«Το χειρότερο δεν είναι ότι φοβάμαι μήπως με απατήσει. Είναι ότι φοβάμαι μήπως βρει κάποια καλύτερη από μένα», είπε μία γυναίκα σε μια συνεδρία. Η ζήλια ξεκινά συχνά από κάτι μικρό, όπως ένα μήνυμα που μένει αναπάντητο, και σε λίγα δευτερόλεπτα η σκέψη μπορεί να φτάσει μέχρι και στο τέλος της σχέσης.
Η ζήλια είναι η αντίδραση σε μια απειλή, πραγματική ή φανταστική, για μια σχέση που μας είναι πολύτιμη. Συνήθως, συνδέεται με τον φόβο της απώλειας και με την αμφιβολία για την αξία μας. Γίνεται πρόβλημα όταν η ανάγκη για βεβαιότητα μετατρέπεται σε έλεγχο.
Ζήλια και φθόνος: δύο συναισθήματα με το ίδιο όνομα
Στην καθημερινή γλώσσα, λέμε «ζηλεύω» και για τον σύντροφο που κοιτάζει αλλού και για τον φίλο που μόλις πήρε την προαγωγή. Τα δύο αυτά αισθήματα διαφέρουν. Η Melanie Klein ξεχώρισε τον φθόνο, αίσθημα που αφορά δύο πρόσωπα και την ενόχληση για κάτι που ο άλλος έχει, από τη ζήλια, που χρειάζεται τρία: εμάς, εκείνον που αγαπάμε και ένα πρόσωπο που φοβόμαστε ότι θα πάρει τη θέση μας. Πρόκειται για ψυχαναλυτική διάκριση και όχι για μετρήσιμο εύρημα, αλλά ταιριάζει στην εμπειρία: στη ζήλια διακυβεύεται ο ίδιος ο δεσμός.
Εδώ μιλάμε κυρίως για τη ζήλια στις ερωτικές σχέσεις, όπου δεν χρειάζεται πραγματική απιστία για να εμφανιστεί. Αρκεί μια αλλαγή στη συμπεριφορά του συντρόφου ή η σύγκριση με κάποιον που θεωρούμε πιο ελκυστικό ή πιο επιτυχημένο.
Η ζήλια λειτουργεί σαν συναγερμός που ειδοποιεί χωρίς να λέει αν υπάρχει φωτιά. Μπορεί να ενεργοποιείται επειδή κάτι πράγματι καίγεται, όπως ψέματα ή μια πραγματική απιστία. Μπορεί, όμως, να ενεργοποιείται και επειδή ο ανιχνευτής είναι πολύ ευαίσθητος. Γι’ αυτό, δεν βοηθά να τη χαρακτηρίζουμε εκ των προτέρων είτε παράλογη είτε δικαιολογημένη. Χρειάζεται να εξετάσουμε τόσο τα γεγονότα όσο και το νόημα που αποκτούν για τον άνθρωπο που τα βιώνει.
Τι κρύβεται πίσω από τη ζήλια
Για κάποιους ανθρώπους, ένας πιθανός χωρισμός δεν είναι απλώς ένας χωρισμός. Αγγίζει έναν παλαιότερο φόβο: ότι, δηλαδή, θα μείνουν μόνοι και ότι δεν θα αντέξουν την απώλεια. Τότε, μια καθυστέρηση στο σπίτι σταματά να είναι καθυστέρηση και γίνεται ένδειξη ότι ο άλλος απομακρύνεται. Η σκέψη τρέχει μπροστά από τα γεγονότα, προσπαθώντας να προλάβει μια απώλεια που φοβάται ότι έρχεται. Το σώμα συμμετέχει: ο ύπνος διαλύεται και η προσοχή μένει δεσμευμένη σε ό,τι μπορεί να συμβαίνει αλλού.
Ένας άνθρωπος περιέγραψε τη σύγκριση αυτή έτσι: «Ξέρω ότι δεν έχω κανέναν λόγο να τη ζηλεύω. Κι όμως, όταν τον ακούω να μιλάει για εκείνη, νιώθω σαν να μικραίνω.» Σε τέτοιες στιγμές, το βλέμμα χαμηλώνει συχνά για λίγο και τα δάχτυλα σφίγγονται μεταξύ τους.
Πίσω από μια τέτοια φράση, βρίσκεται συχνά η αμφιβολία για το αν είμαστε αρκετά επιθυμητοί ή σημαντικοί για τον άλλον. Η σύγκριση πονά ακόμη και πριν αποδειχθεί αληθινή, επειδή η παρουσία ενός πιθανού αντιπάλου μοιάζει με διαγωνισμό που κινδυνεύουμε να χάσουμε. «Τι έχει εκείνος ή εκείνη που δεν έχω εγώ;» είναι η σιωπηλή ερώτηση που συνοδεύει τη ζήλια, ενώ ταυτόχρονα, κάτω από αυτήν, υπάρχει η πεποίθηση ότι η αγάπη κερδίζεται μόνο όταν υπερέχουμε απέναντι σε όλους. Όταν η αξία μας εξαρτάται υπερβολικά από την επιβεβαίωση του συντρόφου, κάθε ενδιαφέρον του για κάποιον άλλον μοιάζει με υποτίμηση. Φοβόμαστε τότε και όσα θα σήμαινε η απώλεια αυτή για την εικόνα του εαυτού μας.
Πολλοί άνθρωποι ντρέπονται για τη ζήλια τους, και η ντροπή την ωθεί να εκφράζεται έμμεσα: ως ειρωνεία, ως ψυχρότητα, ως μια ερώτηση που ακούγεται αθώα αλλά ψάχνει κάτι να βρει. Ο σύντροφος νιώθει την ένταση χωρίς να καταλαβαίνει από πού αυτή προέρχεται, και τότε η σχέση ανταποκρίνεται σε ό,τι φαίνεται και όχι σε ό,τι πραγματικά πονά.
Ο τρόπος που δεθήκαμε ως παιδιά επηρεάζει το πώς αντέχουμε την εγγύτητα και την απομάκρυνση. Ένα παιδί, που βίωσε απρόβλεπτη φροντίδα ή επαναλαμβανόμενες απώλειες, μπορεί αργότερα να δυσκολεύεται να νιώσει ασφαλές μέσα σε μια στενή σχέση. Αυτό δεν σημαίνει ότι όποιος ζηλεύει είχε δύσκολη παιδική ηλικία, ούτε ότι κάποιες εμπειρίες οδηγούν αναπόφευκτα στη ζήλια. Οι μεταγενέστερες σχέσεις μπορούν να προσφέρουν νέες εμπειρίες εμπιστοσύνης.
Η ψυχοδυναμική ματιά: να αντέξουμε ότι ο άλλος υπάρχει και αλλού
Η ψυχαναλυτική σκέψη τοποθετεί την πρώτη ζήλια στην παιδική ηλικία, τη στιγμή που ένα παιδί ανακαλύπτει ότι η μητέρα του δεν του ανήκει αποκλειστικά, επειδή υπάρχει ο πατέρας ή επειδή έρχεται ένας αδελφός. Όπως φαίνεται και στην αδελφική αντιζηλία, αυτό το πρώτο τρίγωνο μπορεί να μείνει μέσα μας ως ένας τρόπος να διαβάζουμε κάθε νέα σχέση, με ένα μέρος μας να περιμένει ότι κάποιος θα μας αφήσει απ’ έξω.
Ο Donald Winnicott πρόσθεσε μια ιδέα που αγγίζει άμεσα τη ζήλια. Έγραψε ότι η ικανότητα να μπορεί κανείς να είναι μόνος χτίζεται παράδοξα μέσα στη σχέση: από εμπειρίες σαν εκείνη του παιδιού που παίζει μόνο του, ενώ η μητέρα του βρίσκεται στο ίδιο δωμάτιο, δεν ζητά τίποτα και δεν φεύγει από κοντά του.
Όποιος την έχει αποκτήσει αντέχει ότι ο άλλος βρίσκεται αλλού, με άλλους, και σκέφτεται άλλα πράγματα, χωρίς να νιώθει ότι απειλείται ο δεσμός. Όποιος δεν την έχει αποκτήσει μπορεί να βιώνει κάθε απουσία ως εγκατάλειψη. Στην ψυχοδυναμική ανάγνωση, η ζήλια μπορεί να δείχνει δυσκολία ακριβώς σε αυτό το σημείο. Είναι ερμηνεία και όχι διάγνωση.
Στη ζηλότυπη φαντασία, ο αντίπαλος είναι συχνά μια σύνθεση και όχι ένας πραγματικός άνθρωπος με ολοκληρωμένη ιστορία: πιο ελεύθερος, πιο ενδιαφέρων, πιο επιθυμητός, επειδή φέρει όσα πιστεύουμε ότι μας λείπουν. Γι’ αυτό, η σύγκριση συνεχίζεται ακόμη κι όταν τα γεγονότα την αμφισβητούν.
Συχνά, η ζήλια μένει πίσω, σε κάτι που ο άλλος έχει ήδη προσπεράσει. Ο άνθρωπος χαμογελά και συνεχίζει τη συζήτηση όταν ο σύντροφός του αναφέρεται σε έναν/μία συνάδελφο, και λίγο αργότερα γυρίζει νοερά σε εκείνη τη στιγμή: ανακαλεί έναν τόνο φωνής, ανασυνθέτει λέξεις, ψάχνει ενδείξεις που πριν δεν φάνηκαν σημαντικές. Η απάντηση που θα πάρει ανακουφίζει για λίγο μόνο. Η αμφιβολία επιστρέφει.
Το ερώτημα μετακινείται: εκτός από το αν υπάρχει λόγος ανησυχίας, μετράει και γιατί η αβεβαιότητα γίνεται τόσο δύσκολα ανεκτή. Μερικές φορές, η ζήλια προστατεύει από μια δυσκολότερη επίγνωση: ότι καμία σχέση δεν μας εξασφαλίζει απόλυτα απέναντι στην απώλεια. Δεν είναι πάντα ασυνείδητη και δεν χρειάζεται κάθε εκδήλωσή της βαθιά ερμηνεία. Όταν όμως επαναλαμβάνεται και πονά δυσανάλογα, αξίζει να ρωτήσουμε τι ακριβώς απειλείται μέσα μας.
Από την αμφιβολία στον έλεγχο
«Δεν ήθελα να κοιτάξω το κινητό του. Αλλά, όταν το άφησε στο τραπέζι, ένιωσα πως δεν θα ησύχαζα αν δεν έβλεπα», είπε κάποια γυναίκα. Σε τέτοιες στιγμές, η ανάσα γίνεται πιο ρηχή, το χέρι κινείται προς το κινητό και για λίγα δευτερόλεπτα η ένταση υποχωρεί. Ύστερα, επιστρέφει μια καινούργια αμφιβολία: μήπως κάτι διαγράφηκε, μήπως υπάρχει κάτι που δεν πρόλαβε να δει;
Η επίμονη ζήλια συντηρείται συχνά από έναν τέτοιο κύκλο, που ανακουφίζει προσωρινά και αυξάνει μακροπρόθεσμα την ανασφάλεια. Η αναζήτηση αποδείξεων φτάνει πέρα από το κινητό, στις διαδικτυακές δραστηριότητες, στις ερωτήσεις, στην ανάγκη να ακουστεί ξανά ότι όλα είναι καλά. Αν δεν βρεθεί τίποτα, η ένταση μειώνεται για λίγο. Αν βρεθεί κάτι αμφίσημο, η καχυποψία δυναμώνει.
Ο έλεγχος δεν διδάσκει την ανοχή της αβεβαιότητας. Πείθει τον άνθρωπο ότι θα νιώσει ασφαλής μόνο όταν ελέγχει κάθε πιθανή απειλή, και η απειλή δεν τελειώνει ποτέ. Σταδιακά, η σχέση γίνεται μια ατελείωτη διαδικασία απολογίας: ο ένας προσπαθεί να αποδείξει ότι δεν κρύβει τίποτα και ο άλλος να εξασφαλίσει ότι δεν θα πληγωθεί. Η αυθόρμητη επικοινωνία μειώνεται και η εγγύτητα παραχωρεί τη θέση της στην επιτήρηση.
Ο άνθρωπος που δέχεται τις ερωτήσεις νιώθει με τον καιρό ύποπτος αντί για αγαπημένος, και αυτό φθείρει την εμπιστοσύνη που ο έλεγχος υποτίθεται ότι προστατεύει. Έτσι ο φόβος της εγκατάλειψης μπορεί να δημιουργεί τις συνθήκες της: όσο πιο έντονα προσπαθούμε να μη χάσουμε τον άλλον, τόσο πιο κοντά κινδυνεύουμε να τον σπρώξουμε στην αποχώρηση.
Βοηθά η ύπαρξη ενός μικρού μεσοδιαστήματος ανάμεσα στην ανησυχία και στην πράξη. Τι γνωρίζω πραγματικά και τι υποθέτω; Ποιος φόβος ενεργοποιήθηκε; Υπάρχει κάτι στη σχέση που χρειάζεται ουσιαστική συζήτηση ή προσπαθώ να εξασφαλίσω μια βεβαιότητα που καμία σχέση δεν μπορεί να δώσει; Μετράει και ο τρόπος της συζήτησης. Το «φοβάμαι ότι απομακρυνόμαστε και θα ήθελα να μιλήσουμε» αφήνει περιθώριο διαλόγου, ενώ η απαίτηση να παραδοθούν οι κωδικοί ή να κοπούν οι φιλίες δεν λύνει την ανασφάλεια.
Πότε η ζήλια χρειάζεται βοήθεια
Δεν υπάρχει ένα μοναδικό όριο ανάμεσα στη συνηθισμένη αντίδραση και στη δυσκολία που χρειάζεται εκτίμηση. Μετρούν η ένταση, η διάρκεια και η επίδραση στη λειτουργικότητα της καθημερινής ζωής. Αξίζει να ζητηθεί βοήθεια όταν η ζήλια καταλαμβάνει μεγάλο μέρος της σκέψης, όταν διαταράσσει τον ύπνο ή τη δουλειά και όταν οδηγεί σε επαναλαμβανόμενους ελέγχους και ανακρίσεις. Η βοήθεια έχει νόημα και πολύ πριν η ζήλια χαρακτηριστεί παθολογική: αρκεί να πονά ή να αρχίσει να οργανώνει τη σχέση.
Σπανιότερα, η ζήλια παίρνει τη μορφή ακλόνητης πεποίθησης απιστίας χωρίς αξιόπιστα στοιχεία. Αυτή χρειάζεται ψυχιατρική αξιολόγηση, επειδή μπορεί να συνδέεται με ψυχιατρικές ή νευρολογικές καταστάσεις. Το ίδιο ισχύει όταν η ζήλια εμφανίζεται απότομα σε κάποιον που δεν ήταν ποτέ ζηλότυπος. Ούτε κάθε έντονη ζήλια είναι ψύχωση ούτε μπορεί να τεθεί διάγνωση από την περιγραφή μιας συμπεριφοράς.
Υπάρχει και ένα όριο που αφορά την ασφάλεια και όχι τη θεραπεία. Όταν η ζήλια συνοδεύεται από απειλές, εκφοβισμό, παρακολούθηση ή βία, προτεραιότητα έχει η προστασία του ανθρώπου που κινδυνεύει. Ο Παγκόσμιος Οργανισμός Υγείας συμπεριλαμβάνει τις ελεγκτικές συμπεριφορές στον ορισμό της βίας από σύντροφο, και η κατανόηση των ψυχολογικών αιτιών δεν δικαιολογεί την κακοποιητική συμπεριφορά. Για επείγουσα ανάγκη, υπάρχει το 112, και για γυναίκες που βιώνουν βία από σύντροφο η 24ωρη Γραμμή SOS 15900.
Όταν η ζήλια επιμένει, η ατομική ψυχοθεραπεία μπορεί να βοηθήσει στην κατανόηση των σκέψεων, των συναισθηματικών αντιδράσεων και των συμπεριφορών που τη συντηρούν. Ανάλογα με τον άνθρωπο, μπορεί να περιλαμβάνει δουλειά πάνω στη ρύθμιση του συναισθήματος, γνωσιακές τεχνικές και διερεύνηση των σχεσιακών εμπειριών που επηρεάζουν το παρόν. Όταν η δυσκολία βρίσκεται κυρίως ανάμεσα στους δύο, μπορεί να έχει νόημα και η θεραπεία ζεύγους.
Όταν η ζήλια έχει ρίζες σε παλιούς φόβους, σπάνια εξαφανίζεται εντελώς, και αυτό δεν σημαίνει ότι η θεραπεία απέτυχε. Αυτό που αλλάζει είναι ο τρόπος που τη συναντούμε: λιγότερο συχνά, και με λιγότερη ανάγκη να την κάνουμε πράξη.
Αγάπη χωρίς κατοχή
Ίσως η βαθύτερη δυσκολία πίσω από τη ζήλια είναι ότι η αγάπη μάς φέρνει αντιμέτωπους με κάτι που δεν ελέγχεται: την ελευθερία του άλλου. Μπορούμε να είμαστε σημαντικοί για έναν άνθρωπο χωρίς να είμαστε το μοναδικό πρόσωπο στον κόσμο του. Ακόμη και όταν μοιραζόμαστε τη ζωή του και γνωρίζουμε τις συνήθειες και τις επιθυμίες του, η απόσταση ανάμεσα σε δύο ξεχωριστές υπάρξεις δεν καταργείται.
Αυτή η απόσταση είναι συχνά δύσκολο να την αντέξει κανείς. Θα θέλαμε να ξέρουμε ότι θα είμαστε πάντα η πρώτη προτεραιότητα αυτού/αυτής που αγαπάμε και ότι κανείς άλλος δεν θα τον/την συγκινήσει. Η αγάπη όμως δεν είναι συμβόλαιο που εγγυάται το μέλλον. Όσο περισσότερες εγγυήσεις απαιτούμε, τόσο κινδυνεύουμε να χάσουμε εκείνο που θέλουμε να προστατεύσουμε: μια σχέση όπου δύο άνθρωποι επιλέγουν να είναι μαζί. Μπορούμε να δεθούμε χωρίς να κατέχουμε και να εμπιστευτούμε χωρίς να ξέρουμε τα πάντα.
Ο συναγερμός μπορεί να συνεχίσει να χτυπά, ακόμη και σε σχέσεις που αντέχουν. Ίσως αρκεί να μάθουμε να ακούμε τι αποκαλύπτει για όσα φοβόμαστε, χωρίς να τον αφήσουμε να αποφασίζει για τη σχέση.
Συχνές ερωτήσεις
Είναι φυσιολογικό να ζηλεύω τον σύντροφό μου;
Η ζήλια είναι συνηθισμένο συναίσθημα, ιδιαίτερα όταν μια σημαντική σχέση φαίνεται να απειλείται, και δεν αποτελεί από μόνη της ένδειξη διαταραχής. Σημασία έχουν η ένταση, η διάρκεια και ο τρόπος που εκφράζεται.
Ποια είναι η διαφορά ανάμεσα στη ζήλια και στον φθόνο;
Η ζήλια αφορά τον φόβο ότι θα χάσουμε μια σχέση ή τη θέση μας σε αυτήν και εμπλέκει τρία πρόσωπα. Ο φθόνος αφορά τη δυσφορία για κάτι που ο άλλος έχει και αρκούν δύο πρόσωπα. Στην καθημερινή γλώσσα, τα δύο συχνά ονομάζονται «ζήλια».
Γιατί ζηλεύω χωρίς να έχω αποδείξεις ότι ο σύντροφός μου με απατά;
Η ζήλια μπορεί να ενεργοποιείται από φόβο εγκατάλειψης, ανασφάλεια, προηγούμενες εμπειρίες προδοσίας ή δυσκολία να αντέξουμε την αβεβαιότητα. Αυτό δεν αποδεικνύει ότι υπάρχει απιστία. Βοηθά να ξεχωρίζουν τα γεγονότα από τις ερμηνείες και τους φόβους.
Η ζήλια σημαίνει ότι αγαπάμε πραγματικά;
Όχι απαραίτητα. Μπορεί να συνυπάρχει με την αγάπη, αλλά μπορεί να συνδέεται και με φόβο απώλειας, ανάγκη επιβεβαίωσης ή επιθυμία ελέγχου. Η ένταση της ζήλιας δεν μετρά την αγάπη ούτε δικαιολογεί περιορισμούς στην ελευθερία του συντρόφου.
Πώς μπορώ να ζηλεύω λιγότερο;
Βοηθά να αναγνωρίζονται οι καταστάσεις που ενεργοποιούν τη ζήλια, να εξετάζονται οι σκέψεις που τη συνοδεύουν και να περιορίζονται οι συμπεριφορές ελέγχου που προσφέρουν μόνο προσωρινή ανακούφιση. Αν η ζήλια επηρεάζει σοβαρά την καθημερινότητα ή τη σχέση, η ψυχοθεραπεία μπορεί να βοηθήσει.
Πότε χρειάζεται να ζητήσω βοήθεια από ειδικό;
Όταν η ζήλια γίνεται επίμονη, προκαλεί έντονη δυσφορία ή οδηγεί σε επαναλαμβανόμενους ελέγχους, περιορισμούς και συγκρούσεις, ή όταν υπάρχει ακλόνητη πεποίθηση απιστίας χωρίς επαρκή στοιχεία. Σε απειλές ή βία, προηγείται η ασφάλεια: 112 σε επείγουσα ανάγκη και 15900 για γυναίκες που βιώνουν βία από σύντροφο.
Σάββας Ν. Σαλπιστής, M.Sc. Ph.D.
Κλινικός Ψυχολόγος Πανεπιστημίου Στοκχόλμης ενηλίκων και παίδων. Διπλωματούχος Ψυχοθεραπευτής Βασιλικού Ιατροχειρουργικού Ινστιτούτου Karolinska Στοκχόλμης.Κάθε δυσκολία κρύβει μέσα της την προοπτική μιας νέας αρχής. Αν νιώθετε ότι οι σκέψεις σας σας βαραίνουν, είμαι εδώ για να τις μοιραστούμε και να βρούμε μαζί τη δική σας εσωτερική ισορροπία.
Πνευματικά Δικαιώματα: Το περιεχόμενο της ιστοσελίδας www.i-psyxologos.gr αποτελεί πνευματική ιδιοκτησία του Σάββα Σαλπιστή. Η αναδημοσίευση επιτρέπεται αποκλειστικά με την παράθεση ενεργού συνδέσμου (active link) στην πηγή.
[…] Ο ιστότοπος I – Psyxologos.gr: https://www.i-psyxologos.gr/zilia/ […]