Γραφείο

Γραφείο: Πατριάρχου Ιωακείμ 10, Θεσσαλονίκη (Αγία Σοφία,κέντρο)

Υπάρχουν άνθρωποι που λένε «ναι» πριν προλάβουν να αναρωτηθούν αν πραγματικά θέλουν. Αναλαμβάνουν μια ακόμη υποχρέωση, απαντούν σε ένα ακόμη μήνυμα, μένουν σε μια συζήτηση, ενώ έχουν ήδη κουραστεί. Ύστερα, όταν μένουν μόνοι, μπορεί να εμφανιστεί θυμός: «Γιατί δεν είπα απλώς όχι;»

Το «όχι» μπορεί να είναι απολύτως λογικό και παρ’ όλα αυτά να βιώνεται σαν κάτι επικίνδυνο. Μήπως ο άλλος θυμώσει, απογοητευτεί ή απομακρυνθεί, και μέσα μας  εμφανίζεται, ταυτόχρονα, η ενοχή: «Μήπως είμαι εγωιστής;»

Τα προσωπικά όρια είναι ο τρόπος με τον οποίο αναγνωρίζουμε και επικοινωνούμε τι μπορούμε, τι θέλουμε και τι δεν μπορούμε ή δεν θέλουμε να δεχτούμε στις σχέσεις μας. Δεν είναι τείχη απομόνωσης· βοηθούν να συνυπάρχουν η προσωπική αυτονομία και η συναισθηματική σύνδεση.

Τι είναι τα προσωπικά όρια;

Το ζήτημα των ορίων αφορά, πέρα από το αν ξέρουμε ή μπορούμε να λέμε «όχι», και το τι συμβαίνει μέσα μας όταν διαφοροποιούμαστε από έναν άνθρωπο που έχει σημασία για εμάς. Τα όρια μοιάζουν περισσότερο με μια ευδιάκριτη αλλά ευέλικτη γραμμή ανάμεσα στο «δικό μου» και στο «δικό σου» παρά με αόρατο φράχτη γύρω από τον εαυτό μας: ο χρόνος μου, ο χώρος μου, το σώμα μου, οι αντοχές μου, οι ανάγκες μου, αλλά και όσα είμαι διατεθειμένος να αναλάβω για κάποιον άλλον.

Ένα όριο μπορεί να πάρει τη μορφή μιας απλής φράσης: «Σήμερα δεν μπορώ να το κάνω». Μπορεί να σημαίνει «Χρειάζομαι λίγο χρόνο πριν συνεχίσουμε αυτή τη συζήτηση» ή «Θέλω να σε βοηθήσω, αλλά όχι με αυτόν τον τρόπο».

Στις προσωπικές σχέσεις, τα όρια ρυθμίζουν την εγγύτητα και την απόσταση. Επιτρέπουν σε δύο ανθρώπους να παραμένουν ξεχωριστοί ενώ συνδέονται, χωρίς να καταργούν τη σχέση.

Τα όρια εμφανίζονται σε πολλά πεδία της ζωής: στον χρόνο και στο σώμα, στην οικογένεια, στη δουλειά, στον ψηφιακό μας χώρο. Παντού επιστρέφει το ίδιο ερώτημα: τι μπορώ να δώσω χωρίς να χάσω τον εαυτό μου;

Κιμωλία σε ξύλινο πάτωμα σχηματίζει μια απαλή, ελαφρά θαμπωμένη γραμμή, με ένα ζευγάρι παπούτσια σε κάθε πλευρά
Τα προσωπικά όρια ορίζουν τον χώρο μέσα στον οποίο μπορούμε να παραμένουμε ο εαυτός μας χωρίς να απομακρυνόμαστε από τον άλλον

Γιατί είναι σημαντικά τα όρια στη ζωή μας;

Χωρίς κάποια αίσθηση ορίου, η εγγύτητα μπορεί να μετατραπεί σε υπερβολική προσαρμογή. Μπορεί να αρχίσω να ρωτώ πρώτα τι χρειάζεται ο άλλος και μόνο αργότερα, αν υπάρχει χώρος, για το τι χρειάζομαι εγώ. Όταν αυτό γίνεται αμοιβαίο και μόνιμο, μπορεί να θυμίζει τη συνεξάρτηση στις σχέσεις. Στην άλλη άκρη, βρίσκεται η υπερβολική απομάκρυνση: η προστασία γίνεται τόσο αυστηρή, ώστε η οικειότητα να βιώνεται ως απειλή.

Το υγιές όριο βρίσκεται κάπου ανάμεσα στη μέγιστη απόσταση και στη διαρκή διαθεσιμότητα: στην ικανότητα να παραμένω σε σχέση χωρίς να χάνω τη δική μου θέση, να αγαπώ χωρίς να συμφωνώ σε όλα και να βοηθώ χωρίς να αναλαμβάνω την ευθύνη της ζωής του άλλου.

Η ιδέα αυτή συνδέεται με τη διαφοροποίηση του εαυτού, μια έννοια της θεωρίας του ψυχιάτρου Murray Bowen για την ικανότητα να παραμένει κανείς συνδεδεμένος χωρίς να χάνει την αυτονομία του. Μια ανασκόπηση 295 μελετών βρήκε ότι η διαφοροποίηση συνδέεται με καλύτερη ψυχική υγεία και με καλύτερη ποιότητα στη σχέση, και σημείωσε ότι λείπουν ακόμη διαχρονικές ή αιτιώδεις μελέτες που να δείχνουν τι προηγείται και τι έπεται.

Γιατί δυσκολευόμαστε να βάλουμε όρια;

Η δυσκολία στα όρια δεν έχει μία μόνο εξήγηση. Για κάποιον μπορεί να συνδέεται με τον φόβο της σύγκρουσης, για κάποιον άλλον με την ανάγκη αποδοχής, με την ενοχή ή με τη συνήθεια να είναι το «καλό παιδί» που φροντίζει υπερβολικά τους άλλους. Σε άλλες περιπτώσεις, το πρόβλημα βρίσκεται λιγότερο στο ίδιο το «όχι» και περισσότερο στη δυσκολία να αντέξει κανείς τη δυσαρέσκεια που ίσως ακολουθήσει.

Στη θεραπεία μπορεί να προκύψει μια εσωτερική αντίφαση: ο άνθρωπος ξέρει καθαρά τι δεν θέλει και, την ίδια στιγμή, νιώθει ότι το να το πει θα ήταν κάτι κακό..

Δύο χέρια κρατούν ασταθή στοίβα από πιάτα: η δυσκολία να βάλουμε όρια όταν αναλαμβάνουμε περισσότερα από όσα μπορούμε
Όταν δυσκολευόμαστε να πούμε «όχι», μπορεί να συνεχίζουμε να αναλαμβάνουμε περισσότερα ακόμη κι όταν οι αντοχές μας έχουν εξαντληθεί.

Η ψυχοδυναμική ματιά: τι φοβάμαι όταν διαφοροποιούμαι από τον άλλον;

Η ψυχοδυναμική προσέγγιση εξετάζει, εκτός από τη συμπεριφορά, και το προσωπικό νόημα που αυτή έχει. Δύο άνθρωποι μπορεί να λένε «ναι» στην ίδια παράκληση, ο ένας επειδή πραγματικά θέλει να βοηθήσει και ο άλλος επειδή φοβάται τι θα συμβεί αν αρνηθεί. Εξωτερικά, βλέπουμε την ίδια πράξη, ενώ εσωτερικά μπορεί να υπάρχουν εντελώς διαφορετικές ιστορίες.

Γι’ αυτό χρειάζεται προσοχή σε εύκολες εξηγήσεις του τύπου «δυσκολεύεσαι να βάλεις όρια επειδή έχεις τραυματιστεί στην παιδική ηλικία». Οι πρώιμες σχέσεις μπορεί να αποτελούν σημαντικό μέρος της προσωπικής ιστορίας, αλλά δεν είναι αυτόματα η μοναδική αιτία μιας σημερινής δυσκολίας. Ρόλο παίζουν η προσωπικότητα, οι τρέχουσες σχέσεις, οι συνθήκες ζωής και τα μοτίβα που έχουν διαμορφωθεί στην πορεία.

Το ουσιαστικό ερώτημα είναι πιο ανοιχτό: τι φοβάται αυτός ο άνθρωπος ότι θα συμβεί αν διαφοροποιηθεί από τον άλλον;

Όρια, εγγύτητα και διαφοροποίηση

Η διαφοροποίηση περιγράφει την ικανότητα να διατηρώ μια αίσθηση του εαυτού μου, ενώ παραμένω συνδεδεμένος. Ο άνθρωπος που τη διαθέτει χρειάζεται τους άλλους, όπως όλοι, αλλά μπορεί να διαφωνεί χωρίς να νιώθει ότι καταστρέφει τη σχέση και να ζητά χώρο χωρίς να χάνει την επαφή.

Μια πρόσφατη μελέτη με 352 νέους ενήλικες από την Ιταλία και τη Νότια Κορέα βρήκε ότι υψηλότερη διαφοροποίηση συνδεόταν με χαμηλότερη ψυχολογική δυσφορία και στις δύο χώρες, ενώ στους Κορεάτες η διάσταση της συγχώνευσης με τους άλλους φάνηκε να έχει προστατευτικό ρόλο. Το εύρημα μάς θυμίζει ότι η ψυχολογική λειτουργία δεν εξελίσσεται έξω από το κοινωνικό και πολιτισμικό περιβάλλον, και ότι αυτό που θεωρούμε υγιές όριο μπορεί να μοιάζει διαφορετικό από κουλτούρα σε κουλτούρα.

Όταν το «ναι» κρύβει θυμό

Η δυσκολία να βάλουμε όρια μπορεί να έχει ένα παράδοξο αποτέλεσμα: να λέμε «ναι» και ύστερα να θυμώνουμε επειδή ο άλλος δεν κατάλαβε ότι εννοούσαμε «όχι».

Χάλκινος βραστήρας σε χαμηλή φλόγα με λεπτό ατμό: όταν το «ναι» κρύβει θυμό και ανείπωτες ανάγκες
Ο θυμός μπορεί να συσσωρεύεται όταν λέμε «ναι» ενώ μέσα μας θέλουμε να πούμε «όχι».

Σε μια θεραπευτική συνεδρία, μια γυναίκα μιλά, για ακόμη μία φορά, για το πόσο «απαιτητικοί» είναι οι άνθρωποι γύρω της. Καθώς περιγράφει όλα όσα κάνει για τους άλλους, η φωνή της παραμένει ήρεμη. Όταν όμως αναφέρεται σε κάτι που της ζήτησε ο σύντροφός της, σφίγγει ασυναίσθητα τα χέρια της και για μια στιγμή σταματά να αναπνέει βαθιά.

«Δεν με πειράζει να βοηθάω», λέει. «Απλώς… μερικές φορές θα ήθελα να καταλαβαίνουν μόνοι τους ότι έχω κουραστεί.»

Η φράση αυτή μπορεί να ανοίξει μια σημαντική θεραπευτική διερεύνηση. Ίσως, εκτός από το ότι οι άλλοι ζητούν πολλά, να υπάρχει και η δυσκολία της ίδιας να δείξει πότε έχει φτάσει στα όριά της. Ο θυμός έχει ήδη εμφανιστεί, αλλά το όριο που θα μπορούσε να τον προλάβει δεν έχει ακόμη ειπωθεί.

Ο θυμός δεν είναι πάντοτε το πρόβλημα. Μπορεί να είναι το τελευταίο σημάδι ότι ένα όριο έχει παραβιαστεί ή, σε ορισμένες περιπτώσεις, ότι δεν έχει ποτέ εκφραστεί καθαρά. Η θεραπευτική εργασία στοχεύει να κατανοηθεί τι προσπαθεί να προστατεύσει ο θυμός και να βρεθεί ένας τρόπος να εκφραστεί η ανάγκη, πριν ο θυμός χρειαστεί να μιλήσει για λογαριασμό της. Δεν δικαιώνει βέβαια κάθε θυμός οποιαδήποτε συμπεριφορά. Αξίζει, όμως, να ακουστεί πριν μετατραπεί σε επίθεση, σε παθητική επιθετικότητα ή σε σιωπηλή απομάκρυνση.

Όταν τα όρια γίνονται τείχη

Υπάρχει και η αντίστροφη δυσκολία. Μερικές φορές, η λέξη «όριο» χρησιμοποιείται για να περιγράψει μια σχεδόν απόλυτη απομάκρυνση: δεν εξηγώ, δεν διαπραγματεύομαι, δεν αφήνω κανέναν να πλησιάσει.

Μια απόσταση δεν γίνεται υγιές όριο επειδή την ονομάζουμε έτσι.Ένα όριο λέει «μέχρι εδώ μπορώ», ενώ ένα τείχος λέει «δεν θα σε αφήσω να με πλησιάσεις καθόλου.

Η διάκριση έχει σημασία, επειδή η διαφοροποίηση δεν ταυτίζεται με την αποκοπή. Στη θεωρία του Bowen, η συναισθηματική εμπλοκή και η συναισθηματική αποκοπή είναι διαφορετικοί τρόποι διαχείρισης της σχεσιακής έντασης. Όταν η απόσταση γίνεται άμυνα απέναντι στην οικειότητα, μιλάμε συχνά για φόβο εγγύτητας.

Ψηλός τοίχος από τούβλα με μικρό φωτισμένο παράθυρο: όταν τα όρια γίνονται τείχη
Ένα όριο προστατεύει όταν αφήνει χώρο για τη σχέση· όταν κλείνει κάθε πέρασμα, μπορεί να γίνει τείχος.

Τι συμβαίνει όταν αρχίζουμε να βάζουμε όρια;

Συχνά, η πρώτη συνέπεια είναι η ενοχή, πριν έρθει οποιαδήποτε ανακούφιση. Αν κάποιος έχει συνηθίσει να είναι διαρκώς διαθέσιμος, ένα καινούργιο «όχι» μπορεί να μοιάζει σχεδόν αφύσικο. Οι άλλοι, επίσης, μπορεί να χρειαστούν χρόνο για να προσαρμοστούν. Κάποιοι θα σεβαστούν το νέο όριο, ενώ κάποιοι άλλοι μπορεί να αντιδράσουν. Όταν η ενοχή φαίνεται δυσανάλογη με όσα έγιναν, αξίζει να ρωτήσουμε από πού προέρχεται, και η ασυνείδητη ενοχή είναι ένας από τους δρόμους για να το κατανοήσουμε.

Η αντίδραση των άλλων δείχνει ότι μια σχέση αλλάζει, όταν αλλάζει ο τρόπος με τον οποίο συμμετέχουμε σε αυτήν, και δεν αποδεικνύει ότι το όριο ήταν λάθος.

Και εδώ εμφανίζεται μια πιο ώριμη μορφή ελευθερίας: να μπορώ να αντέξω ότι ο άλλος ίσως δεν αποδεχθεί το όριό μου, αντί να προσπαθώ να τον κάνω να το αποδεχτεί.

Πώς βάζουμε όρια στις σχέσεις;

Ένα όριο μπορεί να είναι συγκεκριμένο και ήρεμο, χωρίς σκληρότητα ή επιθετικότητα: «Δεν μπορώ να το αναλάβω», «Δεν θέλω να συνεχίσουμε αυτή τη συζήτηση τώρα», «Μπορώ να βοηθήσω με αυτό, αλλά όχι με εκείνο».

Το δύσκολο μέρος συχνά έρχεται μετά. Ο άλλος μπορεί να διαφωνήσει, να θυμώσει ή να απογοητευτεί. Το όριο βοηθά να δηλώσουμε καθαρά τη δική μας θέση και αφήνει την αντίδρασή του έξω από τον έλεγχό μας.

Ένα όριο αφορά συχνά τη δική μας συμπεριφορά και λιγότερο αυτό που ζητάμε από τον άλλον. Το «Μη μου στέλνεις μηνύματα το βράδυ» είναι αίτημα και εξαρτάται από εκείνον. Το «Μετά τις οκτώ δεν απαντώ σε μηνύματα δουλειάς» είναι κάτι που μπορώ να τηρήσω μόνος μου. Όταν ο άλλος ξαναπερνά το όριο, βοηθά συχνά να το επαναλάβουμε με τον ίδιο ήρεμο τόνο, χωρίς νέες εξηγήσεις και χωρίς κλιμάκωση. Αν η παραβίαση συνεχίζεται, το επόμενο βήμα αφορά πάλι τη δική μας πράξη: να αποχωρήσουμε από τη συζήτηση ή να περιορίσουμε όσα προσφέρουμε.

Η οριοθέτηση είναι κάτι διαφορετικό από την επιθετικότητα. Η διεκδικητική επικοινωνία εκφράζει ανάγκες, δικαιώματα και θέσεις με τρόπο άμεσο και σεβαστικό, χωρίς αυτοακύρωση και χωρίς επίθεση.

Ξύλινη γέφυρα με δύο φιγούρες που πλησιάζουν: πώς βάζουμε όρια στις σχέσεις χωρίς να χάνουμε την εγγύτητα
Τα όρια στις σχέσεις δημιουργούν χώρο για εγγύτητα χωρίς να απαιτούν την απώλεια της προσωπικής μας θέσης.

Στις στενές σχέσεις, αυτό έχει ιδιαίτερη σημασία. Μια σχέση στην οποία επιτρέπεται μόνο η συμφωνία δεν είναι απαραίτητα ασφαλής, και η δυνατότητα να διαφωνούμε και να παραμένουμε σε επαφή αποτελεί μέρος της σχεσιακής ωριμότητας.

Υπάρχει και μια εξαίρεση που αξίζει να ειπωθεί καθαρά. Όταν ο φόβος για την αντίδραση του άλλου αφορά την ασφάλεια και όχι μόνο την ενοχή ή τη δυσαρέσκεια, το ζήτημα ξεπερνά τα προσωπικά όρια και αξίζει να συζητηθεί με ειδικό. Σε άμεσο κίνδυνο, ο ενιαίος ευρωπαϊκός αριθμός έκτακτης ανάγκης είναι το 112, και γυναίκες, που βιώνουν βία μέσα σε μια σχέση, μπορούν να καλέσουν τη δωρεάν Γραμμή SOS 15900, που λειτουργεί όλο το 24ωρο.

Η ψυχοθεραπεία και η ανακάλυψη του προσωπικού ορίου

Στην ψυχοθεραπεία, μπορεί να χρειαστεί να διερευνηθεί όχι μόνο πώς θα ειπωθεί ένα όριο, αλλά γιατί το συγκεκριμένο όριο είναι τόσο δύσκολο να ειπωθεί.

Τι αισθάνομαι όταν ο άλλος δυσαρεστείται; Πόση ενοχή μπορώ να αντέξω; Πότε μπερδεύω τη φροντίδα με την υποχρέωση; Πότε η ανάγκη του άλλου γίνεται αυτόματα δική μου ευθύνη;

Μέσα στη θεραπευτική σχέση, τέτοια μοτίβα μπορεί να εμφανιστούν όχι μόνο ως περιεχόμενο μιας αφήγησης αλλά και στον ίδιο τον τρόπο με τον οποίο ο θεραπευόμενος σχετίζεται, ζητά, αποσύρεται ή δυσκολεύεται να διαφωνήσει. Έτσι, η θεραπεία προσφέρει έναν χώρο όπου το όριο γίνεται αντικείμενο κατανόησης και νέας εμπειρίας, και μένει λιγότερο μια τεχνική επικοινωνίας.

Όταν το όριο επιτρέπει τη συνάντηση

Να μπορώ να σε αγαπώ και να διαφωνώ μαζί σου, να σε χρειάζομαι και να έχω δικό μου χώρο, να σε φροντίζω χωρίς να αναλαμβάνω την ευθύνη της ζωής σου. Ένα ώριμο όριο μοιάζει με ευέλικτη μεθόριο που επιτρέπει να υπάρχουν και οι δύο, και λιγότερο με τοίχο ανάμεσά τους.

Η ουσία των ορίων δεν βρίσκεται, τελικά, στο να μάθουμε να λέμε περισσότερο «όχι». Βρίσκεται στο να γνωρίζουμε πότε το «ναι» είναι πραγματικά δικό μας και πότε το λέμε από φόβο.

Συχνές ερωτήσεις για τα προσωπικά όρια

Τι είναι τα προσωπικά όρια;

Τα προσωπικά όρια είναι ο τρόπος με τον οποίο αναγνωρίζουμε και επικοινωνούμε τις ανάγκες, τις δυνατότητες, τις επιθυμίες και τους περιορισμούς μας μέσα στις σχέσεις. Βοηθούν να διατηρούμε την προσωπική μας θέση, χωρίς να χάνουμε τη δυνατότητα σύνδεσης με τους άλλους.

Γιατί δυσκολεύομαι να βάλω όρια;

Η δυσκολία μπορεί να σχετίζεται με ενοχή, φόβο σύγκρουσης ή απόρριψης, ανάγκη αποδοχής, συνήθεια υπερβολικής προσαρμογής ή με τον τρόπο που έχει μάθει κάθε άνθρωπος να σχετίζεται με τους άλλους. Δεν υπάρχει μία μοναδική αιτία που να εξηγεί όλες τις περιπτώσεις.

Πώς μπορώ να βάλω όρια στις σχέσεις μου;

Ένα όριο μπορεί να εκφραστεί απλά και συγκεκριμένα: «Δεν μπορώ να το κάνω αυτό», «Χρειάζομαι χρόνο», «Δεν θέλω να το συζητήσω τώρα» ή «Μπορώ να βοηθήσω με αυτόν τον τρόπο, όχι όμως με τον άλλον». Σημαντικό είναι να αναγνωρίζουμε ότι δεν μπορούμε να ελέγξουμε την αντίδραση του άλλου.

Το να βάζω όρια σημαίνει ότι απομακρύνομαι από τους άλλους;

Όχι. Ένα όριο μπορεί να προστατεύει την προσωπική αυτονομία χωρίς να καταργεί τη σχέση. Η διαφοροποίηση αφορά ακριβώς την ικανότητα να παραμένουμε συνδεδεμένοι, ενώ διατηρούμε τη δική μας θέση.

Είναι υγιές να λέω πάντα «όχι»;

Όχι. Ούτε η συνεχής προσαρμογή ούτε η συνεχής άρνηση αποτελούν από μόνες τους ένδειξη υγιών ορίων. Το ζητούμενο είναι η δυνατότητα να επιλέγουμε με μεγαλύτερη ελευθερία πότε θέλουμε να δώσουμε, πότε να αρνηθούμε και πότε να ζητήσουμε περισσότερο χώρο.

Πώς μπορεί να βοηθήσει η ψυχοθεραπεία στα προσωπικά όρια;

Η ψυχοθεραπεία μπορεί να βοηθήσει στην κατανόηση των συναισθημάτων και των σχεσιακών μοτίβων που κάνουν την οριοθέτηση δύσκολη. Ιδιαίτερα σημαντικό μπορεί να είναι να διερευνηθεί τι φοβάται ο άνθρωπος ότι θα συμβεί όταν διαφοροποιείται από τους άλλους και πώς μπορεί να παραμένει σε σχέση χωρίς να χάνει την αίσθηση του εαυτού του.

Σάββας Ν. Σαλπιστής

Σάββας Ν. Σαλπιστής, M.Sc. Ph.D.

Κλινικός Ψυχολόγος Πανεπιστημίου Στοκχόλμης ενηλίκων και παίδων. Διπλωματούχος Ψυχοθεραπευτής Βασιλικού Ιατροχειρουργικού Ινστιτούτου Karolinska Στοκχόλμης.

Κάθε δυσκολία κρύβει μέσα της την προοπτική μιας νέας αρχής. Αν νιώθετε ότι οι σκέψεις σας σας βαραίνουν, είμαι εδώ για να τις μοιραστούμε και να βρούμε μαζί τη δική σας εσωτερική ισορροπία.

Προτεινόμενα άθρα

Leave A Comment

Η ηλ. διεύθυνση σας δεν δημοσιεύεται. Τα υποχρεωτικά πεδία σημειώνονται με *