Σχέση πατέρα-γιου: Παράδεισος και κόλαση ταυτόχρονα

Η σχέση πατέρα-γιου ως «μήτρα» διαμόρφωσης του παιδιού

Θα μπορούσαμε άνετα να πούμε πως η σχέση πατέρα-γιου αποτελεί τη «μήτρα» μέσα στην οποία διαμορφώνεται, για το παιδί, το μοντέλο εκείνο που θα καθορίσει, σε μεγάλο βαθμό:

• Τη σχέση του προς τους άλλους.

• Τον τρόπο διαχείρισης διαφόρων καταστάσεων.

• Τον τρόπο έκφρασης των συναισθημάτων του.

Ένα συχνό ερώτημα που τίθεται στην έρευνα είναι το πώς δημιουργούνται οι διάφορες συγκρούσεις ανάμεσα σε γονείς και παιδιά. Είναι οι γονείς ή τα παιδιά που ξεκινούν την ένταση. Ωστόσο, οι αντιδράσεις των γονιών είναι αυτές που καθορίζουν αν η κατάσταση θα εκτροχιασθεί.

Αυτό σημαίνει πως ο κάθε γονιός, ασχέτως φύλου, θα πρέπει οπωσδήποτε να θέσει στον εαυτό του το εξής ερώτημα:

«Με ποιον τρόπο αντιδρώ στον θυμό ή στη δυστροπία του παιδιού μου;»

Είναι βέβαιο πως, αν ο γονιός καταφέρει να ελέγξει τα δικά του αισθήματα θυμού, απογοήτευσης και ματαίωσης, οι πιθανότητες αποκλιμάκωσης της έντασης αυξάνονται αποφασιστικά. Επιπρόσθετα, η στάση του γονέα θα αποτελέσει για το παιδί ένα έμπρακτο πατρικό πρότυπο και μοντέλο διαχείρισης έκρυθμων καταστάσεων.

Ο ρόλος του πατέρα στην ελληνική οικογένεια

Στην ελληνική οικογένεια, επειδή συνήθως ο πατέρας είναι αυτός που λειτουργεί ως ρυθμιστής ορίων και συμπεριφορών, η στάση του απέναντι σε τέτοιου είδους καταστάσεις είναι καθοριστική.

Ο ρόλος του είναι διπλός:

1. Λειτουργεί ως μοντέλο συμπεριφοράς για τον γιο.

2. Αποτελεί τον ουσιαστικό παράγοντα που καθορίζει την ποιότητα της σχέσης πατέρα-γιου.

Η σωστή οριοθέτηση, όταν γίνεται με σταθερότητα αλλά και ενσυναίσθηση, βοηθά το αγόρι να αναπτύξει έναν υγιή ανδρικό ψυχισμό και να ενταχθεί ομαλά στο κοινωνικό σύνολο.

Τι σημαίνει ο πατρικός ρόλος στην ψυχολογία

Ο πατρικός ρόλος δεν είναι ένα ρούχο που όποτε θέλεις το φοράς ή το βγάζεις από πάνω σου. Το να γίνει κάποιος πατέρας, όχι με τη βιολογική αλλά με την ψυχολογική πατρότητα, είναι μια σύνθετη διεργασία που αποσκοπεί στη δημιουργία μιας στενής σχέσης πατέρα-γιου.

Αυτό απαιτεί μια συνεχή και καθημερινή προσπάθεια που βασίζεται:

• Στη φυσική παρουσία.

• Στην ενεργητική συμμετοχή.

• Στο πηγαίο ενδιαφέρον του πατέρα για τη ζωή του παιδιού του.

Παράγοντες που διαμορφώνουν τη σχέση πατέρα-γιου

Η διεργασία αυτή δεν είναι αυτόνομη, αλλά επηρεάζεται από διάφορους παράγοντες, όπως:

1. Τα προσωπικά βιώματα του ίδιου του πατέρα.

2. Τους προσωπικούς στόχους ζωής.

3. Τη σχέση με τη σύντροφο.

4. Το ευρύτερο οικογενειακό πλαίσιο.

Η πρόκληση της πατρότητας και τα βιώματα του παρελθόντος

Το να είναι κάποιος πατέρας ενός γιου αποτελεί μια δύσκολη αποστολή. Η κοινωνία αλλάζει με ραγδαίους ρυθμούς, την ίδια στιγμή που πολλοί άνδρες δυσκολεύονται να αυτονομηθούν από την άμεση επιρροή των δικών τους πατεράδων ή από την υποσυνείδητη επιρροή των παιδικών τους αναμνήσεων.

Συχνά παρατηρούμε τα εξής φαινόμενα:

• Ένας πατέρας που εργάζεται υπερβολικά, στερώντας από το παιδί την παρουσία του, ίσως αναπαράγει το μοντέλο του δικού του πατέρα.

• Ένας πατέρας που δυσκολεύεται να δείξει τρυφερότητα στον γιο του, ίσως δεν την εισέπραξε ποτέ ο ίδιος.

Οι περισσότεροι άνδρες είχαν μόνο έναν «δάσκαλο» που τους δίδαξε τι σημαίνει πατρότητα: τον δικό τους πατέρα.

Η κατανόηση των δικών μας βιωμάτων αποτελεί θεραπευτική αναγκαιότητα για να χτίσουμε μια υγιή σχέση πατέρα-γιου. Στην αρχική σελίδα του i-psyxologos.gr θα βρείτε καθοδήγηση, ενώ μπορείτε να ενημερωθείτε για τις online συνεδρίες ή να κλείσετε ένα ραντεβού στο γραφείο για δια ζώσης υποστήριξη.

Η σημασία της έγκαιρης συναισθηματικής εγγύτητας

Εάν υπάρξουν προβλήματα από την αρχή και ο πατέρας δεν καταφέρει να δημιουργήσει μια σχέση εγγύτητας και εμπιστοσύνης με τον γιο του, η αποκατάσταση αυτής της σύνδεσης στη συνέχεια μπορεί να αποδειχθεί εξαιρετικά δύσκολη.

Ακόμα και αν ο πατέρας αλλάξει στην πορεία, ο γιος συχνά ανακαλεί —συνειδητά ή υποσυνείδητα— τις παλιές αντιδράσεις του. Αυτό τον αναγκάζει να αναπαράγει, με τη σειρά του, την παλιά του συμπεριφορά, δημιουργώντας έναν κύκλο δυσλειτουργικής επικοινωνίας.

Η γέννηση της σχέσης: Ο ρόλος της μητέρας ως συνδετικός κρίκος

Η σχέση πατέρα-γιου διαμορφώνεται από πολύ νωρίς. Συγκεκριμένα, η πρώτη εικόνα και εντύπωση του αγοριού για τον πατέρα του είναι αυτή που εισπράττει διαμέσου της μητέρας του.

Το παιδί καταγράφει τον τρόπο που η μητέρα συμπεριφέρεται στον πατέρα. Επιπλέον, παρατηρεί τι είδους συναισθήματα εκφράζει για εκείνον. Παράλληλα, αντιλαμβάνεται τι προσδοκά από αυτόν. 

Στην αρχή της ζωής, βρέφος και μητέρα βρίσκονται σε έναν «δικό τους κόσμο». Η είσοδος του πατέρα σε αυτόν απαιτεί συχνά την «έγκριση» της μητέρας. Γι’ αυτό, η ποιότητα της σχέσης των δύο συντρόφων είναι καθοριστική.

Είναι σημαντικό ο πατέρας να προσφέρει ένα αίσθημα ασφάλειας στη μητέρα και το παιδί, αντί να αισθάνεται αποκλεισμένος. Η συμμετοχή στη φροντίδα του βρέφους προϋποθέτει ο ίδιος ο πατέρας να νιώθει ασφαλής με την ταυτότητα του φύλου του.

Από την προσχολική στη σχολική ηλικία: Η δεύτερη ευκαιρία σύνδεσης

Ακόμα και στην ηλικία των 3–4 ετών, το παιδί παραμένει στενά συνδεδεμένο με τη μητέρα του. Ο πατέρας είναι εκείνος που οφείλει να γνωρίσει στον γιο του τον εξωτερικό κόσμο. Αν όμως ο πατέρας νιώθει ήδη περιθωριοποιημένος, η αποστολή αυτή δυσκολεύει.

Μερικές φορές, ο πατέρας μπορεί να αρχίσει να βλέπει τον γιο του ως αντίπαλο, κάτι που οδηγεί σε περαιτέρω απομάκρυνση από την οικογένεια.

Η ευκαιρία της σχολικής ηλικίας

Όταν το παιδί ξεκινά το σχολείο, ο πατέρας έχει μια δεύτερη ευκαιρία για μια ουσιαστική σχέση. Σε αυτή την ηλικία:

• Το παιδί είναι πιο ήρεμο, καθώς οι εξελικτικές κρίσεις κοπάζουν.

• Είναι λιγότερο ανταγωνιστικό προς τον πατέρα.

• Δείχνει έντονο ενδιαφέρον για δραστηριότητες εκτός σπιτιού.

Είναι ζωτικής σημασίας ο πατέρας να ανταποκριθεί σε αυτά τα νέα ενδιαφέροντα έγκαιρα, χτίζοντας μια γέφυρα επικοινωνίας που θα αντέξει στον χρόνο.

Η επικοινωνία ως «βασιλικός δρόμος» για μια υγιή σχέση

Όπως και σε κάθε είδους σχέση, έτσι και στη σχέση πατέρα-γιου, η καλή επικοινωνία αποτελεί το κλειδί για την επίλυση κάθε έντασης. Είναι ιδιαίτερα σημαντικό να δίνουμε στο παιδί την αίσθηση πως μας ενδιαφέρουν πραγματικά:

• Οι σκέψεις και οι εκτιμήσεις του.

• Οι προβληματισμοί και οι επιλογές του.

• Τα συναισθήματά του.

Αντίθετα, οι «από καθέδρας» χαρακτηρισμοί, οι αφορισμοί, οι απαξιωτικές εκφράσεις και οι επικρίσεις όχι μόνο δεν συμβάλλουν στη διευθέτηση των συγκρούσεων, αλλά τις επιδεινώνουν και τις μονιμοποιούν.

Όταν η απαξίωση διαβρώνει τη σχέση

Ας βάλουμε τον εαυτό μας στη θέση κάποιου που, λόγω έλλειψης εμπειρίας, λέει κάτι που αντιμετωπίζεται από το περιβάλλον του με φράσεις όπως: «Όλο βλακείες λες» ή «Ποτέ δεν έκανες κάτι σωστά».

Με αυτόν τον τρόπο, δεν θα περάσει πολύς χρόνος μέχρι:

1. Η αυτοπεποίθηση του παιδιού να κλονιστεί σοβαρά.

2. Η σχέση με τον πατέρα να καταρρεύσει.

Τα πιο συνήθη προβλήματα στη σχέση πατέρα-γιου

1. Έλλειψη ποιοτικού χρόνου

Σε πολλές κοινωνίες, ο πατέρας περιορίζεται στον ρόλο του οικονομικού συντηρητή. Αυτή η ευθύνη συρρικνώνει αισθητά τον κοινό χρόνο με τα παιδιά. Μία έρευνα στη Γαλλία κατέδειξε πως ένας πατέρας αφιερώνει, κατά μέσο όρο, μόλις 12 λεπτά την ημέρα στα παιδιά του — ένα ερώτημα που παραμένει επίκαιρο και για την ελληνική πραγματικότητα.

2. Οι προσωπικές εμπειρίες του πατέρα

Τα προσωπικά βιώματα του πατέρα από τη σχέση με τον δικό του πατέρα παίζουν καθοριστικό ρόλο. Κανένας δεν μπορεί να αποστασιοποιηθεί εύκολα από αυτή την επιρροή, ειδικά αν δεν έχει συνειδητοποιήσει την ποιότητά της.

Κανείς δεν μπορεί να δώσει κάτι που ο ίδιος ποτέ δεν έχει πάρει, τουλάχιστον όχι με τρόπο που να λαμβάνει υπόψη τις ανάγκες του άλλου.

3. Εμπόδια στην επικοινωνία

Τα προβλήματα επικοινωνίας αποτελούν ένδειξη βαθύτερων ζητημάτων στη σχέση. Ένα «καμπανάκι» κινδύνου είναι όταν ένα παιδί, μετά την ηλικία των 3 ετών, απευθύνεται συστηματικά στη μητέρα για οτιδήποτε το απασχολεί. Εάν αυτή η αποξένωση διατηρηθεί, ο πατέρας κινδυνεύει να θεωρηθεί ο κύριος υπεύθυνος για τις μετέπειτα αποτυχίες του γιου στη ζωή.

Ο ρόλος του «θηριοδαμαστή» και οι συνέπειές του

Εάν ο πατέρας περιοριστεί στον άχαρο ρόλο αυτού που επιβάλλει αποκλειστικά την πειθαρχία και τις ποινές, στερεί από τον εαυτό του και το παιδί τη δυνατότητα για ανέμελες στιγμές.

Αυτός ο διαχωρισμός ευθυνών δημιουργεί ένα ρήγμα στην εικόνα των γονέων:

• Η «καλή μαμά»: Που φροντίζει και επιτρέπει.

• Ο «κακός μπαμπάς»: Που τιμωρεί και απαγορεύει.

Ο ρόλος του τιμωρού, ειδικά στην εφηβεία, είναι εξαιρετικά δύσκολος και πυροδοτεί έντονες συγκρούσεις. Όταν ο πατέρας επιβραβεύει μόνο την επιθυμητή συμπεριφορά και τιμωρεί την ανεπιθύμητη, δημιουργεί στο παιδί:

• Έντονο άγχος και φόβο απόρριψης.

• Χαμηλή αυτοεκτίμηση.

• Μια απειλητική πατρική εικόνα που μπορεί να το καταδιώκει σε όλη του τη ζωή.

Η σημασία της ύπαρξης καλών στιγμών στη σχέση

Από τους αποτελεσματικότερους τρόπους για την αποτροπή συγκρούσεων ανάμεσα σε πατέρα και γιο είναι η συστηματική ύπαρξη καλών στιγμών μεταξύ τους. Είναι ψυχολογικά τεκμηριωμένο πως η διάθεσή μας δεν χαλά εύκολα με κάποιον που, λίγο πριν, περάσαμε ευχάριστα μαζί του.

Όταν οι καλές στιγμές μιας σχέσης υπερτερούν σημαντικά των άσχημων ή άτυχων στιγμών, τότε η σχέση αυτή αποκτά τις απαραίτητες αντοχές απέναντι σε οποιουσδήποτε κραδασμούς. Αν αυτή η βάση απουσιάζει, τότε δεν έχει ιδιαίτερη σημασία πόσο αποτελεσματικά ελέγχει ο γονιός —και συγκεκριμένα ο πατέρας— τον θυμό, την απογοήτευση ή την απαξίωσή του προς τον γιο του.

Ο ρόλος του παιχνιδιού και της κοινής δραστηριότητας

Το παιχνίδι ή κάποια άλλη ελεύθερη δραστηριότητα αποτελούν, ίσως, το καλύτερο μέσο για την επικοινωνία πατέρα-γιου, κυρίως έως και την προεφηβική ηλικία.

Μέσα από αυτές τις κοινές δράσεις επιτυγχάνεται:

• Το ουσιαστικό μοίρασμα χρόνου και έγνοιας.

• Η ανταλλαγή ευχάριστων συναισθημάτων.

• Ο αμοιβαίος σεβασμός και η στοργή.

• Η μεταβίβαση εμπειρίας και γνώσης.

Το παιδί, έχοντας στη «φαρέτρα» του τέτοιου είδους βιώματα, θα είναι σε θέση να δώσει τα ίδια αργότερα, όταν γίνει και το ίδιο πατέρας.

Καθοδήγηση σε ευαίσθητα θέματα

Όταν έρθει η στιγμή να συζητηθούν «ευαίσθητα» θέματα, ο πατέρας είναι το καταλληλότερο πρόσωπο για να ενημερώνει και να καθησυχάζει τον γιο του. Η καθοδήγηση αυτή αφορά ζητήματα όπως:

• Η σεξουαλικότητα και η σχέση με το αντίθετο φύλο.

• Η αλληλεπίδραση με τους συνομηλίκους.

• Υπαρξιακά ερωτήματα για τη ζωή και τον θάνατο.

Με τον τρόπο αυτόν, το παιδί εισπράττει τα απαραίτητα εφόδια από τον σημαντικότερο εκπρόσωπο του φύλου του, ενισχύοντας ταυτόχρονα τον δεσμό εμπιστοσύνης.

Επίλογος: Το πατρικό πρότυπο και η οικογενειακή ζωή

Η έρευνα δείχνει πως τα άτομα που προβαίνουν σε σοβαρές παραβατικές πράξεις έχουν, συνηθέστατα, κακή έως ανύπαρκτη σχέση με τον πατέρα τους. Συχνά, δεν κατάφεραν να βρουν κάποιον άλλον ενήλικα που να λειτουργήσει ως θετικό πατρικό υποκατάστατο και πρότυπο. Η αγάπη και η κατανόηση που έλαβαν ήταν ελάχιστες, ειδικά όταν και οι μητέρες τους δεν ήταν σε θέση να προσφέρουν κάτι περισσότερο από μια στοιχειώδη τάξη.

Η οικογένεια και η οικογενειακή ζωή δεν αφορούν μόνο τη φροντίδα και τη διαπαιδαγώγηση μεμονωμένα. Είναι, πάνω από όλα, η ποιότητα της κοινής ζωής των ενηλίκων (των γονέων). Αυτή η ποιότητα είναι που καθορίζει τη φροντίδα των παιδιών, σε πολύ μεγαλύτερο βαθμό από ό,τι κάνουμε συνειδητά ο καθένας ξεχωριστά για το «καλό» τους.

Η ποιότητα της οικογενειακής ζωής είναι το πολυτιμότερο δώρο για την εξέλιξη του παιδιού. Επισκεφθείτε το i-psyxologos.gr για περισσότερους πόρους ή κλείστε ένα ραντεβού για να δουλέψουμε μαζί πάνω στη σχέση πατέρα-γιου και τη δυναμική της οικογένειάς σας.

Σάββας Ν. Σαλπιστής, M.Sc. Ph.D.

Κλινικός Ψυχολόγος Πανεπιστημίου Στοκχόλμης ενηλίκων και παίδων. Διπλωματούχος Ψυχοθεραπευτής Βασιλικού Ιατροχειρουργικού Ινστιτούτου Karolinska Στοκχόλμης.

Κάθε δυσκολία κρύβει μέσα της την προοπτική μιας νέας αρχής. Αν νιώθετε ότι οι σκέψεις σας σας βαραίνουν, είμαι εδώ για να τις μοιραστούμε και να βρούμε μαζί τη δική σας εσωτερική ισορροπία.

Προγραμματίστε τη συνάντησή μας στο γραφείο Ξεκινήστε την Online θεραπεία σας (από όπου κι αν βρίσκεστε)