«Καλά, ποιος νομίζει πως είναι τελικά; Από τύχη βρέθηκε στο σωστό μέρος.» Είναι η φράση που ακούγεται πιο συχνά στο γραφείο όταν μιλάμε για τον φθόνο, με μια ελαφριά ειρωνεία που υποβαθμίζει τον άλλον.
Μια γυναίκα περιέγραφε την προαγωγή μιας συναδέλφου της, ενώ πίστευε ότι τη θέση θα την έπαιρνε η ίδια. Έσφιγγε τα χείλη της, κατάπινε μερικές φορές και διόρθωνε ξανά και ξανά τον γιακά του πουκαμίσου της. Πίσω από τη φράση αυτή και από τις κινήσεις της γυναίκας βρίσκεται ο φθόνος: ο πόνος που νιώθουμε όταν κάποιος άλλος έχει ή πετυχαίνει κάτι που θα θέλαμε κι εμείς.
Σπάνια κάποιος λέει «φθονώ». Η λέξη έχει ηθικό φορτίο και προτιμάμε να μιλάμε για αδικία, απογοήτευση ή θυμό. Ο φθόνος όμως είναι μια βαθιά ανθρώπινη εμπειρία και δεν αποδεικνύει κακό χαρακτήρα. Δείχνει τι έχει σημασία για εμάς, γιατί τον νιώθουμε κυρίως απέναντι σε ανθρώπους που μοιάζουν με εμάς
Ο φθόνος είναι το επώδυνο συναίσθημα που προκαλεί η επιτυχία ή η χαρά ενός άλλου, όταν μας φέρνει αντιμέτωπους με όσα νιώθουμε ότι μας λείπουν. Συχνά κρύβει ανασφάλεια, σύγκριση ή μια ανάγκη που δυσκολευόμαστε να αναγνωρίσουμε, και δεν σημαίνει απαραίτητα κακία.
Τι είναι ο φθόνος και γιατί μας πονά η χαρά του άλλου;
Ο φθόνος σπάνια στρέφεται σε ανθρώπους πολύ μακρινούς. Η επιτυχία ενός διάσημου επιχειρηματία μάς εντυπωσιάζει, αλλά δεν μάς αναστατώνει βαθιά. Μάς πονά η χαρά ενός φίλου ή η πρόοδος ενός συναδέλφου, δηλαδή ενός ανθρώπου που μοιάζει με εμάς. Ο Αριστοτέλης το είχε προσέξει στη Ρητορική του: φθονούμε όσους θεωρούμε ίσους μας, για παράδειγμα στην ηλικία, στην καταγωγή ή στην περιουσία, και περισσότερο από όλους εκείνους των οποίων η επιτυχία μοιάζει να μας κατηγορεί, γιατί νιώθουμε ότι αφήσαμε το καλό αυτό να μας ξεφύγει.

Κοιτάζουμε έναν συνομήλικο που πέτυχε κάτι που θέλαμε κι εμείς και βλέπουμε μαζί και τη δική μας διαδρομή: τις επιλογές που κάναμε και τις ευκαιρίες που χάσαμε. Γι’ αυτό ο φθόνος δύσκολα αναγνωρίζεται. Δεν μοιάζει με καθαρή εχθρότητα, μοιάζει με μια μικρή εσωτερική συρρίκνωση: κάτι μέσα μας μικραίνει για μια στιγμή.
«Δεν έχω τίποτα προσωπικό μαζί του, αλλά του έρχονται όλα τόσο εύκολα, ενώ εγώ πασχίζω χρόνια;» Έτσι μίλησε στο γραφείο μια γυναίκα για τον σύντροφό της. Στη φράση διακρίνεται πάνω απ’ όλα η σύγκριση ανάμεσα στην ευκολία του και στα χρόνια της δικής της προσπάθειας.
Η αμηχανία που συνοδεύει το συναίσθημα είναι συχνά πιο δύσκολη από το ίδιο το συναίσθημα. Σκεφτόμαστε ότι ένας καλός φίλος θα έπρεπε να χαίρεται χωρίς δεύτερες σκέψεις. Έτσι ο φθόνος κρύβεται πίσω από τη ντροπή πριν προλάβουμε να τον αναγνωρίσουμε.
Ας πούμε ότι ένας φίλος εκδίδει το πρώτο του βιβλίο: χαμογελάμε, τον συγχαίρουμε, χαιρόμαστε πραγματικά. Αργότερα, μόνοι στο σπίτι, νιώθουμε μια μελαγχολία που δεν ξέρουμε από πού έρχεται. Έχει να κάνει με μια παλιά δική μας επιθυμία να γράψουμε, που εγκαταλείψαμε χωρίς ποτέ να συμφιλιωθούμε μαζί της.
Φθόνος, ζήλια και ζήλος: ποια η διαφορά;
Στα καθημερινά ελληνικά λέμε συχνά «ζήλια» και εννοούμε φθόνο. Η ψυχανάλυση τα ξεχωρίζει. Η Melanie Klein, στο έργο της «Envy and Gratitude» (1957), περιέγραψε τον φθόνο ως συναίσθημα δύο προσώπων: εμείς και ο άλλος, ο οποίος έχει κάτι που θέλουμε. Η ζήλια αφορά τρία πρόσωπα: φοβόμαστε ότι θα χάσουμε την αγάπη ή την προσοχή κάποιου προς όφελος ενός τρίτου. Φθονούμε όσα έχει ο άλλος, ζηλεύουμε όσα φοβόμαστε ότι θα χάσουμε.
Ο Αριστοτέλης ξεχώριζε τον ζήλο από τον φθόνο. Ο ζήλος είναι κι αυτός επώδυνος, αλλά μας κινητοποιεί να αποκτήσουμε το καλό που βλέπουμε στον άλλον. Ο φθόνος μάς κάνει να θέλουμε να το στερηθεί ο άλλος. Στον ζήλο κοιτάζουμε προς το δικό μας μέλλον, στον φθόνο κοιτάζουμε το πρόσωπο του άλλου. Η ψυχοδυναμική σκέψη ρωτά κυρίως τι μάς λέει το συναίσθημα και όχι αν είναι καλό ή κακό.

Ο θαυμασμός μοιάζει με φθόνο στην αρχή, γιατί και τα δύο ξεκινούν από κάτι που αναγνωρίζουμε αξιόλογο στον άλλον. Στον θαυμασμό μπορούμε να χαρούμε για το καλό του άλλου, ακόμη κι όταν το ίδιο καλό λείπει από εμάς.
Η ναρκισσιστική ευαλωτότητα: όταν η αξία μοιάζει εύθραυστη
Ο φθόνος δεν είναι πάντα ίδιος. Άλλοτε περνά σαν μια μικρή σκιά που διασχίζει τη σκέψη, και άλλοτε μένει, πιο επίμονος και πιο επώδυνος. Όταν μένει, συνήθως αγγίζει τον τρόπο που βιώνουμε την ίδια μας την αξία.
Όταν ο φθόνος αγγίζει την αξία μας, η ψυχοδυναμική σκέψη μιλά για ναρκισσιστική ευαλωτότητα. Οι Pincus και Lukowitsky (2010) την αναφέρουν, μαζί με τη μεγαλειώδη αυτοεικόνα (grandiosity), ως μία από τις δύο βασικές εκφάνσεις του παθολογικού ναρκισσισμού. Ο όρος αφορά ανθρώπους που δυσκολεύονται να νιώσουν μια σταθερή εσωτερική αίσθηση αξίας και γι’ αυτό εξαρτώνται περισσότερο από εξωτερικές επιβεβαιώσεις, κάτι που συναντάμε και στην εύθραυστη αυτοεκτίμηση.
Όταν δεν νιώθουμε σίγουροι για την αξία μας, η ζωή των άλλων μάς απασχολεί πολύ περισσότερο. Η επιτυχία τους γίνεται ασυνείδητα ένα σχόλιο για εμάς, σαν να θέτει το ίδιο αθόρυβο ερώτημα: «Κι εσύ πού βρίσκεσαι;» Τη στιγμή αυτή η εικόνα απλουστεύεται: ο άλλος μοιάζει να έχει τα πάντα και εμείς τίποτα. Στην ψυχανάλυση αυτό ονομάζεται διχοτόμηση: ο κόσμος χωρίζεται σε ό,τι είναι απόλυτα καλό και ό,τι είναι απόλυτα κακό, και το καλό βρίσκεται αποκλειστικά στον άλλον.

Εδώ αποκτά νόημα η φράση του γραφείου: «Από τύχη βρέθηκε στο σωστό μέρος». Αν η επιτυχία του άλλου οφείλεται στην τύχη, δεν αποδεικνύει τίποτα για την αξία του και δεν μας υποχρεώνει να αναρωτηθούμε για τη δική μας. Στην ψυχοδυναμική σκέψη η υποτίμηση αυτή θεωρείται συχνά άμυνα απέναντι στον πόνο του φθόνου.
Το συναίσθημα αγγίζει και τον χρόνο. Κάθε επιλογή που κάνουμε αφήνει απ’ έξω άλλες ζωές, και ο φθόνος μάς δείχνει συχνά εκείνη που δεν ζήσαμε: τη δουλειά που δεν δοκιμάσαμε ή το ταξίδι που αναβάλαμε. Φθονούμε όσα πέτυχε ο άλλος και ταυτόχρονα τα χρόνια που νιώθουμε ότι χάσαμε και τις αποφάσεις που δεν πήραμε όταν μπορούσαμε. Επειδή ο χρόνος δεν γυρίζει πίσω, ο πόνος αυτός έχει το βάρος του αμετάκλητου.
Όταν φθονούμε, η αξία μοιάζει με αγαθό που δεν επαρκεί για όλους: σαν να μη χωράμε όλοι και η λάμψη του ενός να μειώνει τη λάμψη του άλλου. Η ψυχική ωρίμανση αρχίζει όταν δεχόμαστε μια διαφορετική πραγματικότητα: ότι δύο άνθρωποι μπορούν να έχουν αξία ταυτόχρονα, και ότι η αναγνώριση του ενός δεν ακυρώνει την αξία του άλλου.
Η εποχή της μόνιμης έκθεσης
Παλαιότερα οι συγκρίσεις γίνονταν μέσα σε έναν μικρό κύκλο ανθρώπων που γνωρίζαμε από κοντά. Σήμερα βλέπουμε αμέτρητες ζωές, αλλά κυρίως τις πιο φωτεινές στιγμές τους.
Η έρευνα των Verduyn και συνεργατών (2015) έδειξε ότι η παθητική χρήση του Facebook, δηλαδή το να βλέπουμε τις ζωές των άλλων χωρίς να αλληλεπιδρούμε, οδηγούσε σε χειρότερη διάθεση, κυρίως επειδή αυξανόταν ο φθόνος. Η ενεργή χρήση δεν είχε το ίδιο αποτέλεσμα. Ξέρουμε ότι κάθε ζωή έχει δυσκολίες που δεν δημοσιεύονται, αλλά η γνώση αυτή δεν μάς προστατεύει πάντα.
Ας πούμε ότι μια μέρα ήταν απολύτως συνηθισμένη: δουλειά και άνθρωποι που αγαπάμε. Ανοίγουμε το κινητό και βρίσκουμε δεκάδες ζωές που μοιάζουν πιο ενδιαφέρουσες από τη δική μας. Ξαφνικά, αυτό που πριν ήταν αρκετό μοιάζει λίγο.

Για όποιον έχει σταθερή αίσθηση αξίας, η συνεχής σύγκριση κουράζει αλλά αντέχεται. Για όποιον έχει μεγαλύτερη ναρκισσιστική ευαλωτότητα, κάθε εικόνα επιτυχίας γίνεται υπενθύμιση ανεπάρκειας. Έτσι ο σύγχρονος φθόνος δεν στρέφεται πάντα σε ένα συγκεκριμένο πρόσωπο. Παίρνει τη μορφή μιας αόριστης αίσθησης ότι κάπου αλλού υπάρχει η ζωή που θα έπρεπε να ζούμε εμείς.
Όταν μας φθονούν οι άλλοι
Ο φθόνος έχει και μια δεύτερη πλευρά: εκείνη του ανθρώπου που τον δέχεται. Όποιος έχει πετύχει κάτι ξέρει πώς φαίνεται ο φθόνος των άλλων: ένα σχόλιο που υποβαθμίζει την επιτυχία, μια ειρωνεία, μια ψυχρότητα που εμφανίζεται μετά από μια καλή είδηση. Συχνά αυτό συμβαίνει με κοντινούς ανθρώπους, όπως συγγενείς ή συναδέλφους, γιατί ο φθόνος στρέφεται σε όσους μοιάζουν με εμάς.
Στις οικογένειες οι συγκρίσεις ξεκινούν νωρίς, ανάμεσα σε αδέλφια ή ξαδέλφια. Γι’ αυτό ο φθόνος ανάμεσα σε συγγενείς μπορεί να έχει βαθιές ρίζες και να είναι δύσκολο να ειπωθεί.
Η έρευνα των Exline και Lobel (1999) περιγράφει την ανησυχία που νιώθουν ορισμένοι άνθρωποι όταν ξεχωρίζουν, επειδή φοβούνται την αντίδραση εκείνων που ξεπέρασαν. Οι ίδιοι προσπαθούν τότε να καθησυχάσουν τους άλλους, για παράδειγμα υποβαθμίζοντας την επιτυχία τους.
Ο φθόνος του άλλου δεν είναι δική μας ευθύνη. Η ειρωνεία ή η απόσταση μιλούν συχνά περισσότερο για τον πόνο εκείνου παρά για την αξία μας. Αν όμως αρχίσουμε να υποβαθμίζουμε τις επιτυχίες μας για να αποφύγουμε την ένταση, αξίζει να αναρωτηθούμε τι χάνουμε εμείς σε αυτή την ανταλλαγή.
Από τον φθόνο στην αυτογνωσία
Ο φθόνος πονά, αλλά μπορεί να μας δείξει τι πραγματικά επιθυμούμε. Αυτό προϋποθέτει να τον κοιτάξουμε κατάματα, χωρίς να τον δικαιολογήσουμε και χωρίς να τον καταδικάσουμε.
Οι περισσότεροι από εμάς στρέφουμε αμέσως την προσοχή στον άλλον: αναρωτιόμαστε αν το άξιζε, αν στάθηκε τυχερός, αν η εικόνα του είναι αληθινή. Η πιο ουσιαστική δουλειά αρχίζει όταν το βλέμμα γυρίζει σε εμάς. Τι άγγιξε τόσο βαθιά η επιτυχία του; Ποια ανάγκη, ποια επιθυμία ή ποια παλιά πληγή ξύπνησε; Το σώμα αναγνωρίζει συχνά τον φθόνο πριν από τη σκέψη: τα σφιγμένα χείλη και ο γιακάς που διορθώνεται ξανά και ξανά μοιάζουν να δείχνουν ό,τι δεν λέγεται με λόγια.

Πίσω από τον φθόνο βρίσκουμε συχνά μια ανάγκη για δημιουργία ή για αναγνώριση που είχε μείνει στο περιθώριο, και ο άνθρωπος που φθονούμε γίνεται τότε λιγότερο σημαντικός από όσα αντιπροσωπεύει μέσα στον δικό μας ψυχικό κόσμο. Η έρευνα των van de Ven, Zeelenberg και Pieters (2009) περιγράφει δύο μορφές φθόνου. Ο «κακόβουλος» που θέλει να κατέβει ο άλλος από τη θέση του, ενώ ο «καλοήθης» που κινητοποιεί να βελτιώσουμε τη δική μας. Και οι δύο πονούν, όμως στρέφονται σε αντίθετες κατευθύνσεις.
Συχνά η χαρά για τον άλλον και ο φθόνος υπάρχουν μαζί. Μια φράση όπως «χαίρομαι γι’ αυτόν και ταυτόχρονα με πονά» κρατά και τα δύο συναισθήματα, χωρίς να κρύβει το ένα για να προστατεύσει το άλλο. Η Klein έβλεπε στην ευγνωμοσύνη το αντίβαρο του φθόνου: τη δυνατότητα να απολαμβάνουμε όσα έχουμε και να αναγνωρίζουμε το καλό στους άλλους χωρίς να νιώθουμε ότι μας το στερεί. Ο φθόνος μένει, όμως παύει να λειτουργεί ως σκληρός κριτής της εικόνας που έχουμε για τον εαυτό μας.
Αν ο φθόνος γίνεται επίμονος και μας απομακρύνει από ανθρώπους ή από τη δική μας ζωή, αξίζει να τον συζητήσουμε με έναν ειδικό.
Όσο περισσότερο ζούμε τη δική μας ζωή, τόσο λιγότερο χρειάζεται να μετράμε την αξία της με βάση τη ζωή των άλλων. Πίσω από το «ποιος νομίζει πως είναι τελικά» μπορεί να κρύβεται ένα «κι εγώ;»: δηλαδή, η ανάγκη να νιώσουμε ότι και η δική μας ζωή έχει θέση και αξία.
Συχνές Ερωτήσεις
Τι είναι ο φθόνος στην ψυχολογία;
Ο φθόνος είναι το επώδυνο συναίσθημα που προκαλεί η επιτυχία, η χαρά ή ένα πλεονέκτημα ενός άλλου ανθρώπου, όταν μας φέρνει αντιμέτωπους με όσα νιώθουμε ότι μας λείπουν. Συνδέεται με τη σύγκριση και με την αυτοεκτίμηση.
Ποια είναι η διαφορά ανάμεσα στον φθόνο και τη ζήλια;
Ο φθόνος αφορά κάτι που έχει ένας άλλος και θέλουμε κι εμείς: στη θεωρία της Klein είναι συναίσθημα δύο προσώπων. Η ζήλια αφορά τον φόβο ότι θα χάσουμε μια σχέση ή μια θέση προς όφελος ενός τρίτου, δηλαδή τρία πρόσωπα.
Τι είναι η ναρκισσιστική ευαλωτότητα;
Είναι η δυσκολία να διατηρήσουμε μια σταθερή αίσθηση προσωπικής αξίας. Όταν η αυτοεκτίμηση είναι εύθραυστη, η επιτυχία ή η ευτυχία των άλλων μπορεί να βιωθεί ως απειλή.
Γιατί τα κοινωνικά δίκτυα ενισχύουν τον φθόνο;
Προβάλλουν κυρίως τις πιο επιτυχημένες και ευχάριστες στιγμές της ζωής των ανθρώπων. Στην έρευνα των Verduyn και συνεργατών (2015), η παθητική χρήση του Facebook οδηγούσε σε χειρότερη διάθεση, κυρίως επειδή αυξανόταν ο φθόνος.
Μπορεί ο φθόνος να γίνει ευκαιρία αυτογνωσίας;
Ναι. Όταν αναγνωρίζεται χωρίς ενοχή ή ηθικολογία, ο φθόνος μπορεί να αποκαλύψει ανάγκες, επιθυμίες ή πλευρές της ζωής μας που έμειναν ανεκπλήρωτες. Η έρευνα των van de Ven και συνεργατών (2009) περιγράφει και έναν «καλοήθη» φθόνο, που κινητοποιεί τον άνθρωπο να βελτιώσει τη δική του θέση.
Τι σημαίνει όταν κάποιος μας φθονεί;
Συχνά σημαίνει ότι η επιτυχία μας τον φέρνει αντιμέτωπο με όσα εκείνος νιώθει ότι του λείπουν. Ο φθόνος του άλλου δεν είναι δική μας ευθύνη, και αξίζει να προσέχουμε μήπως υποβαθμίζουμε τις επιτυχίες μας για να αποφύγουμε την ένταση.
Πηγές
Aristotle. Rhetoric, Book II, chapters 10–11 (Envy, Emulation). Μετάφραση σε ηλεκτρονική έκδοση
Klein, M. (1957). Envy and Gratitude: A Study of Unconscious Forces. London: Hogarth Press.
Pincus, A. L., & Lukowitsky, M. R. (2010). Pathological narcissism and narcissistic personality disorder. Annual Review of Clinical Psychology, 6, 421–446. https://doi.org/10.1146/annurev.clinpsy.121208.131215
Verduyn, P., Lee, D. S., Park, J., Shablack, H., Orvell, A., Bayer, J., Ybarra, O., Jonides, J., & Kross, E. (2015). Passive Facebook usage undermines affective well-being: Experimental and longitudinal evidence. Journal of Experimental Psychology: General, 144(2), 480–488. https://doi.org/10.1037/xge0000057
Exline, J. J., & Lobel, M. (1999). The perils of outperformance: Sensitivity about being the target of a threatening upward comparison. Psychological Bulletin, 125(3), 307–337. https://doi.org/10.1037/0033-2909.125.3.307
van de Ven, N., Zeelenberg, M., & Pieters, R. (2009). Leveling up and down: The experiences of benign and malicious envy. Emotion, 9(3), 419–429. https://doi.org/10.1037/a0015669

Σάββας Ν. Σαλπιστής, M.Sc. Ph.D.
Κλινικός Ψυχολόγος Πανεπιστημίου Στοκχόλμης ενηλίκων και παίδων. Διπλωματούχος Ψυχοθεραπευτής Βασιλικού Ιατροχειρουργικού Ινστιτούτου Karolinska Στοκχόλμης.Κάθε δυσκολία κρύβει μέσα της την προοπτική μιας νέας αρχής. Αν νιώθετε ότι οι σκέψεις σας σας βαραίνουν, είμαι εδώ για να τις μοιραστούμε και να βρούμε μαζί τη δική σας εσωτερική ισορροπία.
Πνευματικά Δικαιώματα: Το περιεχόμενο της ιστοσελίδας www.i-psyxologos.gr αποτελεί πνευματική ιδιοκτησία του Σάββα Σαλπιστή. Η αναδημοσίευση επιτρέπεται αποκλειστικά με την παράθεση ενεργού συνδέσμου (active link) στην πηγή.

