Σχολικός εκφοβισμός: Η κοινωνική τραγωδία και ο ρόλος των θεατών

Σχολικός εκφοβισμός: Μια κοινωνική τραγωδία

Ο Α. Αϊνστάιν είπε κάποτε τα εξής σοφά λόγια: «Ο κόσμος που ζούμε είναι υπερβολικά επικίνδυνος, όχι εξαιτίας αυτών που κάνουν κακό, αλλά εξαιτίας αυτών που βρίσκονται εκεί δίπλα και το επιτρέπουν». Με αφορμή, λοιπόν, τη γνωστή και απίστευτα τραγική υπόθεση στα Γιάννενα, η οποία δυστυχώς είχε τη χειρότερη δυνατή έκβαση, θα ήθελα να εστιαστώ σε μία συγκεκριμένη διάσταση του φαινομένου. Αν και είναι ιδιαίτερα σημαντική, η πτυχή αυτή δεν είναι ευρέως γνωστή και δεν έλκει, στον ανάλογο βαθμό, τα φώτα της δημοσιότητας.

Συγκεκριμένα, αναφέρομαι στον ρόλο των «σιωπούντων αμνών». Πρόκειται για τον ρόλο των παθητικών θεατών των όσων τραγικών διαδραματίζονται, οι οποίοι συνήθως δεν είναι άλλοι από τους συμμαθητές. Σε αυτούς θα αναφερθώ κυρίως, αν και η ευθύνη του συνόλου των εκπαιδευτικών —και ειδικά της διεύθυνσης— είναι κάθε φορά τεράστια, τουλάχιστον όταν ο σχολικός εκφοβισμός λαμβάνει χώρα συστηματικά.

Η σιωπή απέναντι στη βία

Τι σημαίνει, όμως, στην πραγματικότητα το να είναι κάποιος θεατής μιας άσκησης βίας; Τι είναι αυτό που μας εμποδίζει να παρέμβουμε; Έχουμε, αλήθεια, ευθύνη για όσα συμβαίνουν όταν επιλέγουμε τη σιωπή;

Είναι πράγματι εντυπωσιακό, και ταυτόχρονα εξοργιστικό, να βλέπεις να κινητοποιούνται διάφοροι φορείς μιλώντας για την αναγκαιότητα λήψης μέτρων μόνο μετά από μια τραγωδία. Παρόλο που ο σχολικός εκφοβισμός αποτελεί διαχρονικό και καθημερινό φαινόμενο σε πάρα πολλά σχολεία, μοιάζει σαν να μην υφίσταται αν δεν αναδειχθεί από τα Μ.Μ.Ε.

Ο σχολικός εκφοβισμός ως ομαδικό φαινόμενο

Για πολλά χρόνια, το bullying περιγραφόταν ως ένα στατικό φαινόμενο. Το ενδιαφέρον επικεντρωνόταν, σε μεγάλο βαθμό, αποκλειστικά στα ατομικά χαρακτηριστικά των θυτών και των θυμάτων. Ωστόσο, τα τελευταία 30 περίπου χρόνια, η έρευνα έχει αρχίσει να θεωρεί τον σχολικό εκφοβισμό ως ένα κοινωνικό και ομαδικό φαινόμενο.

Σε αυτή τη δυναμική, όλοι ανεξαιρέτως οι συμμετέχοντες —ακόμα και ως απλοί θεατές— επηρεάζουν τη διαμόρφωσή του. Για τον λόγο αυτό, οποιαδήποτε σοβαρή προσπάθεια κατανόησης χρειάζεται να λαμβάνει υπόψη και τους κοινωνικούς παράγοντες που συμβάλλουν στη γένεση και τη συντήρησή του.

Οι κοινωνικοί ρόλοι που δημιουργεί ο σχολικός εκφοβισμός

Στην περίπτωση του σχολικού εκφοβισμού, υπάρχουν σχεδόν πάντα και άλλοι μαθητές που όχι μόνο γνωρίζουν, αλλά και γίνονται θεατές των όσων διαδραματίζονται. Με άλλα λόγια, εκτός από τους θύτες και το θύμα, υπάρχει και ένα «φιλοθεάμον κοινό». Πρόκειται για μάρτυρες ενός δράματος που εκτυλίσσεται μπροστά στα μάτια τους, οι οποίοι ωστόσο σπάνια παρεμβαίνουν για να αποτρέψουν τα γεγονότα.

Επειδή ο σχολικός εκφοβισμός αποτελεί μια κοινωνική αλληλεπίδραση με συγκεκριμένη δυναμική, οι εμπλεκόμενοι υιοθετούν διάφορους ρόλους. Αυτοί οι ρόλοι καθορίζονται τόσο από τα προσωπικά χαρακτηριστικά του καθενός, όσο και από τις κοινωνικές προσδοκίες της ομάδας. Εκτός από τους κεντρικούς ρόλους του θύτη και του θύματος, διακρίνουμε επιπλέον τις εξής κατηγορίες:

• Οι βοηθοί: Αυτοί που συνδράμουν ενεργά τους θύτες στο έργο τους.

• Οι ενισχυτές: Μαθητές που ενθαρρύνουν τη βία με γέλια ή άλλου είδους επιδοκιμασίες.

• Οι παθητικοί θεατές: Εκείνοι που παραμένουν αμέτοχοι παρατηρητές, χωρίς να παρεμβαίνουν με κανέναν τρόπο.

• Οι υπερασπιστές: Αυτοί που μπορεί να επιλέξουν να παρέμβουν για να βοηθήσουν το θύμα.

Η σιωπή μπροστά στη βία συχνά πηγάζει από τον φόβο, αλλά η υποστήριξη ενός ειδικού μπορεί να μας δώσει τα εργαλεία για να μιλήσουμε. Αν το παιδί σας ή κάποιο οικείο σας πρόσωπο εμπλέκεται σε καταστάσεις εκφοβισμού, μπορείτε να κλείσετε ένα ραντεβού για online συνεδρίες ή για συνεδρίες δια ζώσης για να διαχειριστούμε μαζί την κατάσταση.

Η ψευδαίσθηση της ουδετερότητας

Δυστυχώς, όλες οι έρευνες δείχνουν πως σπάνια γίνεται κάποια προσπάθεια παρέμβασης από τους θεατές προς όφελος του θύματος. Σε αυτό το σημείο, θα πρέπει να τονίσουμε πως η ιδιότητα του θεατή δεν συνεπάγεται απαραίτητα και ουδετερότητα. Αντίθετα, η σιωπή και η αδράνεια στέλνουν ισχυρά μηνύματα προς όλες τις πλευρές.

Από τη μία πλευρά, τα θύματα νιώθουν πιο εκτεθειμένα και αβοήθητα. Από την άλλη πλευρά, οι θύτες ερμηνεύουν αυτή την παθητικότητα ως σιωπηρή συγκατάθεση στις πράξεις τους. Ωστόσο, η οποιαδήποτε αντίδραση θα ανάγκαζε τους θύτες να πάρουν θέση, πράγμα που πιθανότατα θα τους εξέθετε.

Το σχολικό περιβάλλον και η κουλτούρα της βίας

Η παθητική αυτή στάση παίζει καθοριστικό ρόλο στην έκταση που λαμβάνει ο σχολικός εκφοβισμός. Σε περιβάλλοντα όπου υπάρχει μια επιτρεπτική στάση απέναντι στη βία, το φαινόμενο εμφανίζεται πολύ συχνότερα. Αντιθέτως, το bullying περιορίζεται σε σχολεία όπου οι συμμαθητές τείνουν να αποδοκιμάζουν τέτοιου είδους ενέργειες.

Είναι χαρακτηριστικό πως πολλοί θύτες δυσκολεύονται να αναγνωρίσουν την ευθύνη τους, υποβαθμίζοντας τη σημασία της συμμετοχής τους. Εάν, επιπλέον, επικρατεί μια κουλτούρα εκφοβισμού χωρίς αντίδοτα, τότε οι μαθητές αυτοί τείνουν να θεωρούν τις πράξεις τους ως «φυσιολογικές». Το ίδιο ακριβώς ισχύει και για τους θεατές, οι οποίοι συχνά υποτιμούν τη συμβολή της δικής τους παθητικής στάσης στη συντήρηση του φαινομένου.

Η ηθική απόρριψη του σχολικού εκφοβισμού δεν αρκεί

Τα άτομα που συμμετέχουν σε πράξεις εκφοβισμού συχνά προσπαθούν να «νομιμοποιήσουν» τη στάση τους. Προκειμένου να το πετύχουν αυτό, τόσο απέναντι στον εαυτό τους όσο και απέναντι στους άλλους, υιοθετούν ορισμένες πεποιθήσεις που επιτρέπουν την ηθική τους αποδέσμευση. Με αυτόν τον τρόπο, αποστασιοποιούνται από τη βίαιη συμπεριφορά τους και τις οδυνηρές συνέπειες που αυτή επιφέρει.

Παραδείγματα αυτής της διαδικασίας περιλαμβάνουν τη δικαιολόγηση των πράξεων με προσχήματα (π.χ. «Συνέχεια μας προκαλεί») ή την ωραιοποίηση της βίας ως «πλάκα». Επιπλέον, συναντάμε συχνά τη μετάθεση της ευθύνης σε τρίτους, την ενοχοποίηση του ίδιου του θύματος ή ακόμα και την πλήρη υποβάθμιση της αξίας του ως ανθρώπινη ύπαρξη.

Το θάρρος της παρέμβασης και οι κίνδυνοι

Ωστόσο, η απλή ηθική καταδίκη του φαινομένου δεν επαρκεί για την αποτροπή του. Πρέπει να αναγνωρίσουμε ότι οποιαδήποτε παρέμβαση απαιτεί μεγάλη δόση θάρρους και αποφασιστικότητας. Δυστυχώς, αυτά τα χαρακτηριστικά δεν είναι πάντα διαθέσιμα σε όλους. Επιπροσθέτως, η προσπάθεια βοήθειας προς το θύμα εμπεριέχει τον κίνδυνο της προσωπικής γελοιοποίησης ή ακόμα και της στοχοποίησης εκείνου που τολμά να παρέμβει.

Συνήθως, μαθητές με χαμηλό κοινωνικό κύρος στην τάξη ή με έλλειψη εμπιστοσύνης στις δυνάμεις τους σπάνια παρεμβαίνουν. Σε αυτές τις περιπτώσεις, οι πιθανότητες επιτυχίας μιας μεμονωμένης προσπάθειας είναι ιδιαίτερα μικρές. Αντίθετα, όταν επικρατεί μια αίσθηση συλλογικής εμπιστοσύνης, οι πιθανότητες επιτυχίας της παρέμβασης αυξάνονται θεαματικά.

Η ευθύνη των εκπαιδευτικών και η πρόληψη

Σε αυτό ακριβώς το σημείο αναδεικνύεται η τεράστια ευθύνη των εκπαιδευτικών και της διεύθυνσης του σχολείου. Η συλλογική ετοιμότητα ενάντια στον σχολικό εκφοβισμό δεν προκύπτει τυχαία. Αντίθετα, χτίζεται μέσα από συστηματικές συζητήσεις και τη συνειδητοποίηση των συνεπειών του φαινομένου. Όταν το σχολικό περιβάλλον είναι θωρακισμένο με τέτοιες αξίες, τότε δεν υπάρχει γόνιμο έδαφος για να αναπτυχθεί η βία.

 Επίλογος: Από την παθητικότητα στην κοινωνική ευθύνη

Είναι γεγονός πως οι πιθανότητες αντίδρασης και παρέμβασης των συμμαθητών κάποιου που πέφτει θύμα βίας είναι συχνά ελάχιστες. Επιπλέον, οι πιθανότητες αυτές μειώνονται ακόμη περισσότερο εάν το θύμα ανήκει σε μια ευάλωτη ομάδα, όπως για παράδειγμα ένα μεταναστόπουλο. Αντίθετα, παρατηρούμε πως εάν το θύμα είναι ένα ζώο, σχεδόν όλοι θα αντιδράσουν. Παρόλο που η ευαισθησία προς τα ζώα είναι θετική, παραμένει τραγικό το γεγονός ότι η ενσυναίσθηση προς τον συνάνθρωπο δεν βαδίζει πάντα χέρι-χέρι με αυτήν.

Η παθητικότητα ως στάση ζωής απέναντι σε οποιαδήποτε μορφή βίας οδηγεί με μαθηματική ακρίβεια στην εξοικείωση με το κακό. Όπως δείχνουν οι έρευνες, όσο περισσότερο πολλαπλασιάζονται τα περιστατικά βίας, τόσο λιγότερο φαίνεται να νοιαζόμαστε, ιδιαίτερα όταν αυτά συμβαίνουν μακριά από εμάς.

Η ευθύνη της οικογένειας και του σχολείου

Δυστυχώς, υπάρχουν γονείς που συμβουλεύουν τα παιδιά τους «να κοιτούν τη δουλειά τους» και «να μην μπλέκονται». Ωστόσο, οι γονείς αυτοί ξεχνούν πως η κοινωνία που προκύπτει από μια τέτοια στάση θα είναι η ίδια η κοινωνία στην οποία θα ζήσουν τα παιδιά τους — μια κοινωνία που θα θυμίζει περισσότερο ζούγκλα.

Με τον ίδιο τρόπο που η πίεση της ομάδας επηρεάζει την ανοχή μας στη βία, έτσι μπορεί να ενισχύσει και τη δυσανεξία μας απέναντι σε αυτήν. Για να επιτευχθεί αυτό, απαιτείται συστηματική προσπάθεια σε επίπεδο κοινωνίας, σχολείου και τάξης. Συζητήσεις, παιχνίδια ρόλων και βιωματικές ασκήσεις βοηθούν ουσιαστικά στη μετάβαση από το συναίσθημα στη γνώση και από τη γνώση στην κατανόηση.

Η δύναμη της συλλογικότητας

Όπως συμβαίνει σε μια υγιή οικογένεια, έτσι και στο σχολείο, η ζεστή ατμόσφαιρα και η καλή επικοινωνία αποτελούν την καλύτερη πρόληψη. Όταν υπάρχει αίσθημα ασφάλειας και σύμπνοια μεταξύ μαθητών και εκπαιδευτικών, οι πιθανότητες εμφάνισης του σχολικού εκφοβισμού ελαχιστοποιούνται.

Κλείνοντας, με το άρθρο αυτό επιθυμώ να τιμήσω τον θαρραλέο γιατρό που ξυλοκοπήθηκε στα Χανιά. Την ώρα που όλοι οι άλλοι απλά κοιτούσαν, εκείνος επιχείρησε μόνος του να υπερασπιστεί αθώους συνανθρώπους μας. Η πράξη του αποτελεί ένα φωτεινό παράδειγμα απέναντι στο σκοτάδι του μίσους και της μισαλλοδοξίας.

Ο σχολικός εκφοβισμός αντιμετωπίζεται μόνο όταν σπάσει η σιωπή και καλλιεργηθεί η ενσυναίσθηση. Για περισσότερη καθοδήγηση και στήριξη σε θέματα ψυχικής υγείας και ορίων, επισκεφθείτε την αρχική σελίδα i-psyxologos.gr. Είμαι στη διάθεσή σας για online ψυχοθεραπεία ή για ραντεβού στο γραφείο.