Το δωμάτιο μπορεί να έχει ήδη ετοιμαστεί και ένα όνομα να έχει ειπωθεί φωναχτά, όταν οι λέξεις που οργάνωναν μια εγκυμοσύνη (τοκετός, επιστροφή στο σπίτι, γνωριμία με το παιδί) χάνουν ξαφνικά το νόημά τους. Γύρω τους, ο κόσμος συνεχίζει να ρωτά πότε είναι ο τοκετός.
Θνησιγένεια ονομάζεται η γέννηση ενός παιδιού που έχει πεθάνει μέσα στη μήτρα, μετά από ενδομήτριο θάνατο. Η εβδομάδα κύησης από την οποία χρησιμοποιείται ο όρος δεν είναι ίδια σε όλες τις χώρες. Για τους γονείς, ωστόσο, η απώλεια δεν μετριέται σε εβδομάδες. Μετριέται στη σχέση που είχε ήδη αρχίσει να υπάρχει, στο μέλλον που ματαιώθηκε και στην ανάγκη να αναγνωριστεί αυτό που συνέβη.
Θνησιγένεια είναι η γέννηση ενός παιδιού χωρίς σημεία ζωής, μετά από ενδομήτριο θάνατο. Το χρονικό όριο εξαρτάται από τον ορισμό: από τις 20 έως τις 28 εβδομάδες κύησης, ανάλογα με τη χώρα και τον σκοπό της καταγραφής. Η απώλεια συνοδεύεται από πένθος που χρειάζεται αναγνώριση και στήριξη.
Τι σημαίνουν οι όροι «θνησιγένεια» και «ενδομήτριος θάνατος»;
Ο ενδομήτριος θάνατος είναι ο θάνατος του εμβρύου μέσα στη μήτρα, πριν από τον τοκετό, και η θνησιγένεια η γέννηση του παιδιού που έχει ήδη πεθάνει. Στην καθημερινή γλώσσα, οι δύο όροι χρησιμοποιούνται σχεδόν εναλλακτικά. Από την αποβολή τούς χωρίζει κυρίως το χρονικό όριο, και εκεί αρχίζει η σύγχυση, γιατί το όριο δεν είναι ενιαίο.
Η Εθνική Αρχή Ιατρικώς Υποβοηθούμενης Αναπαραγωγής (ΕΑΙΥΑ) ορίζει στο γλωσσάρι της τη θνησιγένεια ως γέννηση νεκρού εμβρύου μετά τις 20 εβδομάδες κύησης. Η Διεθνής Ταξινόμηση Νόσων (ICD-11) του Παγκόσμιου Οργανισμού Υγείας (ΠΟΥ) ξεχωρίζει την πρώιμη θνησιγένεια, από τις 22 έως τις 27 εβδομάδες, από την όψιμη, από τις 28 και μετά. Το δεύτερο όριο χρησιμοποιείται στις διεθνείς συγκρίσεις: 1,9 εκατομμύρια παιδιά γεννήθηκαν νεκρά σε όλο τον κόσμο το 2021, σύμφωνα με τα Ηνωμένα Έθνη.
Οι ορισμοί αυτοί έχουν διαφορετικό σκοπό, ιατρικό, στατιστικό ή διεθνή, και δεν διαβάζονται ως αυτόματο νομικό όριο. Δεν απαντούν, εξάλλου, στο ερώτημα που απασχολεί τους γονείς: από πότε ένα παιδί υπάρχει.

Γιατί μπορεί να συμβεί;
Η αιτία δεν προσδιορίζεται πάντα με βεβαιότητα. Η διερεύνηση μπορεί να περιλαμβάνει εξέταση του πλακούντα και του ομφάλιου λώρου, έλεγχο για παθήσεις της μητέρας και, με τη συναίνεση των γονέων, γενετικές εξετάσεις. Παρά τον έλεγχο, ένα μέρος των απωλειών μένει ανεξήγητο.
Στους παράγοντες που εξετάζονται περιλαμβάνονται προβλήματα του πλακούντα, χρωμοσωμικές ή συγγενείς ανωμαλίες, λοιμώξεις, επιπλοκές του ομφάλιου λώρου, ο διαβήτης και η υπέρταση. Μεγαλύτερη ηλικία της μητέρας, κάπνισμα, παχυσαρκία ή προηγούμενη θνησιγένεια συνδέονται με αυξημένο στατιστικό κίνδυνο, αλλά δεν εξηγούν καμία μεμονωμένη απώλεια. Πολλές απώλειες συμβαίνουν χωρίς κανέναν από αυτούς και χωρίς γνωστό προειδοποιητικό σημάδι.
Η αναζήτηση αιτίας έχει πρακτική αξία, για την ιατρική φροντίδα και για μια πιθανή επόμενη εγκυμοσύνη, και έχει ψυχικό κόστος. Οι γονείς γυρίζουν συχνά πίσω σε λεπτομέρειες που πριν δεν σήμαιναν τίποτα: τι έφαγαν εκείνη την εβδομάδα, αν έπρεπε να είχαν τηλεφωνήσει νωρίτερα. Η ενοχή προσφέρει μια παράδοξη παρηγοριά: αν υπάρχει λάθος, υπήρχε τρόπος να αποφευχθεί η απώλεια και ο κόσμος παραμένει ελέγξιμος. Ο θάνατος χωρίς εξήγηση και χωρίς υπεύθυνο είναι πολύ πιο δύσκολο να γίνει αποδεκτός.
Η ιατρική ενημέρωση χρειάζεται, ακριβώς γι’ αυτό, να είναι σαφής: τι είναι γνωστό και τι παραμένει αβέβαιο. Οι γονείς δικαιούνται να ρωτήσουν ποιες εξετάσεις έχουν νόημα για τη δική τους περίπτωση, και η αβεβαιότητα δεν χρειάζεται να μετατραπεί σε κατηγορία εναντίον τους. Η ενοχή ενός γονιού δεν αποτελεί απόδειξη ευθύνης.
Η επιβεβαίωση του ενδομήτριου θανάτου γίνεται από τον μαιευτήρα, συνήθως με υπερηχογράφημα. Αν η έγκυος παρατηρήσει αισθητή μείωση ή απουσία των κινήσεων του εμβρύου, χρειάζεται να επικοινωνήσει αμέσως με τη μαιευτική ομάδα και όχι να περιμένει μέχρι την επόμενη μέρα. Η οδηγία αυτή δεν αποτελεί τρόπο αυτοδιάγνωσης. Είναι λόγος για άμεση αξιολόγηση, ακόμη κι αν στο τέλος όλα αποδειχθούν καλά.
Το παιδί που υπήρχε ήδη στην ψυχική ζωή των γονέων
Η σχέση με ένα παιδί δεν αρχίζει υποχρεωτικά τη στιγμή της γέννησης. Στη διάρκεια της εγκυμοσύνης, οι γονείς μιλούν στο έμβρυο, φαντάζονται το πρόσωπό του και το τοποθετούν νοερά μέσα στην οικογένεια. Άλλοι νιώθουν κοντά του από νωρίς. Άλλοι κρατούν απόσταση, από φόβο ή επειδή η εγκυμοσύνη ήταν δύσκολη. Κανένας από αυτούς τους τρόπους δεν μετρά την αγάπη.

Ο ψυχίατρος και ερευνητής της βρεφικής ηλικίας Daniel Stern περιέγραψε το «φανταστικό μωρό» που διαμορφώνεται στη σκέψη των γονιών πριν γεννηθεί το πραγματικό: ένα παιδί φτιαγμένο από ελπίδες και από μνήμες της δικής τους παιδικής ηλικίας. Το παιδί αυτό έχει ήδη θέση στον εσωτερικό κόσμο των γονέων, και δεν είναι φανταστικό με την έννοια του ασήμαντου. Είναι ψυχική πραγματικότητα. Όταν το παιδί πεθαίνει, ο δεσμός που είχε αρχίσει να δημιουργείται δεν έχει πια πού να απευθυνθεί, και όμως δεν εξαφανίζεται. Δεν υπάρχουν κοινές μέρες ούτε φωτογραφίες, και η απώλεια είναι ολόκληρωτική: το παιδί που δεν πρόλαβαν να γνωρίσουν και ο γονιός που κάποιος είχε αρχίσει να νιώθει πως γίνεται.
Γι’ αυτό τα ερωτήματα που ακολουθούν αφορούν συχνά την ταυτότητα, πολύ περισσότερο από την ιατρική πλευρά: πώς να ονομάσει κανείς τον εαυτό του τώρα και αν δικαιούται να πενθεί τόσο έντονα για ένα παιδί που δεν έζησε ούτε μια μέρα στο σπίτι.
Ο αποχαιρετισμός: επαφή, αναμνήσεις και προσωπικές επιλογές
Για δεκαετίες, η συνηθισμένη φροντίδα προστάτευε τη μητέρα από κάθε επαφή με το παιδί, και συχνά οι γονείς δεν μάθαιναν ούτε το φύλο του, με τη σκέψη ότι χωρίς δεσμό το πένθος ξεπερνιέται πιο εύκολα. Σήμερα, η φροντίδα έχει μετακινηθεί προς την επιλογή των ίδιων των γονέων.
Μετά τη διάγνωση, οι γονείς καλούνται να αποφασίσουν μέσα στο σοκ: αν θέλουν να δουν ή να κρατήσουν το παιδί, αν επιθυμούν φωτογραφίες ή αποτυπώματα, αν χρειάζονται περισσότερο χρόνο. Για κάποιους, η συνάντηση με το παιδί κάνει την απώλεια πιο απτή και δημιουργεί έναν αποχαιρετισμό που θα θυμούνται. Άλλοι δεν το επιθυμούν ή νιώθουν ότι δεν αντέχουν εκείνη τη στιγμή. Κάποιοι αλλάζουν γνώμη, και η φροντίδα οφείλει να το επιτρέπει.
Οι φωτογραφίες, τα αποτυπώματα, ένα όνομα ή ένα μικρό τελετουργικό γίνονται πολύτιμα για ορισμένες οικογένειες και αδιάφορα για άλλες. Δεν χρειάζεται να παρουσιάζονται ως υποχρεωτικά βήματα ούτε να υπόσχονται ότι θα διευκολύνουν το πένθος, γιατί η έρευνα για το τι βοηθά ποιον δεν είναι ενιαία. Οι γονείς χρειάζονται πραγματικές επιλογές και χρόνο, και ένα προσωπικό που τους μιλά ειλικρινά και χωρίς πίεση.

Τι συμβαίνει πρακτικά και πώς το λέμε στα αδέλφια
Η μαιευτική ομάδα εξηγεί πότε και πώς θα γίνει ο τοκετός. Οι γονείς μπορούν να ρωτήσουν τι να περιμένουν, πόσο χρόνο έχουν για να αποφασίσουν και αν μπορεί να είναι κάποιος δικός τους άνθρωπος μαζί τους. Η σωματική ανάρρωση αξίζει, επίσης, συζήτηση με τον μαιευτήρα, ιδίως το ενδεχόμενο να εμφανιστεί γάλα, κάτι που μπορεί να πονέσει συναισθηματικά.
Οι διατυπώσεις που ακολουθούν, όπως η καταγραφή της γέννησης και ο τρόπος ταφής ή αποτέφρωσης, ρυθμίζονται από το νοσοκομείο και τον δήμο και δεν είναι ίδιες σε κάθε περίπτωση. Οι γονείς δικαιούνται να ρωτήσουν ποιες είναι, ποιες προθεσμίες ισχύουν και ποιες επιλογές έχουν, ώστε να μη χρειαστεί να τις ανακαλύψουν μόνοι τους μέσα στο σοκ.
Αν υπάρχουν μεγαλύτερα αδέλφια, συνήθως βοηθά να μάθουν την αλήθεια με απλά λόγια και από τους ίδιους τους γονείς. Μια φράση όπως «κοιμήθηκε» μπορεί να τρομάξει ένα παιδί, ενώ ένα σύντομο «το μωρό πέθανε και λυπόμαστε πολύ» αφήνει χώρο για ερωτήσεις. Τα παιδιά ρωτούν συχνά τα ίδια πράγματα ξανά και ξανά και μπορεί να θυμώσουν ή να παλινδρομήσουν, χωρίς αυτό να σημαίνει ότι έγινε λάθος. Για το πώς αντιλαμβάνεται ένα παιδί τον θάνατο ανάλογα με την ηλικία του υπάρχει ξεχωριστό άρθρο.
Το πένθος χωρίς στάδια και χωρίς κοινό που να το αναγνωρίζει
Μετά την απώλεια, κάποιοι άνθρωποι νιώθουν στην αρχή μουδιασμένοι, ενώ άλλοι κλαίνε ασταμάτητα, θυμώνουν ή επιστρέφουν νοερά στις λεπτομέρειες του τοκετού. Μπορεί να υπάρχει λαχτάρα, ενοχή, ακόμη και ανακούφιση όταν τελειώνει μια εξαντλητική ιατρική διαδικασία. Καμία από αυτές τις αντιδράσεις δεν ακυρώνει την αγάπη.
Δεν υπάρχει σταθερή σειρά σταδίων που πρέπει να διανύσει κάθε γονιός. Η θλίψη υποχωρεί για ένα διάστημα και επιστρέφει σε μια ημερομηνία, στην εγκυμοσύνη μιας φίλης ή τη μέρα που θα ήταν ο τοκετός. Μερικές φορές, δεν εμφανίζεται καν στην αρχή.
Μια γυναίκα που έζησε τον ενδομήτριο θάνατο του πρώτου της παιδιού δεν φάνηκε να αντιδρά ιδιαίτερα εκείνη τη στιγμή. Όταν γύρισε από το νοσοκομείο στο σπίτι, άρχισε να συμπεριφέρεται σαν το παιδί να ζούσε: έστρωνε το κρεβατάκι του, έπλενε τα ρούχα του, ακολουθούσε ρουτίνες που του ταίριαζαν. Μόνο έπειτα από περίπου έξι μήνες ψυχοθεραπείας άρχισε σταδιακά να βιώνει την απώλεια και το πένθος, και τότε με έναν τρόπο σπαρακτικό.
Με τον καιρό, πολλοί άνθρωποι βρίσκουν τρόπους να χωρέσει η απώλεια στην ιστορία τους, χωρίς να ζουν διαρκώς μέσα στην οξύτητά της, και αυτό δεν σημαίνει ότι ξεχνούν. Για το πένθος γενικότερα, και για το πώς ζούμε την απώλεια όταν ένας άνθρωπος λείπει από τη ζωή μας, υπάρχει ξεχωριστό άρθρο.

Ιδιαίτερα δύσκολη γίνεται η σιωπή γύρω από την απώλεια. Ο Kenneth Doka ονόμασε «μη αναγνωρισμένο πένθος» (disenfranchised grief) το πένθος που το περιβάλλον δεν αποδέχεται πλήρως, και η απώλεια ενός παιδιού, που κανείς άλλος δεν πρόλαβε να γνωρίσει, ταιριάζει συχνά σε αυτή την περιγραφή. Πολλοί αποφεύγουν να αναφέρουν το παιδί από φόβο μήπως πουν κάτι λάθος, ενώ άλλοι λένε, για να παρηγορήσουν, «θα κάνετε άλλο» ή «τουλάχιστον έγινε νωρίς», και οι γονείς το ακούν σαν να αντικαθίσταται ένα παιδί με ένα άλλο. Η ανασκόπηση που δημοσιεύτηκε στο Lancet το 2016 κατέληξε ότι οι συνέπειες της θνησιγένειας για τους γονείς, τις οικογένειες και τους επαγγελματίες υγείας παραβλέπονται και υποτιμώνται.
Μια νεαρή γυναίκα που ήρθε για θεραπεία είχε γεννήσει, λίγες εβδομάδες νωρίτερα, ένα νεκρό παιδί. Κανείς από το άμεσο περιβάλλον της δεν αναφερόταν στο γεγονός, ούτε καν ο σύζυγός της. Άκουγε μόνο λόγια παρηγοριάς, που την έκαναν να νιώθει ακόμη πιο μόνη και ακόμη λιγότερο κατανοητή. Έγινε και κάτι με καλή πρόθεση: ο σύζυγος και η μητέρα του μετέφεραν όλον τον εξοπλισμό του παιδικού δωματίου στην αποθήκη, για να μη τα βρει μπροστά της όταν γυρίσει σπίτι. Η κίνηση αυτή έκανε τα συναισθήματά της ακόμη εντονότερα. Ο πόνος μιας απώλειας δεν μειώνεται με την αποφυγή ή την άρνηση της ύπαρξής της.
Όταν οι δύο γονείς πενθούν διαφορετικά
Η απώλεια μπορεί να δοκιμάσει τη σχέση του ζευγαριού, ιδίως όταν οι δύο άνθρωποι εκφράζουν τον πόνο τους διαφορετικά. Ο ένας μπορεί να χρειάζεται να μιλά συχνά για το παιδί, ενώ ο άλλος στρέφεται στις πρακτικές υποχρεώσεις ή αποφεύγει τη συζήτηση. Η απόσυρση δεν σημαίνει αναγκαστικά αδιαφορία: μερικές φορές, είναι ο τρόπος που κρατιέται κανείς όρθιος.
Η σωματική εμπειρία της εγκυμοσύνης και του τοκετού είναι, επίσης, διαφορετική. Η γυναίκα που κυοφόρησε μπορεί να ζει μαζί με το πένθος την ανάρρωση και την αίσθηση ότι το σώμα της την πρόδωσε. Ο άλλος γονιός μπορεί να νιώθει ότι οφείλει να φροντίσει τους πάντες και να μη βρίσκει χώρο για τη δική του οδύνη.
Όταν η διαφορά στον τρόπο του πένθους διαβάζεται ως έλλειψη αγάπης, η απόσταση μεγαλώνει. Βοηθά να μιλήσουν οι σύντροφοι όχι μόνο για το τι χρειάζονται, αλλά και για το τι δυσκολεύονται να αντέξουν, ή να αναζητήσουν κοινή υποστήριξη.
Η επόμενη εγκυμοσύνη και ο φόβος της επανάληψης
Για ορισμένους γονείς, η σκέψη μιας επόμενης εγκυμοσύνης έρχεται σχετικά νωρίς. Για άλλους, μοιάζει αδύνατη ή προκαλεί έντονο φόβο. Δεν υπάρχει χρονοδιάγραμμα που πρέπει να ακολουθηθεί.
Μια νέα εγκυμοσύνη μπορεί να φέρει χαρά και αγωνία μαζί. Κάθε υπερηχογράφημα ή επέτειος της προηγούμενης απώλειας ανακινεί τον φόβο. Η προηγούμενη εμπειρία δεν σημαίνει ότι η απώλεια θα επαναληφθεί, αλλά ούτε βοηθά να υπόσχεται κανείς απόλυτη ασφάλεια. Ο μαιευτήρας μπορεί να εξηγήσει τι έδειξε η διερεύνηση και ποια παρακολούθηση ενδείκνυται στη συγκεκριμένη περίπτωση.

Παράλληλα, ο ψυχικός χώρος χρειάζεται να χωρά και τα δύο παιδιά, εκείνο που χάθηκε και εκείνο που ίσως έρθει. Η νέα εγκυμοσύνη δεν αντικαθιστά την προηγούμενη. Αρχίζει ως ξεχωριστή σχέση, ενώ η απώλεια εξακολουθεί να έχει θέση.
Πότε μπορεί να βοηθήσει η ψυχολογική υποστήριξη;
Δεν χρειάζεται να περιμένει κανείς να γίνει η θλίψη αφόρητη για να ζητήσει βοήθεια. Η ψυχολογική υποστήριξη προσφέρει χώρο για τον πόνο και την ενοχή, καθώς και για τις διαφωνίες μέσα στη σχέση. Βοηθά ιδιαίτερα όταν η απώλεια δεν μπορεί να ειπωθεί πουθενά αλλού ή όταν η καθημερινή λειτουργικότητα έχει επηρεαστεί σημαντικά. Αν το μαιευτήριο διαθέτει ψυχολόγο ή κοινωνική λειτουργό, αξίζει να ζητηθεί συνάντηση μαζί του ήδη από τις πρώτες μέρες.
Αν για μεγάλο διάστημα ο ύπνος, η εργασία ή οι σχέσεις παραμένουν σοβαρά διαταραγμένα, αξίζει να μιλήσει κανείς με επαγγελματία ψυχικής υγείας. Επίμονες εφιαλτικές αναμνήσεις και έντονη αποφυγή, όπως περιγράφονται στο ψυχικό τραύμα, κρίσεις άγχους ή συμπτώματα κατάθλιψης χρειάζονται αξιολόγηση, χωρίς αυτό να σημαίνει ότι κάθε έντονη αντίδραση στο πένθος είναι διαταραχή. Η ψυχοθεραπεία, είτε online είτε διά ζώσης, βοηθά περισσότερο όταν ο ειδικός έχει εμπειρία στο πένθος και στην περιγεννητική απώλεια, και για το πώς επιλέγουμε τον κατάλληλο ψυχολόγο-ψυχοθεραπευτή υπάρχει ξεχωριστό άρθρο.
Αν κάποιος έχει σκέψεις ότι δεν αξίζει να ζει ή ότι θέλει να βλάψει τον εαυτό του, χρειάζεται άμεση βοήθεια, στο 112 ή στη Γραμμή Παρέμβασης για την Αυτοκτονία 1018.
Ένας αποχαιρετισμός που δεν χρειάζεται να μοιάζει με κανέναν άλλον
Μετά τη θνησιγένεια, οι γονείς μένουν συχνά με μια απουσία που οι άλλοι δεν ξέρουν πώς να αναγνωρίσουν. Λείπουν οι κοινές φωτογραφίες, η αγκαλιά στο σπίτι, οι μικρές ιστορίες που συνήθως συγκροτούν τη ζωή ενός παιδιού. Η σχέση, ωστόσο, δεν ακυρώνεται επειδή δεν πήρε τη μορφή που περίμεναν.
Η έρευνα για τους «συνεχιζόμενους δεσμούς» (continuing bonds), με πρωτοπόρους τους Klass, Silverman και Nickman, υποστήριξε ότι ο δεσμός με όποιον χάθηκε δεν χρειάζεται να σβήσει για να συνεχιστεί η ζωή. Για κάποιους γονείς, το παιδί θα έχει μια θέση στην οικογενειακή καθημερινότητα, με ένα όνομα που λέγεται και μια ημερομηνία που τιμάται. Για άλλους, θα εμφανίζεται διακριτικά, σε στιγμές που δεν προβλέπονται. Δεν υπάρχει σωστός τρόπος να θυμάται κανείς, ούτε ημερομηνία πριν από την οποία θα έπρεπε να έχει προχωρήσει.
Το παιδί που χάθηκε δεν επιστρέφει. Η θέση που είχε αρχίσει να αποκτά δεν χρειάζεται να σβηστεί για να υπάρξει ξανά μέλλον, και οι γονείς έχουν δικαίωμα να κρατήσουν και τα δύο μαζί: τον πόνο για όσα δεν θα γίνουν και την αργή, αβέβαιη δυνατότητα να συνεχίσουν να ζουν.
Συχνές ερωτήσεις
Τι σημαίνει θνησιγένεια;
Θνησιγένεια είναι η γέννηση ενός παιδιού που έχει πεθάνει μέσα στη μήτρα. Το ελληνικό γλωσσάρι της ΕΑΙΥΑ θέτει το όριο στις 20 εβδομάδες κύησης, ενώ οι διεθνείς ταξινομήσεις χρησιμοποιούν τις 22 ή τις 28 εβδομάδες, ανάλογα με τον σκοπό της καταγραφής.
Ποια είναι η διαφορά ανάμεσα στη θνησιγένεια και την αποβολή;
Η διαφορά είναι κυρίως χρονική. Η απώλεια πριν από το όριο της θνησιγένειας ονομάζεται αποβολή, αλλά το όριο αυτό διαφέρει από χώρα σε χώρα και από ορισμό σε ορισμό. Για τους γονείς, ο πόνος δεν εξαρτάται από την εβδομάδα κύησης.
Γιατί συμβαίνει ο ενδομήτριος θάνατος;
Στους παράγοντες που εξετάζονται περιλαμβάνονται προβλήματα του πλακούντα, χρωμοσωμικές ή συγγενείς ανωμαλίες, λοιμώξεις, επιπλοκές του ομφάλιου λώρου και ορισμένες παθήσεις της μητέρας. Σε αρκετές περιπτώσεις, η αιτία δεν αποσαφηνίζεται ακόμη και μετά τη διερεύνηση, και η ενοχή των γονέων δεν αποτελεί απόδειξη ευθύνης.
Είναι καλό οι γονείς να δουν ή να κρατήσουν το παιδί;
Δεν υπάρχει επιλογή που να ταιριάζει σε όλους. Για κάποιους γονείς, η επαφή ή τα αναμνηστικά έχουν μεγάλη σημασία, ενώ άλλοι δεν το επιθυμούν ή δεν αισθάνονται έτοιμοι. Η απόφαση χρειάζεται ενημέρωση, χρόνο και σεβασμό, χωρίς πίεση.
Πόσο διαρκεί το πένθος μετά τη θνησιγένεια;
Δεν υπάρχει συγκεκριμένο χρονικό όριο ή σταθερή αλληλουχία σταδίων. Η ένταση μεταβάλλεται, και επέτειοι ή γεγονότα που θυμίζουν την εγκυμοσύνη μπορεί να ανακινήσουν τη θλίψη. Η ανάγκη για υποστήριξη δεν σημαίνει αποτυχία στο πένθος.
Τι μπορεί να πει κανείς σε γονείς που έχασαν ένα παιδί πριν γεννηθεί;
Αρκεί μια απλή και ειλικρινής φράση, όπως «λυπάμαι πολύ, είμαι εδώ». Βοηθά να αναφερθεί το παιδί με το όνομά του, αν οι γονείς του έχουν δώσει ένα, και να αποφευχθούν φράσεις που ελαχιστοποιούν ή αντικαθιστούν την απώλεια, όπως «θα κάνετε άλλο» ή «τουλάχιστον έγινε νωρίς». Η στήριξη που συνεχίζεται και μετά τις πρώτες εβδομάδες μετράει συχνά περισσότερο από τα λόγια.

Σάββας Ν. Σαλπιστής, M.Sc. Ph.D.
Κλινικός Ψυχολόγος Πανεπιστημίου Στοκχόλμης ενηλίκων και παίδων. Διπλωματούχος Ψυχοθεραπευτής Βασιλικού Ιατροχειρουργικού Ινστιτούτου Karolinska Στοκχόλμης.Κάθε δυσκολία κρύβει μέσα της την προοπτική μιας νέας αρχής. Αν νιώθετε ότι οι σκέψεις σας σας βαραίνουν, είμαι εδώ για να τις μοιραστούμε και να βρούμε μαζί τη δική σας εσωτερική ισορροπία.
Πνευματικά Δικαιώματα: Το περιεχόμενο της ιστοσελίδας www.i-psyxologos.gr αποτελεί πνευματική ιδιοκτησία του Σάββα Σαλπιστή. Η αναδημοσίευση επιτρέπεται αποκλειστικά με την παράθεση ενεργού συνδέσμου (active link) στην πηγή.

