άτομα αυτά, αν τύχει και συναντήσουν ένα σύντροφο που τους δείξει απεριόριστη αγάπη, ενδιαφέρον, έγνοια και επιβεβαίωση -δηλαδή, όλα αυτά χάρη των οποίων στην ουσία υποτίθεται πως υπομένουν όλα τα δεινά της εξαρτητικής σχέσης τους- βαριούνται και δεν βρίσκουν κανένα ενδιαφέρον ή ιδιαίτερο πάθος . Ο ψυχικός τους δέκτης αδυνατεί να συλλάβει τέτοια μήκη κύματος…

Αυτοί που εκλιπαρούν για αγάπη

Τα άτομα αυτά διακατέχονται από έναν εντονότατο φόβο να μείνουν μόνα. Αυτό, με τη σειρά του, πυροδοτεί στις σχέσεις τους φόβο και διαρκή αγωνία εγκατάλειψης. Συγκεκριμένα, αυτός ο φόβος εγκατάλειψης πηγάζει, συνήθως, από μια αίσθηση των παιδικών βιωμάτων των ατόμων αυτών. Έχουν την αίσθηση πως δεν ήταν οι προσωπικές τους συναισθηματικές ανάγκες για εγγύτητα και ασφάλεια που καθόριζαν τη σχέση τους με τους γονείς. Αντίθετα, καθοριστική ήταν η κυμαινόμενη και αμφιθυμική διάθεση των τελευταίων να ανταποκρίνονται στις συναισθηματικές ανάγκες του παιδιού τους όταν αυτό τους έχει ανάγκη.

Επιπλέον, η συναισθηματική αυτή αβεβαιότητα είναι που προκαλεί τόσο έντονο άγχος αποχωρισμού και φόβο. Ταυτόχρονα, κάνει τα άτομα αυτά να καθοδηγούνται σε πολύ μεγάλο βαθμό από τα συναισθήματά τους. Ως ενήλικες, θεωρούνται συχνά από τους άλλους ως άτομα με πρόσβαση στα συναισθήματά τους. Ωστόσο, στις στενές συναισθηματικές τους σχέσεις, πνίγουν, τρομοκρατούν και διώχνουν μερικές φορές τους άλλους. Αυτό συμβαίνει εξαιτίας της τεράστιας ανάγκης τους για εγγύτητα και συνεχή συναισθηματική επιβεβαίωση.

Η χαμηλή αυτοεκτίμηση και η αναζήτηση επιβεβαίωσης

Συνεπώς, οι παραπάνω λόγοι οδηγούν ένα άτομο με ανάλογες εμπειρίες να μη μπορεί να πιστέψει, όταν βρίσκεται σε μία ερωτική σχέση, πως είναι αντάξιο της αγάπης του συντρόφου του. Μάλιστα, η πεποίθησή του αυτή είναι που δημιουργεί την απεγνωσμένη ανάγκη του για συνεχείς εκδηλώσεις και αποδείξεις της αγάπης του Άλλου. Συχνά, ακόμα και τα λίγα ψίχουλα αγάπης ή έγνοιας που εισπράττουν υπερμεγεθύνονται. Έτσι, αρκούν -τουλάχιστον παροδικά- για να τους κάνουν να νιώσουν πως αξίζουν κάτι.

Τελικά, η συντήρηση του μύθου της εξιδανίκευσης του Άλλου, ως αυτού που θα προσφέρει όλα όσα έχει στερηθεί το άτομο στη ζωή του, απαιτεί τεράστια επένδυση ενέργειας. Επενδύουν σε κάτι που στην ουσία δεν είναι παρά μια μόνο «φούσκα». Αναπόφευκτα, αυτή κάποια στιγμή σίγουρα θα σπάσει. Τότε, θα διαλύσει κάθε ψευδαίσθηση βυθίζοντας το άτομο σε απόγνωση, απελπισία και, για μία ακόμα φορά, στην επιβεβαίωση πως δεν αξίζει να αγαπηθεί.

Η διέξοδος από τον φαύλο κύκλο της εξάρτησης είναι εφικτή. Μάθετε περισσότερα για τη διαδικασία της ψυχοθεραπείας και επικοινωνήστε μαζί μου για ραντεβού δια ζώσης ή online.

Αυτοί που αποφεύγουν την αγάπη και κάθε συναισθηματική εγγύτητα

Τα άτομα αυτά, ως παιδιά, δεν βρήκαν ανταπόκριση από τους γονείς τους όταν είχαν ανάγκη από παρηγοριά, εγγύτητα, αγάπη και στήριξη. Αυτό τα έκανε να νιώσουν αποδιωγμένα τη στιγμή που χρειάζονταν όσο τίποτα άλλο τον αγαπημένο τους γονιό. Συνεπώς, αυτό το είδος συναισθηματικού κλίματος, στη σχέση τους με τους γονείς, δημιούργησε έναν τεράστιο φόβο για οποιασδήποτε μορφής συναισθηματική εγγύτητα. Επιπλέον, οδήγησε σε μια άγνοια για τον τρόπο διαχείρισης μιας άμεσης συναισθηματικής προσέγγισης από ή προς κάποιον.

Τα άτομα αυτά έχουν συχνά μια έντονα κλειστοφοβική αίσθηση απέναντι σε κάθε είδους συναισθηματική εξάρτηση ή άμεση προσέγγιση του συντρόφου τους. Η ανάγκη τους για συναισθηματική εγγύτητα είναι τεράστια. Ωστόσο, ξυπνά εντός τους τον ακόμα εντονότερο πόνο από τη ματαίωση παλαιότερων ανάλογων δικών τους προσεγγίσεων. Ως εκ τούτου, νιώθουν τον τρόμο μήπως αυτό επαναληφθεί. Η συνθήκη αυτή έχει ως αποτέλεσμα τα άτομα αυτά να θέλουν ή να μπορούν να προσεγγίζουν τον Άλλον μόνο με δική τους πρωτοβουλία. Επιθυμούν να το κάνουν με τους δικούς τους όρους, έτσι ώστε να έχουν τον απόλυτο έλεγχο της κατάστασης.

Ο φόβος της μοναξιάς και το παιχνίδι της «γάτας με το ποντίκι»

Παράλληλα, όμως, τα άτομα αυτά διακατέχονται και από έναν έντονο φόβο μοναξιάς. Αυτός, σε συνδυασμό με τον εξίσου έντονο φόβο τους για συναισθηματική εγγύτητα και εξάρτηση, κάνει την ερωτική σχέση μαζί τους να μοιάζει με το παιχνίδι της γάτας με το ποντίκι. Συγκεκριμένα, πλησιάζουν τον Άλλον όταν αυτός, δηλαδή ο εξαρτημένος, φαίνεται να απομακρύνεται. Αντίθετα, απομακρύνονται όταν ο Άλλος ξαναπλησιάζει κ.τ.λ. Αυτός ο φαύλος κύκλος είναι η πεμπτουσία που συντηρεί τις σχέσεις εξάρτησης.

Αυτή η ταυτόχρονη ύπαρξη, αφενός, μιας τεράστιας ανάγκης αίσθησης ελευθερίας χωρίς κανενός είδους συναισθηματική εξάρτηση και, αφετέρου, ενός τεράστιου φόβου μοναξιάς είναι καθοριστική. Τελικά, δημιουργεί στα άτομα αυτά σύγχυση. Συνήθως, στο ξεκίνημα μιας σχέσης, προσπαθούν να εκτιμήσουν με τη λογική τους κατά πόσο το άτομο που έχουν γνωρίσει μπορεί να είναι μία καλή ή ένας καλός σύντροφος για αυτούς. Προτιμούν αυτό, παρά να νιώσουν.

Η ανάγκη για διαφυγή και το εκρηκτικό μείγμα στη σχέση

Κρατούν πάντα το σύντροφό τους σε κάποια απόσταση και τους είναι απαραίτητο να νιώθουν πως έχουν πάντα μια διέξοδο διαφυγής. Η δυσκολία τους να βάζουν όρια και να λένε «όχι», σε συνδυασμό με την άγνοια που έχουν για το ποιες είναι οι βασικές τους ανάγκες ώστε να τις φροντίσουν, έχει ως αποτέλεσμα να νιώσουν ξαφνικά πως «πνίγονται» και να κάνουν πολύ ακραίες και σπασμωδικές απόπειρες αυτονόμησης και αποστασιοποίησης.

Μία σχέση ανάμεσα σε ένα τέτοιο άτομο και ένα εξαρτητικό άτομο που εκλιπαρεί για αγάπη αποτελεί μείγμα ιδιαίτερα εκρηκτικό καθώς οι συναισθηματικές τους ανάγκες εκφράζονται  συνήθως αντιστρόφως ανάλογα, αν και κατά βάση είναι οι ίδιες. Και οι δύο λαχταρούν όσο τίποτα άλλο να αγαπηθούν. Ο ένας, όμως, το εκφράζει διαμέσου μιας υπερβολικής προσέγγισης ώστε να εκμηδενιστεί -αν είναι δυνατόν- κάθε απόσταση, ο δε άλλος προσπαθώντας να δημιουργήσει πάση θυσία μια απόσταση ασφαλείας.

Επίλογος

Η συμμετοχή σε μια τέτοιου είδους σχέση είναι φοβερά εξουθενωτική και για τους δύο συντρόφους. Πράγματι, αυτό που χαρακτηρίζει και καθορίζει τη σχέση είναι ο φόβος. Όμως, ο φόβος δεν είναι δυνατόν να συνυπάρχει με την αγάπη. Για το λόγο αυτό, η θεωρούμενη αγάπη δεν είναι τίποτα άλλο παρά σχέσεις εξάρτησης.

Όταν μια ενήλικη σχέση δεν βασίζεται στην ελεύθερη βούληση των δύο συντρόφων, τότε δεν μιλάμε για μια σχέση ισότιμη, αβίαστη και ελεύθερη. Δεν αναφερόμαστε σε μια συνθήκη όπου τα δύο διαφορετικά «εγώ» ανθίζουν το ένα δίπλα στο άλλο. Αντίθετα, μιλάμε για μια σχέση εξάρτησης, φόβου και απόγνωσης. Εκεί, τα δύο ξεχωριστά «εγώ» συρρικνώνονται, μαραζώνουν ή αφανίζονται. Χάνονται μέσα σε ένα αδιέξοδο, καταναγκαστικό και αδιαφοροποίητο «εμείς».

Επιπλέον, οι σχέσεις εξάρτησης αποτελούν μια επανάληψη του συναισθηματικού κλίματος και της πραγματικότητας των παιδικών μας χρόνων και βιωμάτων. Συνεπώς, υπάρχει ένας κίνδυνος αν δεν διευρυνθεί η αυτογνωσία μας διαμέσου μιας ψυχοθεραπευτικής προσπάθειας. Τότε, η πιθανότητα να προκαλέσουμε άθελά μας ανάλογες συνθήκες και σχέσεις και με τα δικά μας παιδιά είναι πολύ μεγάλη. Στη συνέχεια, αυτά θα κάνουν το ίδιο με τα δικά τους, και πάει λέγοντας…

Μορφές εξάρτησης: Από τα συναισθήματα στο αλκοόλ και τις ουσίες

Η εξάρτηση αυτή μπορεί να προσλάβει διάφορες μορφές, όπως εθισμό στο αλκοόλ, σε διάφορες ουσίες, στο τζόγο κ.ά. Όταν κάποτε είπα σε έναν νεαρό άνδρα που παρακολουθούσα, και που είχε  σοβαρότατο πρόβλημα εξάρτησης από το αλκοόλ, πως «Το μπουκάλι αλκοόλ όχι μόνο δεν πρόκειται ποτέ να σε εγκαταλείψει, όπως ίσως ένα άτομο με το οποίο θα αποτολμούσες να δεθείς συναισθηματικά, αλλά σου δίνει και μια (ψευδ)αίσθηση παρηγοριάς, ανακούφισης και συνύπαρξης που τόσο έχεις ανάγκη αλλά και που ταυτόχρονα φοβάσαι», πάγωσε και από τα μάτια του άρχισαν να κυλούν δάκρυα που μετατράπηκαν σύντομα σε έντονους λυγμούς…

Λίγα ψίχουλα αγάπης» – Η καλλιτεχνική αποτύπωση της εξάρτησης

ΥΓ. Το άρθρο αυτό γράφηκε με αφορμή τους στίχους ενός πασίγνωστου ρεμπέτικου τραγουδιού που άκουγα πριν από μερικές μέρες, μετά από ένα υπέροχο μεσημεριανό γεύμα με τσιπουράκι και καλό κρασάκι μπροστά στο απέραντο γαλάζιο του Αιγαίου.

Ο τίτλος του τραγουδιού είναι «Λίγα ψίχουλα αγάπης», σε πρώτη εκτέλεση από τους Στ. Τζουανάκο και Έφη Νερούτσου, αλλά που το τραγούδησαν και τόσοι άλλοι όπως η αείμνηστη και μοναδική Σωτηρία Μπέλλου.

«…Λίγα ψίχουλα αγάπης σου γυρεύω

κι ως την άλλη μου ζωή θα σε λατρεύω.

Αυτά τα λίγα ψίχουλα κι αν θα μου τάξεις

σου τα πληρώνω με οποιαδήποτε τιμή

και θα τα πάρω κι αν ακόμα τα πετάξεις

όπως πετάνε σ’ ένα σκύλο το ψωμί»..