Η τελειοθηρία ως μάστιγα της σύγχρονης εποχής
Πράγματι, η συχνότητά της βαίνει συνεχώς αυξανόμενη τις τελευταίες δεκαετίες, ιδιαίτερα στους κόλπους της νεότερης γενιάς., ιδιαίτερα στους κόλπους της νεότερης γενιάς. Πράγματι, αν το σκεφθούμε καλά, αυτό δεν είναι παράξενο. Συμβαίνει διότι συνεχώς υπερτονίζεται η σημασία της επιτυχίας σε όλους τους τομείς της ζωής.
Στην κοινωνική μας ζωή, ο συλλογικός μύθος που κυριαρχεί έχει τα εξής χαρακτηριστικά: «Πρέπει να είσαι και να δείχνεις δυνατός», «Ξεπέρασε τον εαυτό σου», «Μη δείχνεις τις αδυναμίες σου στους άλλους» κ.τ.λ. Από την αρχή της ζωής μας, βομβαρδιζόμαστε συνεχώς με υποδείξεις και απαιτήσεις ώστε να γίνουμε ολοένα και πιο επιδέξιοι, καλύτεροι σε διάφορους τομείς ή έτσι όπως μας θέλουν οι άλλοι.
Στην προσπάθειά μας να εισπράξουμε αποδοχή, επιβεβαίωση, εκτίμηση και αγάπη, προσαρμοζόμαστε και συμμορφωνόμαστε, συνήθως, «προς τας υποδείξεις». Όσο καλύτερα ανταποκρινόμαστε και «συμμορφωνόμαστε», τόσο μεγαλύτερη είναι και η επιβράβευσή μας, ενώ, σε αντίθετη περίπτωση, αυτό που συνήθως εισπράττουμε είναι η κριτική, οι μομφές, η απόρριψη και όχι σπάνια και τα αντίποινα…
Όλοι οι άνθρωποι έχουν, λίγο-πολύ, μια επιθυμία να τα καταφέρουν καλά με τους στόχους που θέτουν στη ζωή ή στην καθημερινότητά τους, και ικανοποιούνται επιπρόσθετα όταν εισπράττουν κάποιο θετικό σχόλιο ή επιβράβευση από τους άλλους. Αυτό δεν είναι προβληματικό ούτε και αποτελεί τελειομανία, από τη στιγμή που η επιβράβευση από τους άλλους δεν αποτελεί αυτοσκοπό.
Τι είναι η τελειοθηρία;
Στην καθομιλουμένη, ο όρος τελειοθηρία χρησιμοποιείται, συνήθως, για να περιγράψει την τάση κάποιου να έχει πολύ υψηλές απαιτήσεις από τον εαυτό του και, μερικές φορές, ακόμα και από τους άλλους, θέλοντας οπωσδήποτε να ολοκληρώνει σχεδόν την κάθε δραστηριότητά του με έναν άψογο πάντα τρόπο. Σε αρκετές περιπτώσεις, μια τέτοιου είδους στάση θεωρείται πως είναι το ζητούμενο και αξιολογείται ιδιαίτερα, όπως, για παράδειγμα, στην εργασία ή στις σπουδές κάποιου.
Για κάποια άτομα, όμως, η στάση αυτή έχει αρνητικές συνέπειες. Οι ιδιαίτερα υψηλές απαιτήσεις οδηγούν συχνά σε στρες, άγχος και αναβλητικότητα. Επίσης, η τελειομανία μπορεί να αποτελεί υπόστρωμα για διάφορες ψυχικές διαταραχές, όπως η καταναγκαστική/ψυχαναγκαστική, η κατάθλιψη και οι διαταραχές στη λήψη τροφής.
Όταν, λοιπόν, η τελειοθηρία αρχίζει να χαρακτηρίζεται από ακαμψία, μη ρεαλιστικούς στόχους και μία έλλειψη ανοχής απέναντι σε οποιαδήποτε τυχόν λάθη ή παραλήψεις, τότε θεωρείται ως παθολογική. Σε αυτή την περίπτωση, ένα πολύ μεγάλο μέρος της εικόνας του εαυτού καθορίζεται από αυτοεπιβαλλόμενες και ιδιαίτερα υψηλές απαιτήσεις από τον ίδιο τον εαυτό, τουλάχιστον σε έναν σημαντικό τομέα της ζωής, παρά τις όποιες τυχόν αρνητικές συνέπειες κάτι τέτοιο μπορεί έχει για το ίδιο το άτομο.
«Η αναζήτηση της αυτογνωσίας μέσα από την ψυχοθεραπεία αποτελεί το πρώτο βήμα για να μετατραπεί η εξαντλητική πίεση σε μια δημιουργική και υγιή επιδίωξη στόχων.»
Παθολογική τελειοθηρία vs Υψηλές επιδόσεις
Η παθολογική τελειοθηρία διαφέρει από την επιθυμία για υψηλές επιδόσεις. Στην πρώτη περίπτωση, ένα μεγάλο μέρος της προσωπικής αξίας βασίζεται αποκλειστικά στην επίτευξη τέλειων αποτελεσμάτων. Το άτομο επιδιώκει να ανταποκρίνεται πάση θυσία στις απαιτήσεις που το ίδιο έχει θέσει στον εαυτό του, αγνοώντας τις αρνητικές συνέπειες που αυτό μπορεί να έχει ή το πόσο αναποτελεσματικό μπορεί να είναι.
Υπό αυτές τις προϋποθέσεις, το άτομο κινδυνεύει να εμφανίσει μειωμένη ευελιξία τόσο στον τρόπο σκέψης όσο και στον τρόπο λειτουργίας του. Τείνει να ερμηνεύει ή να αξιολογεί συνεχώς τις προσπάθειές του με έναν αρνητικό τρόπο, ασχέτως με το πόσο καλά, στην πραγματικότητα, τα έχει καταφέρει.
Με απλά λόγια, η τελειοθηρία στην παθολογική της μορφή δεν είναι παρά η πεποίθηση του ατόμου πως το οποιοδήποτε αποτέλεσμα πέραν του τέλειου δεν είναι αποδεκτό. Οι απαιτήσεις που τίθενται είναι τόσο υψηλές που είτε είναι ανέφικτες είτε μπορούν να εκπληρωθούν μόνο με ένα υπερβολικά υψηλό τίμημα. Η επιθυμία κάποιου να θέλει να βελτιώσει τις επιδόσεις του ή να θέτει υψηλότερους στόχους δεν είναι ταυτόσημη με την τελειομανία. Αναμφίβολα, η επιθυμία να τα καταφέρουμε καλά σε διάφορα πράγματα είναι απόλυτα φυσιολογική. Μπορεί μάλιστα να οδηγήσει στην επίτευξη υψηλών επιδόσεων και καλών αποτελεσμάτων.
Η τελειοθηρία ως πολυδιάστατο φαινόμενο
Τα τελευταία χρόνια, ολοένα και περισσότεροι ερευνητές θεωρούν την τελειοθηρία ως ένα πολυδιάστατο φαινόμενο που έχει δύο τουλάχιστον διακριτές συνιστώσες:
Ουσιαστικά, το άτομο έχει παράλογες και μη ρεαλιστικές απαιτήσεις από τον εαυτό του.
Επιπλέον, το άτομο έχει μη ρεαλιστικές απαιτήσεις από τους άλλους και δυσκολεύεται να αναθέσει ευθύνες.
Οι δύο αυτές συνιστώσες δεν αποτελούν δύο διαφορετικές μορφές τελειοθηρίας, αλλά συνυπάρχουν σε διαφορετικό βαθμό στα άτομα που λειτουργούν τελειοθηρικά. Σε ένα ποιοτικό επίπεδο, οι δύο αυτές συνιστώσες αντικατοπτρίζουν έναν φυσιολογικό τρόπο λειτουργίας.
Στην περίπτωση, όμως, της παθολογικής τελειοθηρίας, οι συνιστώσες αυτές διαφέρουν ποσοτικά γιατί ισχύουν σε πολύ μεγάλο βαθμό, συμβαίνουν πολύ συχνά και διαρκούν για πολύ μεγάλο χρονικό διάστημα.
Τρόποι έκφρασης και ψυχαναγκαστική χροιά
Η τελειοθηρία εκφράζεται με διάφορους τρόπους. Μερικές φορές, εμφανίζεται κυρίως με τη μορφή μιας υπερβολικής συχνότητας τελειοθηρικών σκέψεων που παίρνουν μια ψυχαναγκαστική χροιά. Οι διάφορες σκέψεις γύρω από τις προσωπικές επιδόσεις χαρακτηρίζονται, στην περίπτωση αυτή, από μια ποιότητα άσπρου-μαύρου. Επικρατεί η αρχή «ή όλα ή τίποτα» και σε κάθε προσπάθεια κρίνεται η προσωπική αξία.
Επιπλέον η τελειοθηρία μπορεί, επίσης, να εμφανιστεί στη σχέση με άλλα άτομα, για παράδειγμα με τη μορφή μιας εξεζητημένα ελεγκτικής συμπεριφοράς ή/και μιας εμμονικής διάθεσης επίπληξης και «διόρθωσης» των άλλων. Και αυτή η συμπεριφορά μπορεί να προσλάβει τη μορφή ενός μη ελεγχόμενου καταναγκασμού, επηρεάζοντας την αυτοεκτίμηση τόσο του ατόμου όσο και των γύρω του.
Τρεις μορφές τελειοθηρίας
Σύμφωνα με κάποιους ερευνητές, η τελειοθηρία μπορεί να προσλάβει τρεις διαφορετικές μορφές, ανάλογα με το πού εστιάζονται οι απαιτήσεις:
Τελειοθηρία προσανατολιζόμενη στον ίδιο τον εαυτό: Το άτομο έχει παράλογες και μη ρεαλιστικές απαιτήσεις από τον ίδιο του τον εαυτό. Οι απαιτήσεις αυτές συνδέονται, συνηθέστατα, με μια διάθεση αυτοκριτικής και αδυναμίας αποδοχής προσωπικών λαθών και ελλείψεων. Τα άτομα αυτά, σε περίπτωση μιας αποτυχίας ή ύπαρξης δυσκολιών στη ζωή τους, είναι πολύ πιθανό να εμφανίσουν κατάθλιψη.
Τελειοθηρία προσανατολιζόμενη στον περίγυρο: Το άτομο έχει μη ρεαλιστικές απαιτήσεις από τους άλλους και δυσκολεύεται να αναθέσει ή να μοιρασθεί ευθύνες, από φόβο πως τα πράγματα δεν θα διεκπεραιωθούν με έναν τέλειο τρόπο (υπεραναπλήρωση). Αυτού του είδους η τελειοθηρία οδηγεί συχνά σε υπερβολικό θυμό και δυσκολίες στις διαπροσωπικές σχέσεις.
Κοινωνικά προσανατολιζόμενη τελειοθηρία: Το άτομο θεωρεί πως οι άλλοι έχουν απαιτήσεις που είναι αδύνατον να εκπληρωθούν. Νιώθει πως πρέπει οπωσδήποτε να ανταποκριθεί σε αυτές ώστε να γίνει αποδεκτό. Συχνά βιώνει μεγάλο θυμό, κακή διάθεση ή μπορεί να εμφανίσει ακόμα και κοινωνική φοβία, λόγω του φόβου της αρνητικής κριτικής.
Σύμφωνα με άλλες ερευνητικές προσεγγίσεις, η τελειοθηρία μπορεί να εκφράζεται μέσα από έξι διαφορετικές διαστάσεις:
Υπερβολικός φόβο για το ενδεχόμενο λάθους.
Υπερβολικές απαιτήσεις από τον εαυτό.
Αμφιβολία για το αν έπραξε ή λειτούργησε σωστά.
Υπερβολική ανάγκη για οργάνωση.
Γονείς με υπερβολικές απαιτήσεις.
Υπερβολικά επικριτικοί γονείς.
«Δημιουργική» τελειοθηρία
Όπως έχουμε προαναφέρει, η ανάγκη και η διάθεση κάποιου να τα καταφέρει όσο το δυνατόν καλύτερα σε σημαντικούς τομείς της ζωής του δεν είναι ταυτόσημη με μια παθολογική έκφραση τελειοθηρίας. Η «δημιουργική» ή προσαρμοστική τελειοθηρία αποτελεί έναν υγιή τρόπο επιδίωξης στόχων.
Τα κύρια χαρακτηριστικά μιας «δημιουργικής» τελειοθηρίας είναι τα εξής:
Το άτομο προσαρμόζει τις απαιτήσεις στην εκάστοτε κατάσταση, βάσει των προσωπικών του δυνατοτήτων και περιορισμών.
Εστιάζει στο να υπάρξει ένα καλό αποτέλεσμα και όχι στην εμμονική αποφυγή του οποιουδήποτε λάθους.
Το κίνητρό του είναι η επιτυχία και η εξέλιξη, και όχι ο παραλυτικός φόβος της αποτυχίας.
Μπορεί να βιώνει πραγματική ικανοποίηση και χαρά από την ίδια την προσπάθειά του.
Κύριοι τύποι τελειοθηρικών συμπεριφορών
Οι τελειοθηρικές συμπεριφορές αφορούν, συνήθως, σε μια ανάγκη είσπραξης θαυμασμού και επιβεβαίωσης, ανάκτησης πλήρους ελέγχου και αποφυγής ή αποτροπής πιθανών αρνητικών κρίσεων και αντιμετωπίσεων. Θα μπορούσαμε να πούμε πως δύο είναι οι κύριοι τύποι τελειοθηρικών συμπεριφορών:
Α. Συμπεριφορές που αποσκοπούν στην εκπλήρωση υπερβολικά υψηλών απαιτήσεων: Για παράδειγμα, το άτομο κάνει τα πάντα μόνο του και δεν συνεργάζεται, έχει υπερβολική ανάγκη ελέγχου και κάνει συνεχείς διορθώσεις.
Β. Συμπεριφορές που αποσκοπούν στην αποφυγή καταστάσεων: Περιλαμβάνουν την εύκολη παραίτηση και την αναβλητικότητα, οι οποίες πυροδοτούν την ανάγκη του να θέλει να είναι τέλειος.
Ειδικότερα, οι εκφράσεις αυτών των συμπεριφορών περιλαμβάνουν:
Δεν γνωρίζει πότε θα πρέπει να ολοκληρώσει.
Συνεχής αναζήτηση επιβεβαίωσης.
Υπερβολική ανάγκη σχεδιασμού και οργάνωσης.
Προσπάθεια να αλλάξει τους άλλους.
Επαναλήψεις και συνεχείς διορθώσεις.
Έντονη ανάγκη ελέγχου.
Δυσκολία και αποφυγή συνεργασιών ή λήψης αποφάσεων.
Πολύ αργή ολοκλήρωση εργασιών.
Εύκολη παραίτηση και αποφυγή.
Υπεραναπλήρωση (κάνει πάντα περισσότερα από όσα χρειάζεται).
Συνέπειες της τελειοθηρίας
Η τελειοθηρία μετατρέπεται σε πρόβλημα όταν έχει ως συνέπεια τη μείωση της χαράς της ζωής ή της λειτουργικότητας του ατόμου σε επίπεδα κατώτερα των πραγματικών του δυνατοτήτων. Η ύπαρξη υπερβολικών απαιτήσεων από τον εαυτό ή/και τους άλλους μπορεί να επηρεάσει σχεδόν όλους τους τομείς της ζωής, όπως η εργασία, οι σπουδές, ο ελεύθερος χρόνος και οι διαπροσωπικές σχέσεις.
Εάν κάποιος λειτουργεί άκαμπτα και βάσει αυστηρών κανόνων, ο κίνδυνος εμφάνισης ψυχικών προβλημάτων αυξάνεται κατά πολύ. Οι έρευνες καταδεικνύουν πως υπάρχει στενή σχέση ανάμεσα στην τελειοθηρία και το άγχος, την οργή και διάφορα σωματικά προβλήματα. Επιπλέον, ο Παγκόσμιος Οργανισμός Υγείας επισημαίνει τη σύνδεση των πιεστικών προτύπων με τη σύγχρονη ψυχική επιβάρυνση.
Συγκεκριμένα, οι συνέπειες περιλαμβάνουν:
Σωματικά συμπτώματα: Κόπωση, ίλιγγοι, δυσκολίες στον ύπνο, κεφαλαλγίες.
Διαταραχές: Προβλήματα στη λήψη τροφής (π.χ. ψυχογενής ανορεξία ή βουλιμία).
Ψυχολογική πίεση: Το άτομο δεν χαλαρώνει σχεδόν ποτέ και καμία επίδοση δεν είναι αρκετά καλή, οδηγώντας σε συνεχείς αυτοκατηγορίες.
Έλλειψη ανοχής: Δυσκολία στο να γίνονται τα πράγματα με τρόπο διαφορετικό από αυτόν που το τελειοθηρικό άτομο κρίνει ως σωστό.
Αιτιολογικοί παράγοντες της τελειοθηρίας
Μέχρι στιγμής, δεν υπάρχουν αρκετές έρευνες γύρω από τους αιτιολογικούς παράγοντες της τελειοθηρίας. Επομένως, δεν μπορούμε να μιλήσουμε για το θέμα αυτό με απόλυτη σιγουριά. Παρόλα αυτά, κάνουμε βάσιμες υποθέσεις με βάση τη διαμόρφωση της προσωπικότητας. Αυτή αποτελεί το αποτέλεσμα μιας συνέργειας ψυχολογικών και βιολογικών παραγόντων.
Όσον αφορά στους ψυχολογικούς παράγοντες, φαίνεται πως η ύπαρξη γονέων με αυταρχικό τρόπο διαπαιδαγώγησης παίζει καθοριστικό ρόλο. Οι υψηλές απαιτήσεις και η συνεχής αξιολόγηση συμβάλλουν στην εμφάνιση της τελειομανίας. Αυτό συμβαίνει συχνά μέσω της επιβράβευσης μόνο μετά από επιτυχίες και της σύγκρισης με άλλα παιδιά. Υπό αυτές τις προϋποθέσεις, δημιουργείται στο παιδί μια εσωτερικευμένη αρχή. Αυτή του ψιθυρίζει: «Εάν δεν είμαι τέλειος, δεν θα με αγαπούν αρκετά. Εάν κάνω κάποιο λάθος, τότε θα πάψουν να με αγαπούν».
Ένας άλλος παράγοντας κινδύνου είναι η περίπτωση όπου οι ίδιοι οι γονείς είναι άτομα τελειοθηρικά, λειτουργώντας ως πρότυπα προς μίμηση. Επίσης, επιβαρυντική μπορεί να αποβεί η περίπτωση όπου οι γονείς δεν θέτουν σαφή όρια. Σε ένα τέτοιο ενδεχόμενο, το παιδί δεν μαθαίνει να διαχειρίζεται τις αποτυχίες και η καταφυγή στην τελειοθηρία μπορεί να αποτελέσει τη μοναδική «λύση» απέναντι στην αβεβαιότητα.
Επίλογος: Η αποδοχή της ατέλειας ως δρόμος προς την ευτυχία
Η επιδίωξη για εξέλιξη αποτελεί θεμελιώδη πλευρά της ανθρώπινης διαδρομής. Ωστόσο, η στοχοθεσία που βασίζεται σε ρεαλιστικά και συγκεκριμένα κριτήρια αυξάνει την πιθανότητα ικανοποίησης, σε αντίθεση με το κυνήγι του τέλειου που, εξ ορισμού, είναι κάτι σπάνιο και συχνά ανέφικτο.
Η επίτευξη εφικτών στόχων ενισχύει την αίσθηση ελέγχου και την πεποίθηση πως κινούμαστε προς τη σωστή κατεύθυνση, δημιουργώντας αισθήματα ικανοποίησης για τον εαυτό και τις προσπάθειές μας. Με αυτόν τον τρόπο, κάθε αποτέλεσμα γίνεται μέρος μιας συνεχούς διαδικασίας μάθησης και εξέλιξης.
Το να μην επιτρέπει κάποιος στον εαυτό του να βιώσει ευχαρίστηση περιορίζει σημαντικά την ποιότητα της ζωής του. Αισθήματα άγχους και ανεπάρκειας συντροφεύουν καθημερινά τα άτομα που νιώθουν πως δεν προσεγγίζουν ποτέ τους στόχους τους. Είναι ζωτικής σημασίας να κατανοήσουμε πως:
Κανένας άνθρωπος δεν είναι τέλειος.
Η αποδοχή των ανεπαρκειών μας είναι μέρος της αυτογνωσίας μας.
Η πίεση για το ακατόρθωτο αυξάνει μόνο το μέγεθος της προσωπικής δυστυχίας.
Μόνο μέσω της αποδοχής του εαυτού μας όπως πραγματικά είναι, μπορούμε να βιώσουμε αυθεντική ικανοποίηση, χαρά και ευτυχία.
Η τελειοθηρία μπορεί συχνά να μοιάζει με μια φυλακή όπου οι τοίχοι είναι οι ίδιες μας οι προσδοκίες. Αν νιώθετε ότι η ανάγκη για το τέλειο σας στερεί τη χαρά, η αποδοχή της ατέλειας είναι η μεγαλύτερη πράξη αυτοφροντίδας.
Η ψυχοθεραπεία θα σας βοηθήσει να ανακαλύψετε ξανά την αξία σας. Είμαι εδώ για να σας υποστηρίξω μέσα από online συνεδρίες ή συνεδρίες δια ζώσης.
Κλείστε το ραντεβού σας σήμερα για να βρούμε μαζί τις ισορροπίες που σας αξίζουν.
Σάββας Ν. Σαλπιστής, M.Sc. Ph.D.
Κλινικός Ψυχολόγος Πανεπιστημίου Στοκχόλμης ενηλίκων και παίδων. Διπλωματούχος Ψυχοθεραπευτής Βασιλικού Ιατροχειρουργικού Ινστιτούτου Karolinska Στοκχόλμης.Κάθε δυσκολία κρύβει μέσα της την προοπτική μιας νέας αρχής. Αν νιώθετε ότι οι σκέψεις σας σας βαραίνουν, είμαι εδώ για να τις μοιραστούμε και να βρούμε μαζί τη δική σας εσωτερική ισορροπία.
Πνευματικά Δικαιώματα: Το περιεχόμενο της ιστοσελίδας www.i-psyxologos.gr αποτελεί πνευματική ιδιοκτησία του Σάββα Σαλπιστή. Η αναδημοσίευση επιτρέπεται αποκλειστικά με την παράθεση ενεργού συνδέσμου (active link) στην πηγή.
