Ένας άνδρας περιγράφει στη θεραπεία τον πατέρα του: «σωστός άνθρωπος», εργατικός, πάντα παρών στις πρακτικές ανάγκες. Σπάνια, όμως, του έλεγε ότι είναι περήφανος γι’ αυτόν.
Αναφέρεται σε μια πρόσφατη επαγγελματική του επιτυχία. Ο πατέρας του τού είπε απλώς: «Καλά τα πήγες. Τώρα κοίτα να μη χαλαρώσεις.». Χαμογελά ειρωνικά, σαν να μην έχει σημασία. Ύστερα χαμηλώνει το βλέμμα, με μια μικρή παύση πριν καταπιεί: «Δεν ξέρω γιατί ακόμη περιμένω να μου πει ότι τα κατάφερα.»
Είναι σαράντα δύο ετών, με δική του καριέρα, δικά του παιδιά.
Με λίγα λόγια
Η σχέση πατέρα-γιου δεν χωρίζεται εύκολα σε «καλές» και «κακές» περιπτώσεις. Συχνά ο ίδιος πατέρας, η ίδια σχέση, κουβαλάει και τα δύο ταυτόχρονα, δηλαδή στοιχεία που επιβεβαιώνουν τον γιο και στοιχεία που τον πληγώνουν, χωρίς να ακυρώνει το ένα το άλλο. Διαμορφώνεται πολύ νωρίς, συχνά μέσα από τη σχέση με τη μητέρα, και μπορεί να επιδιορθωθεί ακόμα και στην ενήλικη ζωή, αν και οι δύο πλευρές δεχτούν να δουν καθαρά τι πραγματικά συνέβη.
Δύο μνήμες, έναν πατέρα
Η φράση «παράδεισος και κόλαση ταυτόχρονα» δεν περιγράφει δύο διαφορετικά είδη σχέσης πατέρα-γιου. Περιγράφει τη συνηθέστερη μορφή της.
Ο ίδιος πατέρας που έμαθε σε έναν γιο να κολυμπά, που τον πήγαινε σε αγώνες, που ένιωθε περήφανος γι’ αυτόν μπροστά σε άλλους, μπορεί να είναι κι εκείνος που δεν άντεχε να τον βλέπει να κλαίει, που έθεσε το «να γίνεις άντρας» ως όρο για την αγάπη του. Δύο ίδιοι άνθρωποι, όχι δύο διαφορετικοί.
Δεν υπάρχει καθαρή απώλεια να πενθήσεις, ούτε καθαρή ευτυχία να χαρείς. Υπάρχει ένας άνθρωπος που έδωσε πολλά, και ταυτόχρονα στέρησε εξίσου πολλά, και ο γιος καλείται να κρατήσει και τα δύο ταυτόχρονα.
Η πρώτη εικόνα περνάει μέσα από τη μητέρα
Πριν καν ο γιος σχηματίσει δική του εικόνα για τον πατέρα, την έχει ήδη πάρει από κάπου αλλού. Στην αρχή της ζωής, βρέφος και μητέρα βρίσκονται σε έναν δικό τους κόσμο. Ο πατέρας μπαίνει σε αυτόν μέσα από κάτι που είναι σαν αθόρυβη έγκριση — πώς μιλά η μητέρα γι’ αυτόν, τι συναίσθημα δείχνει όταν εκείνος μπαίνει στο δωμάτιο. Το παιδί δεν καταλαβαίνει τις λέξεις ακόμα, αλλά καταγράφει τον τόνο.
Η ποιότητα της σχέσης των δύο γονιών δεν είναι απλώς ένα ξεχωριστό κεφάλαιο δίπλα στη σχέση πατέρα-γιου. Είναι, σε μεγάλο βαθμό, το έδαφος πάνω στο οποίο αυτή χτίζεται. Ένας πατέρας μπορεί να νιώθει έτοιμος να συμμετάσχει από την πρώτη μέρα, αλλά η είσοδός του σε αυτόν τον αρχικό «δικό τους κόσμο» μητέρας-βρέφους περνάει, σχεδόν πάντα, μέσα από μια σιωπηρή «έγκριση» της μητέρας. Όταν εκείνη νιώθει ασφαλής με τη συμμετοχή του, ο πατέρας μπαίνει πιο εύκολα. Όταν όχι, μπορεί να μείνει, χωρίς να το επιλέξει συνειδητά κανείς, στο περιθώριο.
Ο πατέρας ως πρότυπο που δεν διαλέγεις
Ένας πατέρας παραπονιέται στη θεραπεία ότι ο γιος του «δεν αντέχει καμία παρατήρηση». Καθώς περιγράφει τον τρόπο με τον οποίο του απευθύνεται, σταματά ξαφνικά.
«Αυτό ακριβώς μου έλεγε ο πατέρας μου.»
Σιωπή.
«Και ορκιζόμουν ότι εγώ δεν θα γίνω ποτέ σαν κι αυτόν.»
Ο τρόπος που ο πατέρας διαχειρίζεται τον θυμό του γίνεται, χωρίς να το επιδιώξει κανείς, η πρώτη εκδοχή που γνωρίζει ο γιος για το πώς διαχειρίζεται κανείς τον δικό του θυμό. Οι περισσότεροι άνδρες είχαν μόνο έναν δάσκαλο σε αυτό: τον δικό τους πατέρα. Κανείς δεν τους έμαθε συστηματικά πώς να είναι πατέρας, το έμαθαν, ή δεν το έμαθαν, βλέποντας.
Αυτό δεν λειτουργεί ως δικαιολογία. Λειτουργεί ως εξήγηση, και η διαφορά έχει σημασία: μια δικαιολογία κλείνει τη συζήτηση, μια εξήγηση την ανοίγει.
Τι κουβαλάει ο ίδιος ο πατέρας
Σπάνια αναφερόμαστε σ’ αυτό, αλλά ο πατέρας που φαίνεται απόμακρος ή αυστηρός συνήθως κουβαλάει κι εκείνος έναν δικό του φόβο: ότι δεν είναι αρκετά καλός πατέρας, ότι κάπου θα αποτύχει με τον τρόπο που ίσως απέτυχε κι ο δικός του πατέρας μαζί του.
Αυτός ο φόβος σπάνια εκφράζεται ανοιχτά. Οι περισσότεροι άνδρες δεν έμαθαν να μιλούν για αβεβαιότητα ή ευαλωτότητα, έμαθαν να δείχνουν σιγουριά, ακόμα κι όταν δεν την έχουν. Έτσι, αντί να πει «δεν ξέρω αν κάνω καλά», ο πατέρας μπορεί να αποσυρθεί, να σιωπήσει, ή να αντιδράσει με αυστηρότητα εκεί που θα χρειαζόταν απλώς μια ερώτηση.
Αυτό δεν αναιρεί το βάρος που κουβαλάει ο γιος. Θυμίζει, όμως, πως πίσω από κάθε δύσκολο πατέρα υπάρχει συνήθως κι ένας άνθρωπος που ποτέ δεν έμαθε να ζητά βοήθεια για το πιο δύσκολο πράγμα που του ζητήθηκε να κάνει χωρίς οδηγίες.
Ο πατέρας που είναι παρών αλλά απών
Υπάρχει κι ένα τρίτο είδος απουσίας, πιο δύσκολο να το ονομάσει κανείς, γιατί δεν μοιάζει καθόλου με απουσία. Ο πατέρας είναι εκεί, κάθε βράδυ, στο ίδιο τραπέζι. Δεν έχει φύγει από το σπίτι, δεν λείπει σε ταξίδια, δεν είναι ο πατέρας που κάποιος περιμένει μάταια στην πόρτα. Είναι, όμως, σωματικά παρών και συναισθηματικά απών, σε άλλη σκέψη, κουρασμένος από μια δουλειά που τον εξαντλεί, χωρίς ενέργεια να ρωτήσει πώς πέρασε η μέρα του γιου του.
Μια ευρεία διεθνής έρευνα του Πανεπιστημίου της Καλιφόρνια (Irvine), που κάλυψε έντεκα δυτικές χώρες σε βάθος δεκαετιών, κατέγραψε πως ο μέσος πατέρας το 1965 αφιέρωνε μόλις δεκαέξι λεπτά την ημέρα σε ουσιαστική αλληλεπίδραση με τα παιδιά του. Μέχρι το 2012 ο αριθμός είχε ανέβει σε περίπου μία ώρα, με μία αξιοσημείωτη εξαίρεση: τη Γαλλία, όπου αυτή η αύξηση ουσιαστικά δεν καταγράφηκε. Όποια κι αν είναι η ακριβής αιτία, το εύρημα δείχνει κάτι που λίγοι γονείς θα αρνούνταν: πως ο πραγματικός χρόνος γονικής αλληλεπίδρασης παραμένει, ακόμα και σήμερα, πολύ μικρότερος απ’ όσο πιστεύουμε.
Το παιδί, ωστόσο, δεν μετρά τις ώρες. Μετρά αν, μέσα σε αυτές τις λίγες ώρες, ένιωσε πραγματικά ότι κάποιος τον έβλεπε, του έδινε σημασία.
Όταν ο θυμός λέει κάτι άλλο
Ένας έφηβος συγκρούεται συχνά με τον πατέρα του. «Δεν μπορώ να του πω τίποτα, αμέσως μου επιτίθεται», παραπονιέται εκείνος. Ο γιος, από την άλλη: «Δεν θέλω να μου κάνει συνέχεια κήρυγμα.»
Στη συνεδρία, μόλις αναφέρεται στον πατέρα του, ο έφηβος αρχίζει να κουνά νευρικά το πόδι. Τα χέρια του σφίγγονται, μιλά γρήγορα, με ένταση. Όταν όμως ερωτηθεί τι θα ήθελε πραγματικά, η ένταση πέφτει απότομα: «Να με ρωτήσει μια φορά τι σκέφτομαι, χωρίς να μου πει αμέσως τι πρέπει να κάνω.»
Ο θυμός, στις περισσότερες από αυτού του είδους τις συγκρούσεις, δεν είναι το μήνυμα. Είναι το μόνο κανάλι που έμεινε ανοιχτό όταν το άμεσο αίτημα, «άκουσέ με», δεν έχει βρει ακόμα λέξεις.
Όταν η αγάπη έχει όρους
Το πιο επώδυνο κομμάτι, από όσα ακούγονται στη θεραπεία, δεν είναι συνήθως η απουσία. Είναι η αγάπη που έφτανε, και είχε συνήθως τίμημα.
Ένας πατέρας, που επιβραβεύει μόνο την επίδοση, δίνει στο παιδί μια σαφή αλλά επικίνδυνη πληροφορία: η αξία του δεν είναι δεδομένη, χρειάζεται να αποδεικνύεται συνεχώς. Ο άνδρας, στην αρχή αυτού του κειμένου, σαράντα δύο χρόνια μετά, εξακολουθεί να περιμένει τη λέξη που ίσως ποτέ δεν ειπώθηκε αρκετά.
Κάτι ανάλογο συμβαίνει όταν ο πατέρας περιορίζεται αποκλειστικά στον ρόλο εκείνου που επιβάλλει πειθαρχία και ποινές, αφήνοντας τις τρυφερές στιγμές αποκλειστικά στη μητέρα. Δημιουργείται έτσι ένας άτυπος διαχωρισμός: η «καλή μαμά» που φροντίζει και επιτρέπει, και ο «κακός μπαμπάς» που τιμωρεί και απαγορεύει. Ο ρόλος αυτός, ιδίως στην εφηβεία, πυροδοτεί έντονες συγκρούσεις και αδημιουργεί στο παιδί μια εικόνα πατέρα που απειλεί περισσότερο απ’ όσο προστατεύει, αντί να συνδέεται και εκείνος με τις καλές στιγμές.
Η δεύτερη ευκαιρία
Πατέρας και γιος επιστρέφουν από έναν αγώνα. Πέρασαν όμορφα. Δεν μιλούν ιδιαίτερα στο αυτοκίνητο.
Ο πατέρας σκέφτεται: «Πρέπει να του πω κάτι.» Ο γιος κοιτάζει έξω από το παράθυρο και σκέφτεται: «Μακάρι να μου μιλούσε λίγο.» Κανείς δεν λέει τίποτα.
Δύο άνθρωποι που θέλουν την εγγύτητα, και κανείς δεν ξέρει πώς να κάνει το πρώτο βήμα. Αυτή είναι, ίσως, η πιο συνηθισμένη σκηνή στη σχέση πατέρα-γιου, πολύ πιο συχνή από την ανοιχτή σύγκρουση. Γι’ αυτό το κοινό παιχνίδι, μια δραστηριότητα έξω από το σπίτι, λειτουργεί συχνά καλύτερα από οποιαδήποτε προσπάθεια συζήτησης. Δεν είναι υποκατάστατο της επικοινωνίας. Είναι, πολλές φορές, ο δρόμος προς αυτήν, ο δρόμος που δεν χρειάζεται λόγια για να ξεκινήσει.
Αυτή η δεύτερη ευκαιρία, ωστόσο, δεν είναι πια τόσο αυτονόητη όσο ήταν. Οι οθόνες προσφέρουν σήμερα σε πατέρα και γιο έναν εύκολο τρόπο να βρίσκονται στον ίδιο χώρο χωρίς να χρειάζεται να επενδύσουν ο ένας στον άλλον. Κάθονται δίπλα δίπλα, ο καθένας στη δική του οθόνη, και κανείς δεν παρατηρεί ότι η ευκαιρία πέρασε χωρίς να αξιοποιηθεί. Το κοινό παιχνίδι χρειάζεται, τουλάχιστον στην αρχή, να προγραμματιστεί σκόπιμα, γιατί η καθημερινότητα σπάνια το προσφέρει από μόνη της.
Πώς αποκαθίσταται μια σχέση πατέρα-γιου
Ένας γιος περιγράφει έναν πατέρα που τα τελευταία χρόνια προσπαθεί να γίνει πιο τρυφερός. «Τώρα με αγκαλιάζει. Μου λέει ότι με αγαπάει. Αλλά εγώ… δεν μπορώ να το πιστέψω.» Τα μάτια του δακρύζουν όταν το αναφέρει. Δεν κλαίει, σκουπίζει γρήγορα το πρόσωπό του, και αλλάζει θέμα.
Η αλλαγή του πατέρα στο παρόν δεν σβήνει αυτόματα την εμπειρία του παιδιού στο παρελθόν. Χρειάζεται χρόνο, και χρειάζεται κάτι πιο συγκεκριμένο από την καλή πρόθεση: την κατανόηση, και από τις δύο πλευρές, του τι πραγματικά συνέβη τότε, χωρίς να χρειάζεται ο γιος να διαγράψει την παλιά πληγή για να δεχτεί τη σημερινή αγκαλιά.
Ο γιος, από τη δική του πλευρά, δεν χρειάζεται να περιμένει παθητικά την αλλαγή του πατέρα για να αρχίσει τη δική του δουλειά. Το να αναγνωρίσει κάποιος πώς τον διαμόρφωσε αυτή η σχέση, δηλαδή τι έμαθε να θεωρεί δεδομένο, τι έμαθε να φοβάται, ποια μοτίβα επαναλαμβάνει χωρίς να το καταλαβαίνει σε δικές του σχέσεις, είναι από μόνο του μια μορφή αποκατάστασης, ακόμα κι αν ο πατέρας δεν αλλάξει ποτέ.
Όταν ο πατέρας λείπει εντελώς
Υπάρχει και μια ακόμη, πιο ακραία εκδοχή: όταν ο πατέρας απουσιάζει σχεδόν εντελώς, είτε λόγω χωρισμού, είτε λόγω θανάτου, είτε λόγω μιας σχέσης τόσο επιζήμιας που ο ίδιος ο γιος χρειάστηκε, κάποια στιγμή, να απομακρυνθεί γι’ αυτόν τον λόγο.
Η έρευνα εδώ είναι αρκετά ξεκάθαρη: τα άτομα που προβαίνουν σε σοβαρές παραβατικές πράξεις έχουν, συνηθέστατα, κακή έως ανύπαρκτη σχέση με τον πατέρα τους, και συχνά δεν κατάφεραν να βρουν κάποιον άλλον ενήλικα που να λειτουργήσει ως θετικό πατρικό υποκατάστατο. Αυτό δεν σημαίνει πως η απουσία του πατέρα οδηγεί μηχανικά σε τέτοιου είδους δυσκολίες. Σημαίνει πως, όταν λείπει τελείως ένα πρότυπο, η ζημιά που μπορεί να προκύψει είναι μεγαλύτερη απ’ όσο συνήθως πιστεύεται.
Το αντίδοτο δεν είναι πάντα ο βιολογικός πατέρας. Ένας θείος, ένας προπονητής, ένας δάσκαλος, ακόμα και ο σύντροφος μιας μητέρας που αναλαμβάνει με σταθερότητα και πραγματικό ενδιαφέρον αυτόν τον ρόλο, μπορεί να προσφέρει αρκετά από αυτά που λείπουν. Το παιδί δεν χρειάζεται τέλειο πατέρα. Χρειάζεται έναν ενήλικα σταθερό, προβλέψιμο και πραγματικά διαθέσιμο.
Όταν ο κύκλος σπάει
Χρόνια αργότερα, ο γιος έχει πλέον γίνει κι ο ίδιος πατέρας.
Ακούει τον μικρό του γιο να λέει κάτι που τον εκνευρίζει. Για μια στιγμή, νιώθει τον θυμό να γίνεται όλο και πιο έντονος. Ανοίγει το στόμα του για να πει μια φράση που θυμάται από τον δικό του πατέρα.
Σταματά. Παίρνει ανάσα. Και λέει κάτι διαφορετικό.
Η σχέση πατέρα-γιου δεν κληρονομείται μηχανικά. Μπορεί να επαναληφθεί, αλλά μπορεί, επίσης, σε ένα δευτερόλεπτο σαν κι αυτό, να μετασχηματιστεί.
Συχνές ερωτήσεις
1. Γιατί η σχέση πατέρα-γιου μπορεί να είναι τόσο σημαντική και ταυτόχρονα τόσο δύσκολη;
Η σχέση πατέρα-γιου μπορεί να περιέχει αγάπη, θαυμασμό, ανάγκη για αποδοχή αλλά και ανταγωνισμό, απογοήτευση ή θυμό. Ο γιος συχνά αναζητά στον πατέρα ένα πρότυπο και την επιβεβαίωση ότι είναι αποδεκτός, ενώ ταυτόχρονα χρειάζεται να διαφοροποιηθεί και να βρει τον δικό του τρόπο να υπάρξει.
2. Πώς επηρεάζει ο πατέρας την αυτοεκτίμηση και την ταυτότητα του γιου;
Η στάση του πατέρα μπορεί να επηρεάσει τον τρόπο με τον οποίο ο γιος αντιλαμβάνεται την αξία, τις δυνατότητες και την ανδρική του ταυτότητα. Η αποδοχή και η συναισθηματική διαθεσιμότητα μπορούν να λειτουργήσουν υποστηρικτικά, ενώ η διαρκής κριτική, η απαξίωση ή η αίσθηση ότι ο γιος δεν ανταποκρίνεται στις προσδοκίες του πατέρα μπορεί να αφήσουν βαθύτερα ίχνη.
3. Γιατί ένας γιος μπορεί να αισθάνεται ότι πρέπει συνεχώς να αποδεικνύει την αξία του στον πατέρα του;
Όταν η αναγνώριση βιώνεται ως κάτι που πρέπει να κερδηθεί, ο γιος μπορεί να συνδέσει την προσωπική του αξία με την επίδοση, την επιτυχία ή την έγκριση του πατέρα. Ακόμη και στην ενήλικη ζωή, μπορεί να συνεχίσει να αναζητά ένα «μπράβο» που δεν ήρθε ποτέ με τον τρόπο που το είχε ανάγκη.
4. Τι συμβαίνει όταν ο πατέρας και ο γιος δυσκολεύονται να εκφράσουν τα συναισθήματά τους;
Η δυσκολία στην έκφραση συναισθημάτων μπορεί να δημιουργήσει μια σχέση όπου η αγάπη υπάρχει αλλά παραμένει ανείπωτη. Η φροντίδα μπορεί να εκφράζεται μέσα από πράξεις, συμβουλές ή πρακτική βοήθεια, ενώ ο θυμός και η απογοήτευση μπορεί να εμφανίζονται ευκολότερα από την τρυφερότητα, τον φόβο ή την ανάγκη για εγγύτητα.
5. Μπορεί μια δύσκολη σχέση πατέρα-γιου να επηρεάσει τις σχέσεις του γιου ως ενήλικα;
Μπορεί να επηρεάσει τον τρόπο με τον οποίο ένας άνδρας σχετίζεται με την οικειότητα, την αποδοχή, την κριτική και την προσωπική του αξία. Αυτό όμως δεν σημαίνει ότι η σχέση με τον πατέρα καθορίζει το μέλλον του. Οι μεταγενέστερες σχέσεις, οι εμπειρίες ζωής και η ψυχοθεραπευτική επεξεργασία μπορούν να συμβάλουν στη δημιουργία διαφορετικών τρόπων σύνδεσης.
6. Μπορεί να αλλάξει η σχέση πατέρα-γιου όταν και οι δύο έχουν μεγαλώσει;
Ναι. Η αλλαγή δεν σημαίνει απαραίτητα ότι ο πατέρας και ο γιος θα αποκτήσουν ξαφνικά μια ιδανική σχέση. Μπορεί όμως να υπάρξει περισσότερη κατανόηση, αποδοχή των διαφορών και ένας νέος τρόπος επικοινωνίας. Μερικές φορές η ενηλικίωση επιτρέπει στον γιο να δει τον πατέρα του όχι μόνο ως γονέα, αλλά και ως έναν άνθρωπο με τις δικές του δυνατότητες και περιορισμούς.
.
Σάββας Ν. Σαλπιστής, M.Sc. Ph.D.
Κλινικός Ψυχολόγος Πανεπιστημίου Στοκχόλμης ενηλίκων και παίδων. Διπλωματούχος Ψυχοθεραπευτής Βασιλικού Ιατροχειρουργικού Ινστιτούτου Karolinska Στοκχόλμης.Κάθε δυσκολία κρύβει μέσα της την προοπτική μιας νέας αρχής. Αν νιώθετε ότι οι σκέψεις σας σας βαραίνουν, είμαι εδώ για να τις μοιραστούμε και να βρούμε μαζί τη δική σας εσωτερική ισορροπία.
Πνευματικά Δικαιώματα: Το περιεχόμενο της ιστοσελίδας www.i-psyxologos.gr αποτελεί πνευματική ιδιοκτησία του Σάββα Σαλπιστή. Η αναδημοσίευση επιτρέπεται αποκλειστικά με την παράθεση ενεργού συνδέσμου (active link) στην πηγή.
[…] Βασιλικού Ιατροχειρουργικού Ινστιτούτου Karolinska Στοκχόλμης πηγή άρθρου: i-psyxologos.gr […]
[…] psychologos.gr, Σάββας Ν. Σαλπιστής, Ph.D., Κλινικός Ψυχολόγος – Ψυχοθεραπευτής […]