Η σχολική βία ως ομαδικό φαινόμενο

Σχολική βία: η σχολική βία ως ομαδικό φαινόμενο

Η σχολική βία και η κατάχρηση εξουσίας στα σχολεία -διαμέσου εκφοβισμού και διαφόρων μορφών παρενόχλησης– υπήρχε ανέκαθεν αλλά οι επιστήμονες άρχισαν να τη μελετούν συστηματικά μόλις τις τελευταίες 2-3 δεκαετίες καθώς τείνει να λάβει διαστάσεις επιδημίας παγκοσμίως.

Οφείλουμε να καταπολεμούμε ενεργητικά κάθε τάση άσκησης βίας όχι μόνον εξαιτίας των αρνητικών επιπτώσεων στο γενικό κλίμα του σχολείου αλλά και εξαιτίας των συχνά αρνητικών και ισόβιων συνεπειών για θύτες και θύματα.

Η καθημερινότητα των μαθητών και η ευθύνη του σχολείου

Για χιλιάδες μαθητές, όμως, η κάθε σχολική μέρα μπορεί να μετατραπεί σε μια μικρή «κόλαση» που θα πρέπει να υποστούν, χωρίς την παραμικρή βοήθεια από δασκάλους ή καθηγητές. Οι εκπαιδευτικοί συχνά εθελοτυφλούν παθητικά ή ενεργητικά, παρά την καθοριστική σημασία της στάσης που οφείλουν να τηρούν απέναντι σε κάθε μορφή έκφρασης σχολικής βίας (Σ.Β.). Γνωρίζουμε, επίσης, πως η συστηματική βία σε έναν οργανισμό (π.χ. το σχολείο) θα πρέπει πάντα να μελετάται και να ερμηνεύεται σε σχέση με το οργανωσιακό πλαίσιο που επιτρέπει ή/και ανέχεται τέτοια φαινόμενα.

Δεν είναι λίγοι αυτοί που θεωρούν πως η σχολική βία, σε ένα μεγάλο ποσοστό της, αντικατοπτρίζει μία ανάλογη κοινωνική προβληματική, από τη στιγμή που το σχολείο αποτελεί ζωτικό κομμάτι κάθε σύγχρονης κοινωνίας.

Επιθετικότητα και Σχολική Βία

Είναι σημαντικός ο διαχωρισμός του θυμού και της οργής -αισθημάτων βιολογικής προέλευσης- από την επιθετική συμπεριφορά που έχει ως χαρακτηριστικό την πρόθεση να πληγεί κάποιος σωματικά ή ψυχικά. Η επιθετικότητα, ως βασικό στοιχείο του ανθρώπινου ψυχισμού, εκδηλώνεται με διάφορους τρόπους και είναι σχετικά σταθερή διαχρονικά. Aυτό σημαίνει πως τα παιδιά που είναι επιθετικότερα από κάποια άλλα μία δεδομένη χρονική στιγμή, τείνουν να διατηρούν αυτή τη συμπεριφορά. Παραμένουν δηλαδή συνήθως επιθετικότερα και αργότερα. Κάθε εκδήλωση επιθετικότητας, όμως, δεν αποτελεί συνώνυμο βίας και η απουσία της ίσως αποτελεί ένδειξη ψυχοπαθολογίας.

Πριν την ηλικία των 3 χρόνων, δεν μιλάμε για πράξεις βίας, από τη στιγμή που τα περισσότερα παιδιά μαθαίνουν να εκφράζουν την επιθετικότητά τους με κοινωνικά αποδεκτούς τρόπους μετά την ηλικία αυτή. Όταν, όμως, ένα παιδί εξακολουθεί να εκδηλώνει εύκολα την επιθετικότητά του και μετά τον 3ο χρόνο της ζωής του, η πιθανότητα εμφάνισης αντικοινωνικής συμπεριφοράς και στην ενήλικη ζωή είναι μεγάλη.

Μόνιμη φυσική επιθετικότητα στη διάρκεια της προσχολικής ηλικίας αποτελεί την πλέον βάσιμη ένδειξη εμφάνισης επιθετικής και μη επιθετικής παραβατικής συμπεριφοράς (Π.Σ.) στην ηλικία των 11-12 χρόνων αλλά και σε όλη τη διάρκεια της παιδικής ηλικίας, ιδιαίτερα στα αγόρια.

Μορφές επιθετικότητας: Αντιδραστική και σκόπιμη

Οι ερευνητές μελέτησαν τον ρόλο της επιθετικότητας στην εμφάνιση παραβατικών συμπεριφορών. Εξέτασαν αν η πρόκληση ή η ανάγκη επίτευξης στόχου γεννά τη συμπεριφορά αυτή. Διαχώρισαν, λοιπόν, την επιθετικότητα σε αντιδραστική και μη. Η πρώτη πηγάζει από κάποιο συναίσθημα (όχι απαραίτητα συνειδητό) και στοχεύει στην έκφραση οργής. Η δεύτερη αποσκοπεί στην επίτευξη κάποιου στόχου.

Η μία μορφή δεν αποκλείει την άλλη. Το ίδιο άτομο συχνά εκδηλώνει και τις δύο. Ειδικότερα, οι ειδικοί συνδέουν τη μη αντιδραστική επιθετικότητα με την εμφάνιση μόνιμης Π.Σ., τη χρήση ουσιών και τη Δ.Ε.Π./Υ.

Η παγίδα της «μηδενικής ανοχής» και οι ορισμοί

Η επίδειξη μηδενικής ανοχής απέναντι σε κάθε μορφή επιθετικότητας στα σχολεία μπορεί να οδηγήσει στην αξιολόγηση φυσιολογικών εκδηλώσεών της ως πράξεων βίας. Η παρεμπόδιση/στιγματισμός αυτών των εξελικτικών αναγκών μπορεί να δημιουργήσει στο παιδί μία κακή εικόνα εαυτού και αναστολή της φυσιολογικής του εξέλιξης.

Δεν υπάρχει ορισμός της Σ.Β. με γενική ισχύ, καθώς το νόημα αλλάζει ανάλογα με το ποιος το ορίζει, από ποια θέση και σε ποιο πλαίσιο. Συνεπώς, οι ορισμοί ποικίλουν ιστορικά. Το σχολείο ακούει τους μαθητές-θύματα μόνο αν το προσωπικό ερμηνεύει τις πράξεις που υφίστανται ως βία.

Ορισμός της σχολικής βίας

Για την κατανόηση της ομαδικής βίας, χρησιμοποιείται ο όρος scapegoat (αποδιοπομπαίος τράγος). Μία δυσλειτουργική ομάδα έχει συχνά την ανάγκη δημιουργίας του. Μέσω αυτού, προσπαθεί να διατηρήσει τη συνοχή και την ταυτότητά της. Γενικά, ορίζουμε τη σχολική βία ως «μία επαναλαμβανόμενη επιθετική συμπεριφορά προς ένα πιο αδύναμο άτομο». Εμφανίζεται συχνά χωρίς πρόκληση και άμεση πρόθεση. Ο παράγων χρόνος είναι καθοριστικός για τη διάκριση της Σ.Β. από μεμονωμένες ενέργειες. Έτσι, ένα άτομο θεωρείται θύμα όταν εκτίθεται σε αρνητικές πράξεις. Αυτές πρέπει να γίνονται επανειλημμένα και σε βάθος χρόνου από ένα ή περισσότερα άτομα.

Μορφές σχολικής βίας: Άμεση και Έμμεση

Πολλοί ερευνητές διαχωρίζουν τη Σ.Β. σε άμεση και έμμεση. Η άμεση μορφή περιλαμβάνει σωματικές επιθέσεις και την παρατηρούμε συχνότερα στα αγόρια. Η έμμεση αφορά λεκτικές ή σιωπηρές επιθέσεις (βλέμματα, μορφασμοί, αγνόηση) και κυριαρχεί στα κορίτσια.

Ηλεκτρονική βία (Cyberbullying)

Τα τελευταία χρόνια, μία ακόμη μορφή βίας ήρθε να προστεθεί στις ήδη υπάρχουσες και δεν είναι άλλη από την ηλεκτρονική βία (Η.Β.) ή cyberbullying, και την ορίζουμε ως «μία επιθετική εμπρόθετη πράξη που ασκεί μία ομάδα ή ένα άτομο διαμέσου ηλεκτρονικών μορφών επικοινωνίας, επαναλαμβανόμενα και διαχρονικά, έναντι ενός θύματος που δεν του είναι εύκολο να προστατέψει τον εαυτό του/της». Λειτουργεί περίπου όπως οι άλλες μορφές βίας αλλά χρησιμοποιεί ηλεκτρονικά μηνύματα (e-mails), χώρους συνομιλίας (chatrooms) κ.ά. Η απουσία φυσικής βίας αποτελεί το κύριο γνώρισμα της Η.Β. Πρόκειται για ψυχική βία που οι θύτες εκδηλώνουν με λεκτικούς ή σιωπηρούς τρόπους (απειλές, φήμες, προσβλητικές εικόνες, βιντεοταινίες κ.ά.). Τα στοιχεία δείχνουν πως, διαχρονικά, η Η.Β. έχει περισσότερες αρνητικές συνέπειες από τη φυσική.

H ηλεκτρονική βία έχει ορισμένες ιδιαιτερότητες:

α) το θύμα δεν μπορεί να νιώσει ασφάλεια καταφεύγοντας σπίτι του. Η βία το ακολουθεί όπου και αν βρίσκεται.

β)   ο θύτης έχει τη δυνατότητα να καλυφθεί πίσω από την ανωνυμία του και να αποφύγει την ευθύνη των πράξεών του. Ταυτόχρονα, η απουσία προσωπικής επαφής μειώνει αισθητά την πιθανότητα δημιουργίας ενοχών. Επίσης, μειώνει την αίσθηση συμπάθειας προς το θύμα.

γ)   η Η.Β. φθάνει σχεδόν άμεσα σε χιλιάδες άτομα και ό,τι λέγεται/διαπράττεται ηλεκτρονικά συντηρείται ευκολότερα απ’ ό,τι στη Σ.Β., όπου τα λόγια που λέχθηκαν μπορεί εύκολα να ξεχαστούν/τροποποιηθούν, κάτι που δεν συμβαίνει στην περίπτωση ύπαρξης ενός ηλεκτρονικού μηνύματος που μπορεί να διαβαστεί ξανά και ξανά. Ο γραπτός λόγος φαντάζει πιο συγκεκριμένος και «αληθινός» από τον προφορικό.

Αντιμετωπίζετε περιστατικά εκφοβισμού στο σχολείο ή στο διαδίκτυο; Μην διστάσετε να ζητήσετε βοήθεια. Επικοινωνήστε μαζί μου για μια συνεδρία.

Συνέπειες και Κριτήρια για τη Σχολική Βία

Πάντως, ασχέτως μορφής, η Σ.Β. είναι  πράξη συνειδητή και οι συνέπειές της, όπως το άγχος, η χαμηλή αυτοεκτίμηση, ο φόβος, η κατάθλιψη και ενίοτε η αυτοκτονία, είναι κοινές.

Πώς αναγνωρίζουμε τη σχολική βία: Τα 3 κριτήρια

1.  Θα πρέπει να υφίσταται κάποια μορφή άμεσης ή έμμεσης φυσικής ή/και ψυχολογικής βίας.
2.  Η βία να ασκείται συστηματικά και σε βάθος χρόνου από ένα ή περισσότερα άτομα.
3.  Η ύπαρξη ασύμμετρης σχέσης δύναμης -όχι απαραίτητα φυσικής- μεταξύ των εμπλεκομένων.

Ολοένα και περισσότεροι ερευνητές θεωρούν τη Σ.Β. ως  φαινόμενο ομαδικό, έστω και αν η υπόλοιπη ομάδα -εκτός του άμεσου θύτη- παίζει έναν πολύ παθητικό ρόλο.

Σχολική βία: H επίδραση περιβαλλοντικών παραγόντων

Αρκετοί ερευνητές αναζήτησαν την πιθανή συσχέτιση της Σ.Β. με διάφορους περιβαλλοντικούς παράγοντες, όπως η οικογένεια, ο τρόπος διαπαιδαγώγησης, το σχολείο και ο ρόλος των δασκάλων/καθηγητών.

Πολλοί είναι αυτοί που θεωρούν πως το σχολείο αποτελεί αναμφίβολα τον κύριο χώρο εμφάνισης βίας μεταξύ παιδιών. Συγκεκριμένα, στο σχολείο και κατά τη διαδρομή από και προς αυτό, ο αριθμός των θυμάτων βίας από συνομηλίκους είναι τριπλάσιος. Ορισμένοι υποστηρίζουν πως τα περισσότερα περιστατικά συμβαίνουν μέσα στην τάξη, ενώ άλλοι εκτός αυτής. Ορισμένοι υποστηρίζουν πως ο αριθμός των μαθητών της τάξης παίζει ιδιαίτερο ρόλο, ενώ άλλοι πως όχι. Τα περιστατικά συμβαίνουν συχνά σε μέρη εντός ή εκτός σχολείου με δυσκολότερη επιτήρηση (τουαλέτες, διάδρομοι, διαδρομές κ.τ.λ.)

Το περιβάλλον ενισχύει τα φαινόμενα βίας όταν υπάρχουν συνθήκες όπου υπάρχει απόσταση, αδιαφορία, ανωνυμία και έλλειψη σεβασμού προς τον άλλον. Το σχολικό περιβάλλον έχει, για πολλούς μαθητές, αυτά τα χαρακτηριστικά και, συνεπώς, η δημιουργία  προϋποθέσεων εξάλειψής τους είναι απαραίτητη.

Σημαντικός είναι και ο ρόλος του κοινωνικού περίγυρου θυτών και θυμάτων καθώς μπορεί να ενθαρρύνει ή να αποτρέπει φαινόμενα βίας. Όταν το εκπαιδευτικό προσωπικό και οι γονείς μιλούν αρνητικά για το θύμα μπροστά στους θύτες, τους ενθαρρύνουν έμμεσα να ασκήσουν βία. Το ίδιο ισχύει όταν οι ενήλικες αποδέχονται εύκολα τη δικαιολογία πως ήταν «για πλάκα».

Ο κρίσιμος ρόλος του εκπαιδευτικού

Πολλές έρευνες τονίζουν τον σημαντικό ρόλο του εκπαιδευτικού. Παρόλα αυτά, συχνά αγνοεί την έκταση της Σ.Β. και κάνει ελάχιστα για την αποτροπή της. Η παρουσία του εκπαιδευτικού και ο καθοδηγητικός του ρόλος αποτελούν τους σημαντικότερους παράγοντες. Το απαραίτητο κύρος, η υποστηρικτική στάση και οι τρόποι παρέμβασης φέρνουν το επιθυμητό αποτέλεσμα. Επίσης, η ελλιπής εκπαίδευση του προσωπικού σε θέματα Σ.Β. είναι καθοριστική. Η αδιαφορία της διεύθυνσης, σε συνδυασμό με τα παραπάνω, αυξάνει σημαντικά την εμφάνιση βίας.

Ένας ακόμα σημαντικός παράγοντας είναι το φυσικό περιβάλλον. Προτείνονται μία σειρά αρχιτεκτονικών παρεμβάσεων, δυνητικά ενισχυτικών ή αποτρεπτικών της Σ.Β. Τέτοιες είναι η εξάλειψη «τυφλών» σημείων στο σχολικό αυλόγυρο και ο καλύτερος έλεγχος στις τουαλέτες. Σε συνδυασμό με τη συστηματική εποπτεία στα διαλείμματα, μπορούν να λειτουργήσουν αποτρεπτικά.

Ο ρόλος της οικογένειας και των γονέων

Οι ερευνητές συμφωνούν για τη σημασία του οικογενειακού περιβάλλοντος των θυτών. Οι θύτες προέρχονται, συνήθως, από προβληματικό οικογενειακό περιβάλλον, έχοντας αυταρχικούς γονείς που αποτελούν επιθετικά πρότυπα για τα παιδιά τους. Η φυσική απουσία των γονέων και η χρήση φυσικών μεθόδων πειθαρχίας παίζουν σημαντικό ρόλο στην εμφάνιση φαινομένων βίας. Οι γονείς διαθέτουν μειωμένη ικανότητα επίλυσης προβλημάτων και ενθαρρύνουν τα παιδιά τους να ανταποδίδουν και στην παραμικρότερη πρόκληση.

Oι γονείς των παθητικών θυμάτων είναι συνήθως υπερπροστατευτικοί, ενώ αυτών που προκαλούν αμφιθυμικοί, κυμαινόμενοι ανάμεσα σε υπερπροστασία και απόρριψη. Γενικά, οι γονείς των θυμάτων είναι αυταρχικοί και χειριστικοί με τα συναισθήματα του παιδιού, δημιουργώντας του σύγχυση και ανασφάλεια.

Η διαχείριση του θυμού και της επιθετικότητας απαιτεί εξειδικευμένη προσέγγιση. Δείτε πώς μπορειτε να αναζητησετε βοηθεια μέσω Online Ψυχοθεραπείας.

Aλληλεπιδρασιακή θεώρηση – η επίδραση της ομάδας

Η έρευνα μελετά τη Σ.Β. ως αποτέλεσμα ομαδικών διεργασιών. Επικεντρώνεται κυρίως στην κατανομή ρόλων και στην επίδραση της ομάδας των συνομηλίκων.

Τα μέλη της ομάδας των συνομηλίκων διατηρούν και ενισχύουν τη σχολική βία. Θεωρούμε το φαινόμενο αποτέλεσμα αλληλεπιδράσεων ανάμεσα στα ατομικά χαρακτηριστικά και το κοινωνικό πλαίσιο (σχολείο, ομάδα κ.ά.). Η ομάδα των συνομηλίκων ή θεατών (bystanders) παίζει καθοριστικό ρόλο. Παρευρίσκεται ή συμμετέχει με κάποιον τρόπο στο 85% των περιπτώσεων. Η παρουσία αυτή ενισχύει την ένταση και τη διάρκεια της βίας. Συνεπώς, αυτό δημιουργεί μία αλληλεπίδραση μεταξύ του κυρίως θύτη, του θύματος και των παρατηρητών. Οι παρατηρητές/θεατές, αν και δεν βοηθούν το θύμα, δεν σημαίνει πως δεν το συμπονούν ή πως επικροτούν τη βία. Ο φόβος μήπως γίνουν και οι ίδιοι αποδέκτες βίας προκαλεί συνήθως την παθητική τους στάση. Συχνά αποτελεί και προσπάθεια απόκτησης κύρους στην ομάδα ή εύνοιας του θύτη.

Σύμφωνα με άλλους ερευνητές, υπάρχουν και άλλοι ρόλοι εκτός του θύτη, του θύματος και των παρατηρητών. Αυτοί είναι οι βοηθοί  του θύτη (παθητικοί ή ενεργητικοί), οι υπερασπιστές του θύματος και οι outsiders που παραμένουν αμέτοχοι.

Η αλληλεπιδρασιακή θεώρηση εντοπίζει τις αιτίες της σχολικής βίας κυρίως στο περιβάλλον, θεωρώντας την ως  αποτέλεσμα συγκεκριμένων ομαδικών διεργασιών. Η σχολική βία είναι μία κοινωνική κατάσταση και, ως εκ τούτου, όλοι οι εμπλεκόμενοι, συμπεριλαμβανομένου και του σχολείου, συμβάλλουν στην εμφάνισή της. Οι ατομικοί παράγοντες παίζουν σίγουρα κάποιο  ρόλο αλλά δεν αποτελούν παρά μέρος του πολύπλοκου φαινομένου της σχολικής βίας.

Η σχολική βία δεν είναι ατομική υπόθεση. Αν χρειάζεστε υποστήριξη για το παιδί ή την οικογένειά σας, είμαι εδώ για εσάς. Κλείστε ραντεβού: Στο γραφείο μου η για  Online Συνεδρία