Υπάρχουν γυναίκες που επιθυμούν βαθιά ένα παιδί και, την ίδια στιγμή, δεν αντέχουν να σκεφτούν τη στιγμή που θα γεννηθεί. Συχνά, γνωρίζουν ότι ο φόβος τους δεν ταιριάζει με όσα τους λένε οι γιατροί, και παρ’ όλα αυτά δεν μπορούν να τον σταματήσουν.
Αυτό περιγράφει η τοκοφοβία: ένας έντονος και επίμονος φόβος για την εγκυμοσύνη ή τον τοκετό, που προκαλεί σημαντική ψυχική δυσφορία και επηρεάζει τον ύπνο, την καθημερινότητα και τις αποφάσεις γύρω από τη γέννα. Διαφέρει από τη συνηθισμένη αγωνία μιας εγκύου: μετρούν η ένταση του φόβου, η διάρκειά του και το πόσο περιορίζει τη ζωή της γυναίκας.
Χρειάζεται από την αρχή μια διευκρίνιση. Η τοκοφοβία δεν είναι ξεχωριστή διάγνωση στο Διαγνωστικό και Στατιστικό Εγχειρίδιο Ψυχικών Διαταραχών (DSM-5), και οι ερευνητές συζητούν ακόμη πού ανήκει: μια μικρή μελέτη δέκα περιπτώσεων στην Ιαπωνία έκρινε ότι μοιάζει περισσότερο με «υπερτιμημένη ιδέα» παρά με κλασική φοβική διαταραχή. Ο όρος περιγράφει μια εμπειρία. Αν χρειάζεται διάγνωση, τη θέτει ειδικός μετά από αξιολόγηση, και όσα ακολουθούν δεν αποτελούν τεστ αυτοδιάγνωσης.
Η τοκοφοβία είναι ένας έντονος και επίμονος φόβος για την εγκυμοσύνη ή τον τοκετό, που προκαλεί σημαντική ψυχική δυσφορία και επηρεάζει την καθημερινότητα. Μπορεί να εμφανιστεί πριν από την πρώτη εγκυμοσύνη ή μετά από έναν δύσκολο τοκετό. Βοηθά η εξατομικευμένη ψυχολογική και μαιευτική υποστήριξη.
Τι είναι η τοκοφοβία και πόσο συχνή είναι;
Στο θεραπευτικό δωμάτιο, οι περισσότερες έγκυες, όποιος κι αν είναι ο λόγος που τις έφερε εκεί, αφήνουν να φανεί κάποια στιγμή, ήδη από την αρχή, μια ανησυχία για την έκβαση του τοκετού και για την υγεία του μωρού, από πολύ ήπια ως αρκετά έντονη. Η συνηθισμένη φράση είναι «Ελπίζω να πάνε όλα καλά». Κάποιες προσθέτουν «εσείς τι λέτε;», σαν να ζητούν διαβεβαίωση και από κάποιον έξω από τον στενό τους κύκλο. Αυτό το άγχος ανήκει στη συνηθισμένη εγκυμοσύνη και δεν δείχνει από μόνο του διαταραχή.
Ο φόβος του τοκετού βρίσκεται σε ένα φάσμα. Στο άλλο άκρο από αυτή την ανησυχία βρίσκονται γυναίκες για τις οποίες ο τοκετός γίνεται η σκέψη που γεμίζει τη μέρα τους. Αποφεύγουν συζητήσεις, εξετάσεις ή ακόμη και την ίδια την εγκυμοσύνη.
Οι εκτιμήσεις για τη συχνότητα διαφέρουν, επειδή δεν υπάρχει κοινός ορισμός: μια συστηματική ανασκόπηση 24 μελετών (Nilsson et al., 2018) βρήκε διαφορετικούς ορισμούς, κλίμακες και όρια. Μια μετα-ανάλυση του 2017 (O’Connell et al.) κατέληξε σε περίπου 14% των εγκύων. Δεν πρόκειται, πάντως, για σπάνια εμπειρία.
Δεν βοηθά να περιγράφουμε αυτόν τον φόβο ως «παράλογο» ή ως αδυναμία. Η γυναίκα μπορεί να γνωρίζει ότι οι σκέψεις της είναι δυσανάλογα τρομακτικές και να μην μπορεί να τις ελέγξει. Αξίζει να ρωτήσουμε τι σημαίνει για εκείνη ο τοκετός και ποια απειλή αισθάνεται ότι δεν θα αντέξει.

Πώς εκδηλώνεται η τοκοφοβία;
Οι εκδηλώσεις διαφέρουν από γυναίκα σε γυναίκα. Μπορεί να εμφανιστούν επίμονες καταστροφικές σκέψεις, δυσκολία στον ύπνο, ένταση στο σώμα, αδυναμία συγκέντρωσης και κρίσεις πανικού, με ταχυκαρδία, ναυτία ή δύσπνοια όταν γίνεται λόγος για τη γέννα. Κάποιες γυναίκες αποφεύγουν να διαβάσουν ή να ακούσουν οτιδήποτε σχετικό και δυσκολεύονται να πάνε στο μαιευτήριο ή στις εξετάσεις. Άλλες αναζητούν ξανά και ξανά πληροφορίες και διαβεβαιώσεις, που τις καθησυχάζουν μόνο για λίγο. Η αποφυγή προσφέρει προσωρινή ανακούφιση και συχνά αφήνει τον φόβο άθικτο ή τον ενισχύει.
Μια ποιοτική μελέτη στην Ιαπωνία (Takegata et al., 2023), με συνεντεύξεις σε δέκα εγκύους που φοβούνταν έντονα τον τοκετό, δίνει πιο ζωντανή εικόνα. Οι γυναίκες περιέγραψαν έναν φόβο που τις ακολουθούσε και την ημέρα και τη νύχτα, δυσκόλευε τη συγκέντρωση και έκανε μερικές να αποφεύγουν ακόμη και τους στενούς φίλους.
Το δείγμα είναι μικρό και δεν επιτρέπει γενικεύσεις. Ακόμη κι όταν οι γιατροί έλεγαν ότι ένα κακό σενάριο συμβαίνει σε μία στις εκατό ή στις χίλιες γεννήσεις, πολλές γυναίκες πίστευαν ότι θα ήταν η μία. Η πληροφορία δεν έφτανε εκεί όπου ζούσε ο φόβος.
Πρωτοπαθής και δευτεροπαθής τοκοφοβία
Η πρωτοπαθής τοκοφοβία αφορά γυναίκες χωρίς προηγούμενη εμπειρία τοκετού. Συνδέεται συχνά με το άγνωστο: την προσδοκία του πόνου, την απώλεια ελέγχου, τις ιστορίες δύσκολων γεννήσεων που έχει ακούσει η γυναίκα.
Η δευτεροπαθής τοκοφοβία αναπτύσσεται μετά από προηγούμενη εμπειρία που βιώθηκε ως δύσκολη, απειλητική ή τραυματική. Η διάκριση ανάμεσα στις δύο μορφές χρονολογείται από τους Hofberg και Brockington (2000). Δεν χρειάζεται οι άλλοι να χαρακτηρίσουν μια εμπειρία «ακραία» για να έχει αφήσει βαθύ αποτύπωμα. Αυτό που μετρά είναι το πώς τη βίωσε η ίδια η γυναίκα και τι εξακολουθεί να σημαίνει γι’ αυτήν.
Στην ίδια μελέτη, μια γυναίκα που είχε ήδη γεννήσει περιέγραψε έναν παρατεταμένο και επώδυνο πρώτο τοκετό, με μια ολόκληρη εβδομάδα αδύναμων ωδίνων και πρόκληση τοκετού, και τον φόβο ότι το μωρό της κινδύνευε. Τώρα φοβόταν για τη ζωή του παιδιού που περίμενε και μήπως βρεθεί χωρίς τον σύντροφό της δίπλα της, γιατί δίσταζε να εξηγήσει στο προσωπικό ποια είναι η σχέση τους. Ο φόβος της αφορούσε τον πόνο, περισσότερο όμως το αν θα προστατευόταν εκείνη και το μωρό της.

Οι ίδιοι ερευνητές θεωρούν τον διαχωρισμό με βάση τον αριθμό των τοκετών υπερβολικά απλό: μια γυναίκα που ετοιμάζεται να γεννήσει για πρώτη φορά μπορεί να κουβαλά ήδη αποβολές ή σεξουαλική κακοποίηση, και προτείνουν να μιλάμε για δευτεροπαθή τοκοφοβία και σε αυτές τις περιπτώσεις.
Γιατί μπορεί να εμφανιστεί η τοκοφοβία;
Δεν υπάρχει μία αιτία, και συχνά η ίδια η γυναίκα δεν ξέρει από πού ξεκίνησε ο φόβος της. Όσα ακολουθούν είναι πιθανοί δρόμοι, όχι αναπόφευκτες διαδρομές.
Ο φόβος του πόνου και της απώλειας ελέγχου
Ο πόνος είναι συχνή πηγή φόβου, αλλά σπάνια το μοναδικό ή το βαθύτερο ζήτημα. Οι γυναίκες της ιαπωνικής μελέτης φοβούνταν, επίσης, τις ιατρικές παρεμβάσεις, τον κίνδυνο για το μωρό και για τη δική τους ζωή, το ενδεχόμενο να πανικοβληθούν και να μείνουν μόνες. Πίσω από όλα αυτά, βρισκόταν συχνά η αίσθηση ότι τίποτα δεν μπορεί να γίνει από πριν και ότι από τον τοκετό δεν υπάρχει διαφυγή.
Μια περιγραφή περίπτωσης από τις ΗΠΑ δείχνει τι συμβαίνει όταν η φροντίδα δεν έχει συνέχεια. Μια έγκυος ζήτησε καισαρική από την πρώτη προγεννητική επίσκεψη. Επειδή συναντούσε διαφορετικούς επαγγελματίες, χρειαζόταν να επαναλαμβάνει το αίτημά της και, απογοητευμένη, στην επίσκεψη της 38ης εβδομάδας έκλαψε και φώναξε στο προσωπικό. Η επιθυμία για καισαρική δεν αποτελεί από μόνη της ένδειξη ψυχολογικής δυσκολίας· χρειάζεται εξατομικευμένη συζήτηση για τις ιατρικές παραμέτρους και τις ανάγκες της γυναίκας.
Προηγούμενες τραυματικές εμπειρίες
Για κάποιες γυναίκες, ο φόβος του τοκετού συνδέεται με εμπειρίες κακοποίησης, παραβίασης ορίων ή άλλο ψυχικό τραύμα. Η σωματική έκθεση, οι εξετάσεις, η ακινησία ή η εξάρτηση από άλλους μπορεί να ενεργοποιούν έντονο αίσθημα απειλής, ακόμη κι όταν η σημερινή κατάσταση διαφέρει από εκείνη του παρελθόντος.
Στην ιαπωνική μελέτη, μία γυναίκα με ιστορικό κακοποίησης στην παιδική ηλικία λιποθυμούσε ή πανικοβαλλόταν στη σκέψη μιας γυναικολογικής εξέτασης. Γνώριζε ότι ο κίνδυνος θανάτου στη γέννα είναι σήμερα μικρός, αλλά η βεβαιότητα ότι θα πεθάνει την κατέλαβε ξαφνικά και ήταν ισχυρότερη από τη λογική. Δεν έχει όμως ιστορικό τραύματος κάθε γυναίκα με τοκοφοβία. Το συμπέρασμα είναι πρακτικό: η φροντίδα χρειάζεται να σέβεται τα σωματικά όρια, τη συναίνεση και τον ρυθμό της γυναίκας.

Η ψυχική σημασία της εγκυμοσύνης
Οι γυναίκες της μελέτης μιλούσαν για ανάμεικτα συναισθήματα, χαρά και τρόμο μαζί, και κάποιες ένιωθαν ότι η γυναίκα που φοβάται τον τοκετό δεν ήταν πια εκείνη που ήταν πριν από την εγκυμοσύνη. Μια μετασύνθεση 14 ποιοτικών μελετών (Wigert et al., 2020) περιέγραψε αυτή την εμπειρία ως «σημείο χωρίς επιστροφή»: η γυναίκα νιώθει ότι δεν υπάρχει δρόμος πίσω και χρειάζεται στήριξη που να χωρά και τα υπαρξιακά της ερωτήματα.
Αυτή η αίσθηση αλλαγής ταυτότητας συναντά όσα περιγράφει η ψυχοδυναμική σκέψη. Η ψυχαναλύτρια Joan Raphael-Leff, στο βιβλίο της για την εγκυμοσύνη, εξέτασε τα νοήματα που παίρνει η τεκνοποίηση στον εσωτερικό κόσμο και τα όνειρα, τους φόβους και τις φαντασιώσεις που πληθαίνουν γύρω από την εγκυμοσύνη και τη γέννα.
Η αγάπη για το παιδί συνυπάρχει συχνά με την ενόχληση, ακόμη και με την εχθρότητα, και η Rozsika Parker, ψυχαναλυτική ψυχοθεραπεύτρια, υποστήριξε ότι αυτή η αμφιθυμία ανήκει στη μητρότητα. Όταν αυτά τα συναισθήματα δεν βρίσκουν χώρο να ειπωθούν, ο φόβος του τοκετού μπορεί να γίνει το σημείο όπου μαζεύονται όσα η γυναίκα δεν τολμά να σκεφτεί: για τη δική της μητέρα, για την ευθύνη, για την εξάρτηση, για το ποια θα είναι μετά. Πρόκειται για θεωρητική ερμηνεία, όχι για τεκμηριωμένο εύρημα, και δεν ισχύει για κάθε γυναίκα. Η αμφιθυμία δεν ακυρώνει την επιθυμία για μητρότητα ούτε κάνει τη γυναίκα λιγότερο κατάλληλη ως μητέρα.
Σε μια θεραπευτική περίπτωση, μια έγκυος φοβόταν επίμονα ότι το παιδί της θα γεννηθεί με σύνδρομο Down. Οι προγεννητικές εξετάσεις δεν επιβεβαίωναν τίποτα τέτοιο, κι εκείνη εξακολουθούσε να φοβάται σε σημείο να θέλει να διακόψει την εγκυμοσύνη. Όταν εξαντλήθηκαν οι ιατρικές διερευνήσεις, κατέληξε σε ειδικό ψυχικής υγείας, και στις συνεδρίες επαναλάμβανε ξανά και ξανά: «Δεν θέλω αυτό το παιδί». Σταδιακά, φάνηκε ότι ο φόβος κάλυπτε εντονότατες ενοχές, που προέρχονταν από έναν πολύ έντονο θυμό προς τον σύντροφό της. Ταυτόχρονα, δεν ήταν βέβαιη ότι εκείνος είναι ο πατέρας, επειδή λίγες εβδομάδες πριν μάθει ότι είναι έγκυος είχε σχέση και με έναν άλλο άνδρα, αν και το ενδεχόμενο αυτό ήταν πολύ απίθανο. Ο φόβος για την υγεία του παιδιού φαίνεται πως λειτουργούσε ως ο τρόπος με τον οποίο έφτανε στην επιφάνεια όσα δεν μπορούσαν να ειπωθούν. Μία περίπτωση δεν γενικεύεται. Δείχνει, όμως, ότι ένας φόβος που οι εξετάσεις δεν καθησυχάζουν αξίζει ακρόαση.

Ποιες συνέπειες μπορεί να έχει;
Όταν ο φόβος είναι έντονος, περιορίζει την καθημερινότητα, δυσκολεύει την επικοινωνία με τον σύντροφο και με τους επαγγελματίες υγείας και επηρεάζει τις αποφάσεις για τον τοκετό. Συχνά, φέρνει ενοχή ή ντροπή, ιδίως όταν η γυναίκα νιώθει ότι «θα έπρεπε» να χαίρεται, και πολλές διστάζουν να μιλήσουν, ακόμη και στους γιατρούς τους. Οι γυναίκες με έντονο φόβο τείνουν να βιώνουν τον τοκετό ως πιο επώδυνο και τραυματικό, οπότε αξίζει προσοχή και η περίοδος μετά τη γέννα.
Δεν είναι επιστημονικά ορθό να αποδίδουμε στην τοκοφοβία, από μόνη της, συγκεκριμένες μαιευτικές επιπλοκές. Η έντονη δυσφορία αξίζει προσοχή για τη δική της επίδραση στην ψυχική υγεία και στην εμπειρία της εγκυμοσύνης, ενώ οι ιατρικοί κίνδυνοι αξιολογούνται εξατομικευμένα από τη μαιευτική ομάδα.
Πώς μπορεί να βοηθήσει η κατάλληλη υποστήριξη;
Το πρώτο βήμα είναι να μπορεί η γυναίκα να μιλήσει για τον φόβο της χωρίς να ακούσει ότι υπερβάλλει ή ότι πρέπει απλώς να χαλαρώσει. Η απλή καθησύχαση, του τύπου «όλα θα πάνε καλά», σπάνια αρκεί, όπως επισημαίνουν οι ερευνητές της ιαπωνικής μελέτης. Χρειάζεται χώρος για να περιγράψει τι ακριβώς φοβάται και τι θα τη βοηθούσε να νιώσει πιο ασφαλής.
Μια ανασκόπηση της Cochrane, του διεθνούς οργανισμού που αξιολογεί τις έρευνες, εξέτασε επτά μελέτες με 1.357 εγκύους με υψηλό ή σοβαρό φόβο τοκετού, όπου δοκιμάστηκαν, μεταξύ άλλων, η ψυχοεκπαίδευση και η γνωσιακή-συμπεριφορική θεραπεία. Ο φόβος στις κλίμακες μπορεί να μειώνεται, αλλά δεν είναι βέβαιο ότι αυτό σημαίνει ουσιαστική κλινική αλλαγή. Δεν υπάρχει μία μέθοδος που να ταιριάζει σε όλες.
Για μια γυναίκα που ζητά καισαρική εξαιτίας τοκοφοβίας, οι οδηγίες για την καισαρική τομή του Εθνικού Ινστιτούτου Υγείας και Κλινικής Αριστείας (NICE) του Ηνωμένου Βασιλείου προβλέπουν πρώτα παραπομπή σε επαγγελματία με εμπειρία στην περιγεννητική ψυχική υγεία. Αν, μετά από ενημερωμένη συζήτηση και στήριξη, εξακολουθεί να το επιθυμεί, της προσφέρεται προγραμματισμένη καισαρική. Η αρχή είναι χρήσιμη και πέρα από τη Βρετανία: ο φόβος εκλαμβάνεται σοβαρά και η απόφαση δεν παίρνεται εν αγνοία της γυναίκας.
Η ψυχοθεραπεία μπορεί να προσφέρει χώρο για να κατανοηθεί τι σημαίνει ο τοκετός για τη συγκεκριμένη γυναίκα, να επεξεργαστούν παλιές τραυματικές εμπειρίες και να διερευνηθούν οι προσδοκίες και οι αμφιθυμίες γύρω από τη μητρότητα. Οι συγγραφείς της ιαπωνικής μελέτης προτείνουν και σύντομη ψυχοδυναμική ψυχοθεραπεία, ως κλινική κατεύθυνση και όχι ως αποτέλεσμα δοκιμών. Για την ψυχοδυναμική προσέγγιση ειδικά, οι μελέτες της Cochrane δεν περιλάμβαναν τέτοιες παρεμβάσεις, και η αξία της προκύπτει προς το παρόν από την κλινική εμπειρία.

Σημαντική είναι και η συνεργασία με τον μαιευτήρα, τη μαία και, όπου χρειάζεται, με ειδικό ψυχικής υγείας. Η σαφής ενημέρωση για τις επιλογές ανακούφισης του πόνου, η συζήτηση για το σχέδιο τοκετού και η συνέχεια στη φροντίδα μειώνουν την αβεβαιότητα.
Πότε χρειάζεται να ζητήσει μια γυναίκα βοήθεια;
Όταν ο φόβος καταλαμβάνει μεγάλο μέρος της ημέρας, διαταράσσει τον ύπνο, προκαλεί κρίσεις πανικού, οδηγεί σε αποφυγή της αναγκαίας φροντίδας ή κάνει τη γυναίκα να αισθάνεται παγιδευμένη, αξίζει να ζητήσει υποστήριξη. Δεν χρειάζεται να περιμένει να φτάσει σε οριακό σημείο ούτε να αποδείξει ότι ο φόβος της είναι «αρκετά σοβαρός». Αξίζει να ρωτήσει από νωρίς ποιος μπορεί να τη στηρίξει. Μπορεί να ξεκινήσει από τον μαιευτήρα ή τη μαία της ή να απευθυνθεί απευθείας σε ψυχολόγο-ψυχοθεραπευτή για ψυχοθεραπευτική υποστήριξη.
Η αναζήτηση βοήθειας δεν σημαίνει ότι η γυναίκα αποτυγχάνει να ανταποκριθεί στην εγκυμοσύνη. Σημαίνει ότι αναγνωρίζει πως περνά μια δύσκολη εμπειρία και δεν χρειάζεται να την αντέξει μόνη της. Η φροντίδα οφείλει να σέβεται τόσο την ψυχική της κατάσταση όσο και το δικαίωμά της να συμμετέχει στις αποφάσεις για το σώμα και τον τοκετό της.
Αν ο φόβος συνοδεύεται από σκέψεις βλάβης προς τον εαυτό ή υπάρχει άμεσος κίνδυνος, ο αριθμός έκτακτης ανάγκης είναι το 112 και η Γραμμή Παρέμβασης για την Αυτοκτονία λειτουργεί στο 1018.
Όταν ο φόβος και η επιθυμία συνυπάρχουν
Η γυναίκα που επιθυμεί το παιδί της και τρέμει τον τοκετό δεν χρειάζεται να αποφασίσει ποιο από τα δύο είναι το αληθινό. Μπορεί να είναι και τα δύο, και αυτό το «και τα δύο» είναι συχνά το πιο δύσκολο να ειπωθεί σε έναν κόσμο που περιμένει από μια έγκυο να λάμπει.
Η φροντίδα αρχίζει όταν κάποιος ακούει και τον φόβο και την επιθυμία, χωρίς να ζητά από τη γυναίκα να σβήσει το ένα για να αποδείξει το άλλο. Ο φόβος μπορεί να μη χαθεί, αλλά η γυναίκα αποκτά τη δυνατότητα να σκεφτεί τον τοκετό, να ρωτήσει γι’ αυτόν και να τον προετοιμάσει μαζί με άλλους, αντί να τον αποφεύγει μόνη της.
Συχνές ερωτήσεις για την τοκοφοβία
Η τοκοφοβία είναι το ίδιο με το συνηθισμένο άγχος πριν από τον τοκετό;
Όχι. Η ανησυχία είναι συχνή στην εγκυμοσύνη. Στην τοκοφοβία, ο φόβος είναι πολύ πιο έντονος και επίμονος και επηρεάζει ουσιαστικά την καθημερινότητα και τις αποφάσεις της γυναίκας.
Μπορεί να εμφανιστεί σε γυναίκα που δεν έχει γεννήσει ποτέ;
Ναι. Η πρωτοπαθής τοκοφοβία μπορεί να εμφανιστεί πριν από την πρώτη εγκυμοσύνη ή κατά τη διάρκειά της, χωρίς προηγούμενη εμπειρία τοκετού.
Μπορεί να εμφανιστεί μετά από έναν δύσκολο τοκετό;
Ναι. Μια προηγούμενη εμπειρία, που βιώθηκε ως απειλητική ή τραυματική, μπορεί να συνδέεται με έντονο φόβο σε επόμενη εγκυμοσύνη. Δεν συμβαίνει, όμως, σε όλες τις γυναίκες που είχαν δύσκολο τοκετό.
Η τοκοφοβία σημαίνει ότι μια γυναίκα δεν θέλει πραγματικά να γίνει μητέρα;
Όχι. Μια γυναίκα μπορεί να επιθυμεί την εγκυμοσύνη και το παιδί της και ταυτόχρονα να φοβάται βαθιά τον τοκετό. Η επιθυμία για μητρότητα και ο φόβος μπορούν να συνυπάρχουν.
Μπορεί να αντιμετωπιστεί με ψυχοθεραπεία;
Η ψυχολογική υποστήριξη μπορεί να βοηθήσει, αλλά δεν υπάρχει μία μέθοδος που να ταιριάζει σε όλες. Οι έρευνες δείχνουν ότι ορισμένες παρεμβάσεις μειώνουν τον φόβο στις κλίμακες, χωρίς να είναι βέβαιο ότι αυτό σημαίνει ουσιαστική κλινική αλλαγή. Η φροντίδα προσαρμόζεται στην ένταση του φόβου, στο ιστορικό και στις ανάγκες κάθε γυναίκας.
Σε ποιον μπορεί να απευθυνθεί μια γυναίκα;
Μπορεί να ξεκινήσει συζητώντας με τον μαιευτήρα ή τη μαία της και να ζητήσει παραπομπή σε επαγγελματία με εμπειρία στην περιγεννητική ψυχική υγεία. Αν ο φόβος συνδέεται με τραυματικές εμπειρίες ή έντονο άγχος, η ψυχοθεραπευτική υποστήριξη μπορεί να αποτελέσει μέρος της φροντίδας.
Dr. Σάββας Ν. Σαλπιστής, M.Sc., Ph.D.
Κλινικός Ψυχολόγος – Ψυχοθεραπευτής
Online συνεδρίες ψυχοθεραπείας
Ραντεβού στο γραφείο

Σάββας Ν. Σαλπιστής, M.Sc. Ph.D.
Κλινικός Ψυχολόγος Πανεπιστημίου Στοκχόλμης ενηλίκων και παίδων. Διπλωματούχος Ψυχοθεραπευτής Βασιλικού Ιατροχειρουργικού Ινστιτούτου Karolinska Στοκχόλμης.Κάθε δυσκολία κρύβει μέσα της την προοπτική μιας νέας αρχής. Αν νιώθετε ότι οι σκέψεις σας σας βαραίνουν, είμαι εδώ για να τις μοιραστούμε και να βρούμε μαζί τη δική σας εσωτερική ισορροπία.
Πνευματικά Δικαιώματα: Το περιεχόμενο της ιστοσελίδας www.i-psyxologos.gr αποτελεί πνευματική ιδιοκτησία του Σάββα Σαλπιστή. Η αναδημοσίευση επιτρέπεται αποκλειστικά με την παράθεση ενεργού συνδέσμου (active link) στην πηγή.

