Τιμωρία στα παιδιά: Πόσο αποτελεσματική είναι;

Τιμωρία: γενικά

Στη διάρκεια όλων αυτών των χρόνων της επαγγελματικής μου εμπειρίας, έχω δεχθεί αμέτρητες φορές ερωτήσεις. Οι ερωτήσεις αυτές αφορούν, κυρίως, στην αποτελεσματικότητα της τιμωρίας στη διαπαιδαγώγηση του παιδιού. Αν και η απάντηση -σύμφωνα με όλες τις έρευνες των τελευταίων δεκαετιών- είναι απόλυτα σαφής, παρόλ΄αυτά, ο τρόπος που αυτή θα δοθεί προς στους γονείς θεωρώ πως δεν είναι καθόλου απλή υπόθεση.

Η όποια απάντηση θα πρέπει να γίνεται πάντα με απόλυτο σεβασμό προς τις δυσκολίες που τυχόν αντιμετωπίζει η συγκεκριμένη οικογένεια. Επιπλέον, πρέπει να λαμβάνει υπόψη τον τρόπο διαπαιδαγώγησης του κάθε γονέα ως παιδί, τις πολιτισμικές του καταβολές και τους όποιους άλλους ψυχοκοινωνικούς παράγοντες. Παράγοντες που τυχόν επηρεάζουν τον τρόπο αντιμετώπισης των δυσκολιών της διαπαιδαγώγησης του συγκεκριμένου παιδιού.

Η αλήθεια είναι πως μάλλον δεν υπάρχει γονέας που να μην έχει εκφράσει ποτέ κάποιου είδους απειλή, στην προσπάθειά του να οριοθετήσει τη συμπεριφορά του παιδιού του. Αυτό, όμως, δεν σημαίνει και νομιμοποίηση της τιμωρίας. Η όποια παρεκτροπή μας δεν έχει ιδιαίτερες συνέπειες, αρκεί να μην είναι υπερβολική και να μην αποτελεί τον κανόνα της στάσης μας απέναντι στο παιδί. Αυτό ισχύει όταν δεν καταφέρνουμε να διαχειριστούμε τις δύσκολες καταστάσεις που υπάρχουν πάντα στη φροντίδα και τη διαπαιδαγώγησή του.

Αρκετοί γονείς ισχυρίζονται πως καταφεύγουν στη «λύση» της τιμωρίας -όπως άλλοι στην αθέτηση των ορίων που έχουν συμφωνηθεί- γιατί δεν αντέχουν τους καυγάδες. Μα δεν είναι δυνατόν να υπάρξει σχέση -πολύ περισσότερο με ένα μικρό παιδί- χωρίς συγκρούσεις, εντάσεις και ματαιώσεις. Αυτό, αν και δυσάρεστο, είναι αναπόφευκτο αλλά και απόλυτα απαραίτητο. Δίνει στο παιδί την ευκαιρία να μάθει να διαχειρίζεται αποτελεσματικά διαπροσωπικές διαφορές, να δοκιμάζει τα όριά του, να αναγνωρίζει τα όρια και τις συναισθηματικές ανάγκες των άλλων και να αρχίσει να τα λαμβάνει υπόψη.

Η αποτελεσματικότητα της τιμωρίας

Όπως προαναφέραμε, όλα τα ερευνητικά ευρήματα και οι θεωρίες της εξελικτικής ψυχολογίας, από τη δεκαετία του -30 και μετά, καταδεικνύουν με σαφήνεια δύο πράγματα:

1. Οι γονείς οφείλουν να είναι συναισθηματικά διαθέσιμοι και ζεστοί, δείχνοντάς το συστηματικά με διάφορους σαφείς τρόπους (αγκαλιές, φιλιά, λόγια κ.ά.), να έχουν μια θετική στάση απέναντι στο παιδί και στη ζωή.

2. Να ασκούν κάποια μορφή ελέγχου και να μπορούν να βάζουν τα απαραίτητα όρια.

Όπως και με όλα τα σημαντικά θέματα, υπάρχουν διαφορές στον τρόπο διαπαιδαγώγησης ανάμεσα στις διάφορες χώρες και στα διάφορα πολιτισμικά περιβάλλοντα αλλά και μεταξύ των διαφόρων γονιών. Κάποιοι χτυπούν, άλλοι τρομοκρατούν ή εκβιάζουν. Άλλοι στέλνουν το παιδί στο δωμάτιό του μέχρι να ηρεμήσει ή για ύπνο. Άλλοι το ουρλιάζουν πριν καν ακούσουν τι έχει να τους πει, άλλοι το αγνοούν παραμένοντας σιωπηλοί, συναισθηματικά ψυχροί και απόμακροι κ.τ.λ.

Το παράδειγμα του “Time Out”

Στις Η.Π.Α., για παράδειγμα, η έρευνα απέδειξε πως η σωματική τιμωρία του παιδιού (που χρησιμοποιούνταν κατά κόρον παλαιότερα, όπως και σε πολλές άλλες χώρες) δεν βοηθά στο ελάχιστο στη διαπαιδαγώγηση. Τότε, εφευρέθηκε ως εναλλακτική λύση το αποκαλούμενο «time out», που σημαίνει πως το παιδί θα πρέπει να πάει μόνο του στο δωμάτιό του ή κάπου αλλού μέχρι να ηρεμήσει.

Προσωπικά, θεωρώ τη μέθοδο αυτή τουλάχιστον σκληρή, αν όχι σαδιστική, απαράδεκτη και αντιπαιδαγωγική. Φαντάζεστε ένα 4χρονο ή 5χρονο μικρό παιδί που κλαίει και χτυπιέται; Ένα παιδί που νιώθει απόγνωση, θυμό ή ανημπόρια. Πώς είναι δυνατόν να μείνει μόνο του και χωρίς βοήθεια με όλα αυτά τα τόσο δύσκολα συναισθήματα που νιώθει; Πώς θα μας βιώσει ως γονείς;

Τέτοιου είδους μέθοδοι μπορεί να έχουν σοβαρότερες συνέπειες ακόμα και από μια φυσική τιμωρία. Μπορεί μεν να «συμμορφώνουν» το παιδί και να το «ηρεμούν», ταυτόχρονα όμως, το εξαναγκάζουν σε μια συναισθηματική απομόνωση. Το οδηγούν στην επιλογή να πάψει να εκφράζει στο εξής τις σκέψεις και τα συναισθήματά του. Ποιος ο λόγος να τα μοιρασθεί όταν έχει χαθεί η εμπιστοσύνη του προς τους ενήλικες γύρω του; Η επιλογή κάποιων παιδιών, που αντιμετωπίζονται με παρόμοιο τρόπο, μπορεί να είναι η αποφυγή των ενηλίκων. Συνεπώς, μπορεί να οδηγηθούν στην αναζήτηση ομάδων συνομηλίκων -ακόμα και παραβατικών- που να λειτουργούν ως υποκατάστατο της οικογένειας που αισθάνονται πως δεν έχουν.

Αντιμετωπίζετε δυσκολίες με την οριοθέτηση του παιδιού σας; Η Συμβουλευτική Γονέων μπορεί να σας προσφέρει εναλλακτικούς τρόπους επικοινωνίας. Κλείστε ραντεβού για Online Συνεδρία

Η σημασία των σαφών ορίων

Αυτό που έχει ιδιαίτερη σημασία είναι να έχουμε, ως γονείς, από την αρχή σαφή και προβλέψιμα όρια. Τα όρια αυτά πρέπει να τηρούνται με συνέπεια και σε κάθε περίπτωση. Υπάρχουν, βέβαια, και εξαιρέσεις. Σε αυτές τις περιπτώσεις, εξηγούμε στο παιδί τους λόγους της μη τήρησής τους. Η όποια τυχόν «τιμωρία» ποτέ δεν θα πρέπει να είναι δυσανάλογη της όποιας ασυνέπειας ή της ηλικίας του παιδιού.

Είναι πολύ διαφορετικό να πούμε στο παιδί μας: «Δεν θα δεις τηλεόραση, αφού δεν διάβασες». Είναι άλλη υπόθεση το: «Δεν θα πας αύριο στο πάρτι γενεθλίων του συμμαθητή σου, επειδή δεν διάβασες». Το δεύτερο είναι πολύ σκληρό και άδικο.

Τέτοιου είδους τιμωρίες έχουν επίπλαστα και ευκαιριακά αποτελέσματα. Οδηγούν τα παιδιά στην απόκρυψη διαφόρων θεμάτων που τα αφορούν. Επιπλέον, τα αποθαρρύνουν να χρησιμοποιούν τον διάλογο ως μέσο διευθέτησης διαφορών. Δεν μαθαίνουν να διαπραγματεύονται στις διαπροσωπικές τους σχέσεις. Αντίθετα, τα μαθαίνουν να χρησιμοποιούν τις απειλές και τους εκβιασμούς. Τα χρησιμοποιούν ως μέσα επιβολής των «θέλω» τους στους άλλους.

Και, το χειρότερο, τα εκπαιδεύουν να συνεχίσουν αργότερα, ως γονείς, την ίδια μορφή άσκησης βίας. Μαθαίνουν να επιβάλλουν τον νόμο του ισχυρού στα δικά τους παιδιά…

Οι τιμωρίες, συχνά, προσβάλουν βάναυσα, δημιουργώντας ψυχική και φυσική απόσταση. Ως γονείς, θα πρέπει να σκεφθούμε σοβαρά κάτι. Πώς επιλέγουμε να χειριστούμε τις διάφορες δύσκολες ή ανεπιθύμητες συμπεριφορές των παιδιών μας; Θα πρέπει πρώτα να αποφασίσουμε το τι πραγματικά αποσκοπούμε με αυτές.

Αποβλέπουμε στην υποταγή ή υπακοή του παιδιού μας; Ή μήπως στοχεύουμε στη δημιουργία μιας μακρόχρονης και ουσιαστικής σχέσης ζωής μαζί του; Γονεϊκότητα σημαίνει μακρόπνοη σχέση εμπιστοσύνης και όχι υποταγής και χειραγώγησης. Δεν πρέπει να βαφτίζουμε την υποταγή ως δήθεν αναγκαία «για το καλό του»…

Σημείο αναφοράς: Οι προσωπικές μας σχέσεις

Πειθαρχία, τιμωρία και αντίποινα. Αλήθεια, πώς θα νιώθαμε εάν αντιμετωπιζόμασταν με παρόμοιο τρόπο από συναδέλφους; Πώς θα νιώθαμε αν το έκαναν φίλοι ή συγγενείς; Πώς θα νιώθαμε αν το έκανε αυτό ο ερωτικός μας σύντροφος;

Οι περισσότεροι από εμάς δεν θα μπορούσαμε καν να φαντασθούμε κάτι τέτοιο. Φαντάζει αλλόκοτο και διεστραμμένο. Επιπλέον, είναι αυτονόητο πως δεν νοείται να υπάρχει σε οποιουδήποτε είδους ενήλικη σχέση. Γιατί, όμως, δεν ισχύει το ίδιο όταν αυτό συμβαίνει στη σχέση γονέα-παιδιού; Μάλιστα, συμβαίνει με εμάς τους ίδιους ως πρωταγωνιστές.

Η βία στις σχέσεις και το διπλό μέτρο

Σε προηγούμενο άρθρο, μιλήσαμε για τις συνέπειες της λεκτικής βίας και της τιμωρητικής σιωπής. Επίσης, σε ένα ακόμα παλαιότερο, αναφερθήκαμε στην άσκηση σωματικής βίας στις ερωτικές σχέσεις. Είναι απόλυτα ορθό οι γυναίκες, που γίνονται αποδέκτες παρόμοιων συμπεριφορών, να θεωρούνται ως θύματα άσκησης βίας.

Συνεπώς, θα πρέπει να βοηθούνται με κάθε δυνατό τρόπο ώστε να την αποτρέψουν. Άλλωστε, οι ψυχικές συνέπειες μπορεί να είναι δραματικές.

Τι γίνεται, όμως, με τα παιδιά; Πόσο εύκολα μπορούν να προστατευθούν από μια ανάλογη άσκηση βίας; Γιατί το παιδί θεωρείται ακόμα από πολλούς ως κτήμα τους; Γιατί, όμως, δεν ισχύει το ίδιο και για τον σύντροφό τους;

Τιμωρία: Επίλογος

Θεωρώ πως όχι μόνον η τιμωρία, αλλά ούτε οι δωροδοκίες, οι εκβιασμοί και οι απειλές έχουν θέση στη διαπαιδαγώγηση. Αναφέρομαι σε αυτή που αποβλέπει στην εδραίωση μιας αμφίδρομης σχέσης εμπιστοσύνης με το παιδί. Το παιδί, όπως και οι περισσότεροι ενήλικες, νιώθει καλά όταν υπάρχει τάξη, σαφήνεια και προβλεψιμότητα. Επίσης, αποζητά τον σεβασμό στη σχέση μας μαζί του. Κανείς, ασχέτως ηλικίας, δεν νιώθει καλά δίπλα σε ένα άτομο που είναι απρόβλεπτο, ασαφές και δίχως όρια.

Εάν το παιδί μας δεν έχει όρια και δεν τιθασεύεται εύκολα, τότε χρειάζεται σκέψη. Πριν απ΄οτιδήποτε άλλο, ας αναλογισθούμε τον τρόπο που εμείς οι ίδιοι φερόμασταν. Ας δούμε πώς αντιμετωπίζαμε το παιδί όλα τα προηγούμενα χρόνια. Ας δούμε ποια ήταν η σχέση μας με τον άλλο του γονιό και τα άλλα σημαντικά πρόσωπα της ζωής μας. Κυρίως, ας δούμε τι κάναμε τόσο στην πράξη όσο και με τα λόγια…

Εάν θέλουμε να διαπλάσουμε ένα παιδί σε άτομο με ελεύθερο πνεύμα, χρειάζεται προσοχή. Θέλουμε ένα άτομο που να σέβεται και να αγαπά τον εαυτό του και τους άλλους. Επομένως, η συνταγή αυτή δεν θα πρέπει να εμπεριέχει στοιχεία όπως υποταγή, φόβος, ενοχή και ντροπή.

Αντίθετα, η σχέση μας μαζί του θα πρέπει να βασίζεται στη συνεργασία και στην ειλικρίνεια. Χρειάζεται αλληλοκατανόηση και, φυσικά, λογικές δόσεις χιούμορ!  Αυτό προϋποθέτει υπομονή, χρόνο και συνεχή προσπάθεια. Για γρήγορες λύσεις, που στην ουσία μόνο εμάς εξυπηρετούν, υπάρχει πάντα η «λύση» της… τιμωρίας…

Η επιλογή δική σας!

Χρειάζεστε βοήθεια για να χτίσετε μια σχέση εμπιστοσύνης; Δεν είστε μόνοι σε αυτό το ταξίδι. Είμαι εδώ για να σας ακούσω και να σας στηρίξω. Για ραντεβού στο γραφείο μου: Επικοινωνήστε μαζί μου  Για συνεδρίες εξ αποστάσεως: Online Ψυχοθεραπεία