Όταν ο ναρκισσισμός παύει να είναι απλώς ένα χαρακτηριστικό
«Μα είναι δυνατόν να τον λέμε νάρκισσο μόνο και μόνο επειδή θέλει να τον θαυμάζουν;» Η ερώτηση ακούγεται συχνά, με παραλλαγές, σε πολλές συζητήσεις, και δεν είναι άτοπη. Η λέξη «ναρκισσισμός» έχει μπει τόσο εύκολα στην καθημερινή μας γλώσσα, ώστε περιγράφει πια σχεδόν κάθε άνθρωπο που φαίνεται εγωκεντρικός, θέλει να ξεχωρίζει ή δυσκολεύεται να δεχτεί μια κριτική.
Άλλο να παρατηρούμε ναρκισσιστικά χαρακτηριστικά σε έναν άνθρωπο, άλλο να μιλάμε για Ναρκισσιστική Διαταραχή Προσωπικότητας. Δεν αρκεί κάποιος να αγαπά την αναγνώριση, να θέλει να είναι επιτυχημένος ή να δυσκολεύεται να παραδεχτεί ένα λάθος. Η διαταραχή αφορά κάτι πιο σταθερό και διάχυτο: τον τρόπο με τον οποίο το άτομο αντιλαμβάνεται τον εαυτό του και τους άλλους, που σχετίζεται μαζί τους, που διαχειρίζεται την αυτοεκτίμησή του. Στη σύγχρονη κλινική περιγραφή, η μεγαλειώδης εικόνα του εαυτού, η ανάγκη για θαυμασμό και η δυσκολία αναγνώρισης των αναγκών των άλλων αποτελούν βασικά στοιχεία της.
Γι’ αυτό η διάγνωση δεν μπορεί να γίνει από μια συμπεριφορά που μας ενόχλησε, ή από μια σχέση που πήγε άσχημα. Απαιτεί συνολική κλινική αξιολόγηση.
Τι είναι η Ναρκισσιστική Διαταραχή Προσωπικότητας;
Η Ναρκισσιστική Διαταραχή Προσωπικότητας δεν είναι απλώς η εικόνα ενός ανθρώπου που αγαπά υπερβολικά τον εαυτό του. Είναι μια σύνθετη διαταραχή της προσωπικότητας, στην οποία η ανάγκη να διατηρηθεί μια συγκεκριμένη αίσθηση προσωπικής αξίας μπορεί να επηρεάζει βαθιά τον τρόπο με τον οποίο το άτομο αντιλαμβάνεται τον εαυτό του, αντιμετωπίζει την κριτική, σχετίζεται με τους άλλους.
Η εικόνα του εαυτού που χρειάζεται διαρκώς να προστατεύεται
Αυτή η αξιολόγηση ξεκινάει, συνήθως, από ένα σημείο: πώς προστατεύεται η εικόνα του εαυτού.
Στον πυρήνα της ναρκισσιστικής λειτουργίας βρίσκεται συχνά η ανάγκη να διατηρηθεί μια συγκεκριμένη εικόνα του εαυτού ως σημαντικού, ξεχωριστού, ικανού ή άξιου ιδιαίτερης μεταχείρισης. Φανερά, εκφράζεται μέσα από την επίδειξη, τη διεκδίκηση πρωταγωνιστικού ρόλου, την έντονη αναζήτηση θαυμασμού. Πιο σιωπηλά, κρύβεται στην ευαισθησία στην απόρριψη, στη διαρκή σύγκριση με τους άλλους, στην αίσθηση ότι κανείς δεν αναγνωρίζει την πραγματική του αξία.
Δύο άνθρωποι που εξωτερικά μοιάζουν εντελώς διαφορετικοί μπορεί να αντιμετωπίζουν την ίδια δυσκολία: η αυτοεκτίμησή τους εξαρτάται σε μεγάλο βαθμό από το πώς αισθάνονται ότι τους βλέπουν οι άλλοι. Ο ένας λέει: «Εγώ είμαι ο καλύτερος». Ο άλλος σκέφτεται: «Κανείς δεν καταλαβαίνει πόσο ξεχωριστός είμαι πραγματικά». Η εξωτερική εικόνα διαφέρει, η αίσθηση όμως της προσωπικής αξίας, και στις δύο περιπτώσεις, παραμένει εύθραυστη και χρειάζεται συνεχή ρύθμιση.
Αυτό είναι από τα σημαντικότερα σημεία που παραβλέπονται όταν ο ναρκισσισμός ταυτίζεται απλώς με την αλαζονεία.
Ένας άνθρωπος μιλά στη θεραπεία με μεγάλη βεβαιότητα για το πόσο επιτυχημένος είναι και πόσο τον θαυμάζουν οι άλλοι. Όταν όμως αναφέρει ότι ένας παλιός φίλος σταμάτησε να τον αναζητά, η αφήγησή του αλλάζει. Επιστρέφει ξανά και ξανά στο γιατί ο άλλος δεν τον εκτίμησε αρκετά. «Αν πραγματικά με γνώριζε, δεν θα μπορούσε να με αγνοήσει», λέει. Η δυσκολία δεν αφορά πια μόνο την απώλεια της φιλίας, αλλά και το τι σημαίνει αυτή η απώλεια για την εικόνα που έχει για τον εαυτό του
Δεν υπάρχει μόνο ο «φανερός» νάρκισσος
Αυτή η εικόνα, όμως, δεν παίρνει πάντα την ίδια μορφή προς τα έξω.
Η πιο γνωστή είναι εκείνη του ανθρώπου που μπαίνει σε έναν χώρο και θέλει αμέσως να γίνει το επίκεντρο. Μιλά για τις επιτυχίες του, θεωρεί ότι αξίζει περισσότερο από τους άλλους, δυσκολεύεται να δεχτεί ότι κάποιος μπορεί να είναι καλύτερος, αντιδρά έντονα όταν δεν λαμβάνει την αναγνώριση που προσδοκά.
Υπάρχει όμως και μια διαφορετική εκδοχή, όπου η ευαλωτότητα είναι πολύ πιο ορατή: ο άνθρωπος εσωστρεφής, ανασφαλής, ιδιαίτερα ευαίσθητος στην κριτική, αποσύρεται όταν αισθάνεται ότι εκτέθηκε. Υποτιμά τον εαυτό του και ταυτόχρονα διατηρεί την πεποίθηση ότι έχει μια ιδιαίτερη αξία που οι άλλοι δεν αναγνωρίζουν. Αισθάνεται βαθιά ντροπή, συγκρίνεται διαρκώς, πληγώνεται δυσανάλογα όταν δεν παίρνει την προσοχή που περιμένει.
Η σύγχρονη κλινική περιγραφή αναγνωρίζει αυτή την ευάλωτη διάσταση: ένα άτομο μπορεί να ταλαντεύεται ανάμεσα στη μεγαλειώδη εικόνα και σε αισθήματα ντροπής, κενού ή ανεπάρκειας. Δεν χρειάζεται λοιπόν να φανταζόμαστε τον ναρκισσιστή ως έναν άνθρωπο πάντοτε βέβαιο για τον εαυτό του. Μερικές φορές, η ανάγκη να αισθάνεται κάποιος «ξεχωριστός» κρύβεται πίσω από μια έντονη ανάγκη να μην αισθανθεί ποτέ ασήμαντος.
Μια γυναίκα περιγράφει στη θεραπεία ότι αποφεύγει συστηματικά να μιλήσει για τη δουλειά της, «επειδή δεν είναι κάτι σπουδαίο». Ταυτόχρονα, περνά μεγάλο μέρος της ημέρας σκεπτόμενη πόσο λιγότερο ικανή είναι από τους συναδέλφους της, πόσο άδικο είναι που κανείς δεν αναγνωρίζει τις δυνατότητές της. Όταν ένας συνάδελφος παίρνει μια διάκριση, χαίρεται γι’ αυτόν μπροστά στους άλλους, αλλά γυρίζοντας σπίτι, αισθάνεται βαθιά ταπεινωμένη. «Σαν να αποδεικνύεται ότι τελικά δεν είμαι αυτό που πίστευα», λέει.
Το στιγμιότυπο δεν αρκεί, φυσικά, για μια διάγνωση. Δείχνει όμως πώς η ναρκισσιστική ευαλωτότητα μπορεί να συνυπάρχει με χαμηλή αυτοεκτίμηση και έντονη αυτοκριτική.
Τι συμβαίνει όταν η εικόνα του εαυτού απειλείται;
Και τι συμβαίνει όταν αυτή η ευθραυστότητα συναντά μια πραγματική εξωτερική απειλή;
Ένα σχόλιο που για έναν άλλον άνθρωπο θα ήταν απλώς δυσάρεστο μπορεί να βιωθεί ως σοβαρή απειλή. Μια κριτική στη δουλειά, μια απόρριψη σε μια σχέση, η επιτυχία ενός συναδέλφου, ακόμη και η αδιαφορία κάποιου, οτιδήποτε απ’ αυτά ενεργοποιεί έντονα συναισθήματα. Άλλοτε εμφανίζεται θυμός, περιφρόνηση, επίθεση, προσπάθεια να μειωθεί εκείνος που προκάλεσε την απογοήτευση. Άλλοτε απόσυρση, ντροπή, αίσθηση αποτυχίας, μια απότομη αλλαγή στην εικόνα που έχει το άτομο για τον εαυτό του.
Ένας άνθρωπος περιγράφει πόσο εξοργίστηκε όταν ο προϊστάμενός του δεν επέλεξε τη δική του πρόταση. Μιλά για εκείνον σαν να είναι «ανίκανος», επιμένει ότι κανείς γύρω του δεν είναι αρκετά έξυπνος για να αναγνωρίσει την αξία του. Καθώς όμως η συζήτηση προχωρά, η ένταση πέφτει. Για μια στιγμή, λέει σχεδόν ψιθυριστά: «Το χειρότερο δεν ήταν ότι δεν επέλεξε την πρότασή μου. Ήταν ότι για μια στιγμή σκέφτηκα πως ίσως να μην είμαι τόσο καλός όσο νομίζω».
Αυτή η μικρή ρωγμή στην άμυνα είναι συχνά πιο αποκαλυπτική από όλη την προηγούμενη οργή. Δεν σημαίνει ότι πίσω από κάθε θυμό κρύβεται ναρκισσιστική διαταραχή, δείχνει όμως πόσο σημαντικό είναι να κοιτάμε τι προσπαθεί να προστατεύσει μια συμπεριφορά, αντί να μένουμε στην προφανή της μορφή.
Ο άλλος άνθρωπος μέσα στη σχέση
Στις στενές σχέσεις, αυτή η δυναμική δεν μένει αφηρημένη, αποκτά πρόσωπο.
Όταν η αυτοεκτίμηση εξαρτάται τόσο πολύ από την αναγνώριση, ο άλλος αποκτά μια ιδιαίτερη σημασία: γίνεται εκείνος από τον οποίο περιμένουμε θαυμασμό, επιβεβαίωση, αφοσίωση, διαρκή αναγνώριση. Στην αρχή μιας σχέσης, αυτό μοιάζει ακόμη και γοητευτικό. Ο άνθρωπος δείχνει γενναιόδωρος, ενθουσιώδης, προσεκτικός. Όταν όμως η σχέση πάψει να τροφοδοτεί την επιθυμητή εικόνα του εαυτού, εμφανίζονται απαιτήσεις, απογοήτευση, υποτίμηση, έντονες συγκρούσεις.
Δεν είναι απλώς ότι «δεν αγαπά τον άλλον». Η σχέση μπορεί να οργανώνεται σε μεγάλο βαθμό γύρω από τη ρύθμιση της δικής του αυτοεκτίμησης, κι αυτό δυσκολεύει την αμοιβαιότητα: το να μπορέσει δηλαδή ο άλλος να υπάρχει ως ξεχωριστό πρόσωπο, με δικές του ανάγκες, όρια, επιθυμίες, αδυναμίες.
Μία σύντροφος λέει στη θεραπεία: «Όταν είμαι καλά, είναι υπέροχος μαζί μου. Όταν όμως έχω μια δύσκολη μέρα και χρειάζομαι εγώ λίγη φροντίδα, είναι σαν να αλλάζει». Περιγράφει μια βραδιά που γύρισε σπίτι εξαντλημένη και προσπάθησε να μιλήσει για κάτι που την είχε στενοχωρήσει. Ο σύντροφός της την άκουσε στην αρχή, αλλά σύντομα η συζήτηση μετατοπίστηκε στο πόσο λίγο τον εκτιμά, στο ότι «πάντα οι άλλοι έχουν περισσότερες απαιτήσεις από εκείνον». Η γυναίκα αυτή, που ζητούσε απλώς να την ακούσουν, βρέθηκε τελικά να τον καθησυχάζει. «Ξεκίνησα τη συζήτηση επειδή χρειαζόμουν στήριξη και κατέληξα πάλι να του δίνω εγώ», λέει.
Έτσι συμβαίνει, με απλά λόγια, όταν η αμοιβαιότητα μέσα σε μια σχέση δυσκολεύεται να διατηρηθεί.
«Μα δεν φαίνεται καθόλου να έχει ανάγκη κάποιον»
Κι όμως, οι άνθρωποι γύρω τους συχνά λένε κάτι αντίθετο.
Αυτό είναι ένα συχνό παράδοξο. Ένας άνθρωπος μπορεί να φαίνεται εξαιρετικά αυτάρκης και ταυτόχρονα να εξαρτάται έντονα από την ανταπόκριση των άλλων. Να δηλώνει ότι δεν τον ενδιαφέρει η γνώμη κανενός, ενώ η αδιαφορία ενός συγκεκριμένου προσώπου μπορεί να τον αναστατώνει για μέρες. Λέει ότι δεν χρειάζεται κανέναν, αλλά δυσκολεύεται πολύ ότανμία σύντροφος ή φίλος βάζει ένα όριο. Παρουσιάζει την αποχώρησή του ως απόδειξη δύναμης, ενώ λίγο πριν είχει προσπαθήσει επίμονα να αποκαταστήσει την αίσθηση ότι εξακολουθεί να έχει σημασία για τον άλλον.
Ένας άνθρωπος επιμένει στη θεραπεία ότι «δεν χρειάζεται κανέναν» και ότι οι σχέσεις τον περιορίζουν. Όταν όμως ένας σημαντικός για εκείνον άνθρωπος δεν απαντήσει σε ένα μήνυμα ή δείξει ότι θέλει να απομακρυνθεί, η αδιαφορία που περιγράφει παύει να μοιάζει τόσο ασήμαντη. Μπορεί να περάσει ώρες σκεπτόμενος τι συνέβη, να θυμώσει ή να προσπαθήσει επίμονα να αποκαταστήσει τη σχέση. Η ανάγκη για τον άλλον υπάρχει, γίνεται όμως δύσκολο να αναγνωριστεί ως ανάγκη.
Αυτές οι αντιφάσεις δεν είναι απαραίτητα υποκρισία. Μάλλον δείχνουν έναν άνθρωπο που προσπαθεί να προστατεύσει μια εύθραυστη ισορροπία ανάμεσα στην ανάγκη του για αναγνώριση και στον φόβο ότι θα αισθανθεί ανεπαρκής, παραγκωνισμένος, ασήμαντος.
Δύο πρόσωπα του ίδιου μηχανισμού
Αυτός ο φόβος δεν έχει πάντα το ίδιο πρόσωπο. Μπορεί μάλιστα να έχει δύο, μέσα στον ίδιο άνθρωπο.
Η μεγαλειώδης και η ευάλωτη έκφραση δεν χρειάζεται να αντιμετωπίζονται σαν δύο εντελώς διαφορετικοί άνθρωποι.
Σε μια συνεδρία, ένας άνδρας μιλά με μεγάλη βεβαιότητα για το πόσο ικανότερος είναι από τους συναδέλφους του, για το πόσο άδικα δεν αναγνωρίζεται η αξία του. Σε μια άλλη συνεδρία, λίγες εβδομάδες αργότερα, μιλά για την ίδια δουλειά και λέει: «Μάλλον τελικά δεν αξίζω όσο νόμιζα». Η απότομη μετάβαση από την αίσθηση υπεροχής στην αίσθηση ανεπάρκειας μοιάζει αντιφατική, ίσως όμως είναι δύο διαφορετικές απαντήσεις στην ίδια βαθύτερη δυσκολία, δηλαδή στην ανάγκη του να διατηρηθεί μια αίσθηση προσωπικής αξίας όταν αυτή απειλείται.
Ο ίδιος άνθρωπος μπορεί, επομένως, να διεκδικεί επίμονα την αίσθηση υπεροχής του και, λίγο αργότερα, να αισθάνεται βαθιά ταπεινωμένος. Μπορεί να επιτίθεται όταν αισθάνεται ότι αμφισβητείται και να αποσύρεται όταν η επίθεση δεν του επιτρέπει πλέον να διατηρήσει την εικόνα του.
Αυτός είναι ένας από τους λόγους για τους οποίους η ναρκισσιστική διαταραχή είναι πιο σύνθετη από την εικόνα του «υπερόπτη ανθρώπου». Πίσω από τις διαφορετικές συμπεριφορές, μπορεί να βρίσκεται η ίδια βασική προσπάθεια: να διατηρηθεί μια ανεκτή αίσθηση προσωπικής αξίας όταν αυτή απειλείται.
Όταν ένα όριο μοιάζει με απόρριψη
Αυτή η προσπάθεια δεν φαίνεται μόνο σε μεγάλες συγκρούσεις, μπορεί να κρύβεται και μέσα σε μια πολύ απλή, καθημερινή στιγμή.
Ένας άνδρας περιγράφει στη θεραπεία έναν καβγά με τη σύντροφό του. Εκείνη του είπε ότι χρειάζεται ένα βράδυ να μείνει μόνη της και δεν ήθελε να συνεχίσουν τη συζήτηση εκείνη τη στιγμή. Εκείνος το βίωσε αμέσως ως απόρριψη. «Αν με αγαπούσε πραγματικά, δεν θα μου το έλεγε αυτό», είπε. Το όριο της άλλης δεν ακούστηκε ως μια ανάγκη διαφορετική από τη δική του, αλλά ως μήνυμα ότι ο ίδιος δεν ήταν αρκετά σημαντικός.
Πρόκειται για ένα απλό όριο, άσχετο με την αξία του άλλου. Όμως όταν η αυτοεκτίμηση συνδέεται στενά με το να βρίσκεται κάποιος στο επίκεντρο της προσοχής, ακόμη κι ένα τέτοιο ασήμαντο όριο μπορεί να βιωθεί ως αμφισβήτηση, ως προσβολή, ως απόρριψη, και τότε η στιγμή μετατρέπεται σε σύγκρουση γύρω από το ποιος αξίζει περισσότερο, ποιος έχει δίκιο, ποιος μετράει.
Εδώ φαίνεται καθαρά πώς ένα πρόβλημα στην εικόνα του εαυτού περνά μέσα στη σχέση και μετατρέπεται σε διαπροσωπικό.
Πότε μιλάμε πραγματικά για διαταραχή;
Αξίζει, ωστόσο, να σταθούμε λίγο εδώ, γιατί η καθημερινή χρήση της λέξης «νάρκισσος» έχει δημιουργήσει μεγάλη σύγχυση.
Κανείς δεν αποκτά Ναρκισσιστική Διαταραχή Προσωπικότητας επειδή κάποτε υπήρξε εγωκεντρικός, ζήτησε υπερβολικά την επιβεβαίωση των άλλων, θύμωσε με μια κριτική ή συμπεριφέρθηκε άσχημα σε μια σχέση. Η ΝΔΠ αφορά επίμονο και διάχυτο πρότυπο λειτουργίας, όχι μια μεμονωμένη περίοδο ή μια σειρά από δυσάρεστες συμπεριφορές. Τα χαρακτηριστικά πρέπει να είναι σταθερά και δυσπροσαρμοστικά, και να συνδέονται με σημαντικές δυσκολίες στη λειτουργικότητα ή στις σχέσεις. Η παρουσία μερικών ναρκισσιστικών χαρακτηριστικών δεν ταυτίζεται με τη διαταραχή.
Στην κλινική πράξη, η διαφορά φαίνεται, συχνά, όταν κανείς πάψει να ρωτά «έχει αυτό το άτομο ναρκισσιστικά χαρακτηριστικά;» και αρχίσει να εξετάζει πόσο σταθερά και πόσο διαχρονικά εμφανίζεται αυτός ο τρόπος λειτουργίας. Ένας άνθρωπος μπορεί να αντιδράσει έντονα σε μια απόρριψη και την επόμενη ημέρα να το σκεφτεί διαφορετικά. Ένας άλλος μπορεί να επαναλαμβάνει το ίδιο μοτίβο σε πολλές σχέσεις και σε διαφορετικούς τομείς της ζωής του, με σημαντικό κόστος για τον ίδιο και τους άλλους. Η διαφορά βρίσκεται στο συνολικό μοτίβο, όχι σε ένα συμβάν.
Γι’ αυτό είναι προτιμότερο να είμαστε προσεκτικοί όταν χρησιμοποιούμε τον όρο «νάρκισσος» για έναν σύντροφο, έναν γονιό, έναν συνεργάτη, έναν άνθρωπο που μας έχει πληγώσει. Μπορούμε να αναγνωρίσουμε μια συμπεριφορά ως χειριστική, υποτιμητική ή κακοποιητική, χωρίς όμως να επιχειρούμε μόνοι μας να κάνουμε διάγνωση. Η ψυχική πραγματικότητα είναι πιο σύνθετη από μια ετικέτα
Μπορεί να αλλάξει;
Πέρα, όμως, από την ετικέτα, υπάρχει η ερώτηση που κάθε τόσο μπαίνει στη θεραπεία: μπορεί να αλλάξει αυτή η κατάσταση;
Η θεραπεία δεν έχει ως στόχο να «σπάσει τον ναρκισσισμό», ούτε να κάνει έναν άνθρωπο λιγότερο φιλόδοξο ή λιγότερο σημαντικό. Το ζητούμενο είναι να αποκτήσει το άτομο σταδιακά μια πιο σταθερή αίσθηση του εαυτού, που δεν εξαρτάται τόσο πολύ από τον θαυμασμό, την υπεροχή ή την αποφυγή της ντροπής. Να μάθει να αντέχει μια απογοήτευση χωρίς να χρειάζεται αμέσως να μειώσει τον άλλον, να αναγνωρίζει την κριτική χωρίς να τη βιώνει ως συνολική καταδίκη του εαυτού του, να αντιλαμβάνεται ότι ο άλλος μπορεί να έχει διαφορετικές ανάγκες, χωρίς αυτό να σημαίνει ότι τον απορρίπτει.
Η αλλαγή, συνήθως, δεν γίνεται σύντομα. Η έρευνα για τη θεραπεία της ΝΔΠ παραμένει περιορισμένη, αλλά υπάρχουν ενδείξεις ότι μπορεί να υπάρξει βελτίωση, σταδιακά, με θεραπευτική δουλειά που δίνει έμφαση στις σχέσεις, στην αυτοεκτίμηση, στη θεραπευτική συμμαχία.
Και ίσως αρχίζει να γίνεται πραγματικά σημαντική σε μια πολύ μικρή στιγμή. Όχι όταν κάποιος αναγνωρίσει και πει: «Έχω ναρκισσιστική διαταραχή». Αλλά κάπως έτσι: «Αυτή τη φορά, όταν μου είπε ότι την πλήγωσα, δεν σκέφτηκα αμέσως ότι με αδικεί. Για πρώτη φορά σκέφτηκα ότι μπορεί να είχε δίκιο».
Εκεί δεν έχει λυθεί ακόμη τίποτα. Έχει όμως δημιουργηθεί ένας χώρος για να αρχίσει κανείς να βλέπει τον εαυτό του λίγο διαφορετικά.
Πέρα από την ετικέτα
Εκεί, ίσως, βρίσκεται και η απάντηση στην αρχική ερώτηση.
Η Ναρκισσιστική Διαταραχή Προσωπικότητας δεν είναι απλώς η εικόνα ενός ανθρώπου που αγαπά υπερβολικά τον εαυτό του. Είναι μια σύνθετη διαταραχή της προσωπικότητας, στην οποία η ανάγκη να διατηρηθεί μια συγκεκριμένη αίσθηση προσωπικής αξίας μπορεί να επηρεάζει βαθιά τον τρόπο με τον οποίο το άτομο αντιλαμβάνεται τον εαυτό του, αντιμετωπίζει την κριτική, σχετίζεται με τους άλλους. Μπορεί να εμφανίζεται με αυτοπεποίθηση, επίδειξη, αίσθηση υπεροχής. Μπορεί όμως να συνοδεύεται από ντροπή, ευαισθησία, αίσθηση κενού, φόβο απόρριψης. Οι δύο αυτές πλευρές δεν αλληλοαναιρούνται.
Η κατανόηση και προσέγγιση αυτή δεν δικαιολογεί συμπεριφορές που πληγώνουν. Προσπαθεί να δει τι βρίσκεται πίσω τους, χωρίς αυτό να σημαίνει πάντα ότι γνωρίζουμε πού σταματάει η κατανόηση και πού αρχίζει η δικαιολόγηση.
Συχνές Ερωτήσεις (FAQ)
Ποια είναι η διαφορά ανάμεσα σε ναρκισσιστικά χαρακτηριστικά και Ναρκισσιστική Διαταραχή Προσωπικότητας;
Ναρκισσιστικά χαρακτηριστικά (π.χ. η ανάγκη για αναγνώριση ή η δυσκολία να δεχτούμε κριτική) μπορεί να εμφανιστούν περιστασιακά σε κάθε άνθρωπο. Η διαταραχή αφορά ένα επίμονο, διάχυτο μοτίβο που επηρεάζει σταθερά τη λειτουργικότητα και τις σχέσεις — όχι μια μεμονωμένη συμπεριφορά ή μια δύσκολη περίοδο.
Υπάρχει «κρυφός» ή ευάλωτος ναρκισσισμός;
Ναι. Δίπλα στην πιο γνωστή, φανερή εικόνα του ανθρώπου που αναζητά επίδειξη, υπάρχει και μια πιο σιωπηλή μορφή, με ντροπή, αυτοϋποτίμηση και ευαισθησία στην απόρριψη. Η σύγχρονη κλινική περιγραφή αναγνωρίζει ότι το ίδιο άτομο μπορεί να ταλαντεύεται ανάμεσα στις δύο εκφράσεις.
Πώς εκδηλώνεται η ναρκισσιστική διαταραχή σε μια σχέση;
Συχνά η σχέση οργανώνεται γύρω από τη ρύθμιση της αυτοεκτίμησης του ενός συντρόφου, κάτι που δυσκολεύει την αμοιβαιότητα. Ακόμη και ένα απλό όριο του άλλου μπορεί να βιωθεί ως απόρριψη ή προσβολή.
Μπορεί κάποιος με ναρκισσιστική διαταραχή προσωπικότητας να αλλάξει;
Η έρευνα παραμένει περιορισμένη, αλλά υπάρχουν ενδείξεις σταδιακής βελτίωσης μέσα από θεραπευτική εργασία που δίνει έμφαση στις σχέσεις, στην αυτοεκτίμηση και στη θεραπευτική συμμαχία. Η αλλαγή σπάνια είναι γρήγορη.
Πώς γίνεται η διάγνωση της Ναρκισσιστικής Διαταραχής Προσωπικότητας;
Η διάγνωση απαιτεί συνολική κλινική αξιολόγηση, όχι μια μεμονωμένη συμπεριφορά. Εξετάζεται πόσο σταθερά και πόσο ευρέως εμφανίζεται το μοτίβο στη ζωή του ατόμου, σε πολλαπλές σχέσεις και πλαίσια.
Σάββας Ν. Σαλπιστής, M.Sc. Ph.D.
Κλινικός Ψυχολόγος Πανεπιστημίου Στοκχόλμης ενηλίκων και παίδων. Διπλωματούχος Ψυχοθεραπευτής Βασιλικού Ιατροχειρουργικού Ινστιτούτου Karolinska Στοκχόλμης.Κάθε δυσκολία κρύβει μέσα της την προοπτική μιας νέας αρχής. Αν νιώθετε ότι οι σκέψεις σας σας βαραίνουν, είμαι εδώ για να τις μοιραστούμε και να βρούμε μαζί τη δική σας εσωτερική ισορροπία.
Πνευματικά Δικαιώματα: Το περιεχόμενο της ιστοσελίδας www.i-psyxologos.gr αποτελεί πνευματική ιδιοκτησία του Σάββα Σαλπιστή. Η αναδημοσίευση επιτρέπεται αποκλειστικά με την παράθεση ενεργού συνδέσμου (active link) στην πηγή.
