Συλλογικός ναρκισσισμός: Γενική θεώρηση
Πολύ συχνά διαβάζουμε ή ακούμε πως ένα άτομο με σαφή ναρκισσιστική διαταραχή είναι ερωτευμένο με τον εαυτό του. Αυτό, όμως, κάθε άλλο παρά ακριβές είναι. Στην πραγματικότητα, ο συλλογικός ναρκισσισμός και ο ατομικός ναρκισσισμός πηγάζουν από την ίδια εσωτερική ανασφάλεια. Δεν αγαπά τον αληθινό του εαυτό. Κάθε στοιχείο που τείνει να του θυμίσει την όποια ανεπάρκεια ή τη χαμηλή του αυτοεκτίμηση πρέπει να αντιμετωπιστεί άμεσα. Πρέπει με κάθε τρόπο να προβληθεί σε άλλους, να φιμωθεί, να ακυρωθεί πάση θυσία ή ακόμα και να αφανισθεί. Κάτι ανάλογο συμβαίνει και στην περίπτωση του συλλογικού ναρκισσισμού.
Ο ναρκισσισμός είναι ένας τρόπος συμπεριφοράς και μια στάση απέναντι στον εαυτό και τους άλλους. Παραδοσιακά, έχουμε συνηθίσει να τον εξετάζουμε κυρίως σε ατομικό επίπεδο. Παρατηρείται, όμως, και σε συλλογικό επίπεδο, προσλαμβάνοντας ολοένα και περισσότερο τη μορφή μιας ύπουλης επιδημίας. Αυτή η επιδημία εξαπλώνεται αργά αλλά σταθερά, επιφέροντας σοβαρότατες συνέπειες.
Η φύση της ναρκισσιστικής διαταραχής και η επέκτασή της στο σύνολο
Ο ναρκισσισμός συνδέεται άμεσα με μια μεγαλειώδη και υπερδιογκωμένη εικόνα εαυτού. Ένα άτομο με κάποιας μορφής ναρκισσιστική διαταραχή:
Πριμοδοτεί την αυτάρκεια.
Έχει πολύ μειωμένη ικανότητα συναισθαντικότητας (συμπόνιας) για τους άλλους.
Πιστεύει πως είναι κάτι ωραιότερο, εξυπνότερο και σημαντικότερο από τους υπόλοιπους.
Θεωρεί πως πρέπει να τυγχάνει μιας ιδιαίτερης μεταχείρισης.
Με τρόπο ανάλογο, η πεποίθηση πως η ομάδα στην οποία ανήκει κάποιος υπερέχει έναντι όλων των υπολοίπων αποτελεί φαινόμενο πολύ γνωστό ιστορικά. Αυτή η ομάδα μπορεί να είναι:
Κοινωνική, επαγγελματική ή επιστημονική.
Ποδοσφαιρική, φυλετική ή εθνική.
Πολιτική οργάνωση ή ιδεολογία.
Οι σταυροφορίες και ο στυγνός σφαγιασμός δεκάδων εκατομμυρίων αυτοχθόνων στην Αμερική από εποίκους διψασμένους για γη και χρυσάφι αποτελούν τραγικά παραδείγματα. Το ίδιο ισχύει για τις συνέπειες της αποικιοκρατίας, με τον αφανισμό εκατομμυρίων ανθρώπων ή την πώλησή τους σε σκλαβοπάζαρα. Αυτές οι εκδοχές συλλογικού ναρκισσισμού είχαν ολέθριες συνέπειες. Το πιο πρόσφατο και χαρακτηριστικό παράδειγμα είναι αυτό της Ναζιστικής Γερμανίας, που οδήγησε σε δεκάδες εκατομμύρια νεκρούς και απίστευτες καταστροφές.
Ορισμός του συλλογικού ναρκισσισμού και πώς εκφράζεται
Ο συλλογικός ναρκισσισμός ορίζεται ως η ιδιαίτερη συναισθηματική επένδυση σε μια μη ρεαλιστική πεποίθηση. Αυτή η πεποίθηση εκπορεύεται από την εξεζητημένη αίσθηση μεγαλείου μιας συγκεκριμένης ομάδας.
Ενώ ο κλασικός ορισμός του ναρκισσισμού εστιάζεται στο άτομο, ο συλλογικός ναρκισσισμός επικεντρώνεται στην ομάδα, θεωρώντας την ως μια ενιαία ναρκισσιστική οντότητα. Συνδέεται συχνά με τον εθνικισμό, με μια σημαντική διαφορά:
Ο εθνικισμός σχετίζεται κυρίως με τον ναρκισσισμό σε εθνικό και πολιτισμικό επίπεδο.
Ο συλλογικός ναρκισσισμός αφορά κάθε είδους ομάδα (επαγγελματική, ιδεολογική, αθλητική κ.ά.).
Ο συλλογικός ναρκισσισμός μπορεί να εκφράζεται είτε μέσω ενός ατόμου που λειτουργεί για λογαριασμό μιας ομάδας, είτε μέσω της ομάδας ως σύνολο. Απαιτεί, όπως ακριβώς και ο ατομικός ναρκισσισμός, συνεχή εξωτερική επιβεβαίωση και ανατροφοδότηση.
Η σχέση ανάμεσα σε ατομικό και συλλογικό ναρκισσισμό
Υπάρχουν πολλές διασυνδέσεις ανάμεσα στο συλλογικό και τον ατομικό ναρκισσισμό. Θα πρέπει να τονιστεί, όμως, πως δεν υπάρχει μία και μοναδική σχέση ανάμεσα σε ομάδες και άτομα που να είναι καθοριστική.
Σε ορισμένες περιπτώσεις, ο συλλογικός ναρκισσισμός είναι η εξιδανίκευση της ομάδας από ένα μέλος της. Σε άλλες, η εξιδανίκευση είναι αποτέλεσμα μιας ευρύτερης συλλογικής στάσης. Παράδειγμα αποτελεί ο τρόπος που βιώνεται η εθνική ταυτότητα. Κάποιος μπορεί να νιώθει υπερβολική αγάπη για το έθνος, τη σημαία ή το πολιτικό σύστημα ως αποτέλεσμα μιας συλλογικής ναρκισσιστικής οπτικής.
Όλοι μας ανήκουμε σε ένα έθνος, ένα φύλο ή ένα θρήσκευμα. Αυτό είναι φυσιολογικό. Τα θετικά αισθήματα για την πατρίδα, την ιδεολογία ή τη θρησκεία δεν είναι απαραίτητα αποτέλεσμα συλλογικού ναρκισσισμού. Ο συλλογικός ναρκισσισμός δεν είναι η μόνη αιτία μιας ομαδικής ταύτισης.
Η σημασία του βαθμού και της έντασης
Ρόλο παίζει ο βαθμός, η ένταση και η απολυτότητα αυτών των εκδηλώσεων. Δεν είναι το ίδιο:
Να κρεμάσει κάποιος τη σημαία στο μπαλκόνι του ή να παρακολουθήσει μια παρέλαση.
Να ενταχθεί σε ένα τάγμα εφόδου και μίσους ενός νεοφασιστικού μορφώματος.
Στη δεύτερη περίπτωση, το άτομο επιτίθεται με βιαιότητα σε άλλους επειδή έχουν διαφορετική ιδεολογία, χρώμα, θρησκεία ή εθνότητα. Εδώ, η ομαδική ταυτότητα μετατρέπεται σε εργαλείο επιθετικότητας και ακύρωσης του “άλλου“.
Η βαθύτερη κατανόηση του εαυτού μας μέσω της διαδικασίας που προσφέρει η ψυχοθεραπεία είναι η μόνη ασπίδα απέναντι στην ανάγκη μας για συλλογική υπεροχή.
Η διαφορά ανάμεσα στην εθνική ή ομαδική υπερηφάνεια και τον συλλογικό ναρκισσισμό είναι ουσιαστική. Τα μέλη μιας ομάδας που λειτουργεί ναρκισσιστικά δεν νιώθουν απλά υπερήφανα. Έχουν την επιτακτική ανάγκη να επιδείξουν και να αποδείξουν την υπεροχή τους έναντι των άλλων.
Όταν η ενασχόληση με την ομάδα φτάνει σε υπερθετικό βαθμό, αυτό σημαίνει πως το άτομο έχει υπερταυτιστεί μαζί της. Έχει εσωτερικοποιήσει πλήρως τους ρητούς και μη κανόνες, καθώς και τις αρχές της. Δεν είναι τυχαίο πως τα μέλη τέτοιων ομάδων —όπως νεοναζιστικά μορφώματα, τζιχαντιστές ή νεολαίες φασιστικών οργανώσεων— παρουσιάζουν συχνά μια απόλυτη ομοιομορφία, ακόμη και στην ένδυση.
Εάν μια ομάδα έχει ως αξία την ανωτερότητα, κάθε μέλος που την ασπάζεται θα συμπεριφέρεται ναρκισσιστικά. Θα νιώθει υπεροχή και θα διεκδικεί ξεχωριστά δικαιώματα ή δικαιοδοσίες. Αυτού του είδους η εξεζητημένη ομοιομορφία —εσωτερική ή εξωτερική— πρέπει να αντιμετωπίζεται με σκεπτικισμό και κριτική σκέψη. Κάθε υπερταύτιση υποκρύπτει μια βαθιά προβληματική ή έναν επικίνδυνο ολοκληρωτισμό.
Η δυναμική ατομικού και συλλογικού ναρκισσισμού
Συχνά παρατηρούνται δύο τάσεις:
Το άτομο προβάλλει τον εξιδανικευμένο εαυτό του στην ομάδα.
Ο ατομικός ναρκισσισμός τρέφεται από τη συμμετοχή σε μια ομάδα με κύρος και δύναμη.
Στη δεύτερη περίπτωση, το άτομο χρησιμοποιεί την ομάδα εργαλειακά για να βελτιώσει την προσωπική του εικόνα. Αν όμως θεωρήσει πως η εικόνα του δεν ενισχύεται στον προσδοκώμενο βαθμό, μπορεί να αρχίσει να αποστασιοποιείται.
Αντίθετα, άτομα που έχουν ήδη μια ναρκισσιστική προβληματική βλέπουν την ομάδα ως προέκταση του εαυτού τους. Την υπερασπίζονται με πολύ μεγαλύτερο πάθος και φανατισμό για να διατηρήσουν την αίσθηση μεγαλείου τους.
Ταυτόχρονα, άτομα με ναρκισσιστικά ελλείμματα και χαμηλή αυτοεκτίμηση αναζητούν σε τέτοιες ομάδες ένα «ασφαλές καταφύγιο». Η ομάδα λειτουργεί ως η ισχυρή οικογένεια ή ο γονιός που παρέχει προστασία και κύρος, καλύπτοντας την εσωτερική αίσθηση κενού. Αυτός είναι ο λόγος που τέτοιες ομάδες διαθέτουν πάντα έναν ισχυρό αρχηγό, του οποίου οι οδηγίες ακολουθούνται χωρίς αμφισβήτηση.
Συνοψίζοντας, ο συλλογικός ναρκισσισμός ανθεί εκεί όπου τα άτομα μοιράζονται ένα κοινό σημείο αναφοράς: μια κακή εικόνα εαυτού και την ανάγκη για εξωτερική επιβεβαίωση.
Συλλογικός ναρκισσισμός και επιθετικότητα
Η επιθετικότητα είναι ένα πολύπλοκο φαινόμενο. Αφορά οποιαδήποτε συμπεριφορά κατευθύνεται συνειδητά προς κάποιον άλλον με σκοπό να τον βλάψει ή να τον πλήξει, λιγότερο ή περισσότερο.
Τα μέλη μιας ομάδας που λειτουργεί με συλλογικά ναρκισσιστικό τρόπο —ασχέτως της ιδεολογίας ή του κοινού σκοπού που τα ενώνει— έχουν μια ακλόνητη πεποίθηση: πως η ομάδα τους είναι όχι μόνο ξεχωριστή, αλλά και καλύτερη από οποιαδήποτε άλλη.
Όπως και σε κάθε μορφή ναρκισσιστικής ευαλωτότητας, οι ισορροπίες εδώ είναι εξαιρετικά εύθραυστες. Ακόμη και η παραμικρότερη αμφισβήτηση της μοναδικότητας ή της υπεροχής της ομάδας βιώνεται ως μέγιστη απειλή. Αυτό πυροδοτεί τέτοια οργή, ώστε να χρησιμοποιείται κάθε δυνατή μορφή βίας, προκειμένου να εξαλειφθεί η πηγή της αμφισβήτησης.
Ανάλογοι μηχανισμοί ενεργοποιούνται και σε ομάδες οπαδών που αλληλοσυγκρούονται με δολοφονικές διαθέσεις. Μην αντέχοντας την ήττα, τη βιώνουν ως αμφισβήτηση της υπεροχής που έχουν ανάγκη να αισθάνονται.
Επιπλέον, οι ομάδες που λειτουργούν συλλογικά ναρκισσιστικά γοητεύονται από:
Θεωρίες και σενάρια συνωμοσίας που αφορούν ταυτοποιημένους αντιπάλους.
Την εύρεση —ή ακόμη και την εφεύρεση— ενός κοινού εχθρού, που συσπειρώνει την ομάδα και ενισχύει τους δεσμούς μεταξύ των μελών της.
Σε αυτό το πλαίσιο, η αντεκδίκηση και τα αντίποινα δεν θεωρούνται υπερβολικές πράξεις, αλλά αναφαίρετο δικαίωμα υπεράσπισης του εαυτού. Γενικώς, ο συλλογικός ναρκισσισμός εκφράζεται εντονότερα σε ομάδες «αυτόνομες» και ομοιογενείς, όπως οι εθνικιστικές ή οι θρησκευτικές.
Επίλογος
Μία ομάδα που λειτουργεί με τρόπο υγιή σε καμία περίπτωση δεν νιώθει την ανάγκη να βιαιοπραγήσει, να χειραγωγήσει ή να καταπιέσει άλλους που είναι «διαφορετικοί».
Ο συλλογικός ναρκισσισμός αποτελεί τη μαγιά:
Του φασισμού και του ολοκληρωτισμού.
Της βίας και της μισαλλοδοξίας.
Οποιαδήποτε προσπάθεια εξήγησης της βίας που διαχωρίζει το άτομο από το κοινωνικό του πλαίσιο, ή το θύμα από τον θύτη, συρρικνώνει τη δυνατότητα κατανόησης του φαινομένου. Οι πράξεις των ατόμων δεν είναι δυνατόν να κατανοηθούν αν διαχωριστούν από την κοινωνία μέσα στην οποία αυτά ζουν και δρουν. Το ίδιο ισχύει και στην περίπτωση που θύτης και θύμα αξιολογούνται διαφορετικά ως άτομα.
Η ενίσχυση της αυτοεκτίμησής μας μακριά από ομαδικές προκαταλήψεις μπορεί να επιτευχθεί είτε μέσω της online ψυχοθεραπείας, είτε με δια ζώσης συνεδρίες. Ανακαλύψτε ξανά την προσωπική σας φωνή και κριτική σκέψη σε ένα ασφαλές θεραπευτικό πλαίσιο.
Πνευματικά Δικαιώματα: Το περιεχόμενο της ιστοσελίδας www.i-psyxologos.gr αποτελεί πνευματική ιδιοκτησία του Dr. Σάββα Σαλπιστή. Η αναδημοσίευση ή χρήση μέρους του κειμένου επιτρέπεται αποκλειστικά και μόνο με την παράθεση ενεργού συνδέσμου (active link) που θα οδηγεί στην πηγή.
