Γενικά για τον ναρκισσισμό
Ο όρος «ναρκισσιστής» χρησιμοποιείται συχνά στην καθημερινότητά μας για να περιγράψει άτομα που δείχνουν να έχουν κάποια χαρακτηριστικά στοιχεία μιας ναρκισσιστικής διαταραχής προσωπικότητας. Τα τελευταία χρόνια, έχει διαπιστωθεί πως υπάρχουν δύο μορφές ναρκισσιστικής προσωπικότητας. Η μία είναι η ευδιάκριτη ναρκισσιστική προσωπικότητα που την χαρακτηρίζει ένας εγωκεντρικός τρόπος λειτουργίας ή μια έντονη ανάγκη προσωπικής επιβεβαίωσης, αισθήματα μεγαλείου και υπεροχής, μέχρι του σημείου απώλειας επαφής με την πραγματικότητα. Η δεύτερη μορφή είναι ο αποκαλούμενος κρυφός ναρκισσισμός.
Στην ουσία, τα άτομα αυτά δεν νοιάζονται για τους άλλους και οι σχέσεις τους βασίζονται στο χειρισμό και στην άσκηση του μεγαλύτερου δυνατού ελέγχου των άλλων ώστε να καταφέρουν να πάρουν αυτό που επιθυμούν. Όλα αυτά, σε συνδυασμό με μια απουσία ενσυναίσθησης που διακρίνει έναν ναρκισσιστή, καθίσταται αδύνατη η ύπαρξη μιας ισότιμης και αυθεντικής σχέσης με τους άλλους.
Μπορούν να καλύπτουν με μεγάλη μαεστρία αυτά τα χαρακτηριστικά τους και να φαίνονται, συνήθως, προς τους έξω ως υποδειγματικά άτομα, με σκοπό να αποπλανήσουν και να εγκλωβίσουν κυρίως αυτούς που έχουν επιλεγεί ως υποψήφια θύματά τους, ενώ στην πραγματικότητα δεν ενδιαφέρονται καθόλου για αυτά και τις όποιες ανάγκες τους.
Τι είναι ο κρυφός ναρκισσισμός;
Από την άλλη, υπάρχει και μια δεύτερη μορφή ναρκισσιστικής προσωπικότητας, αυτή του ευάλωτου και συγκαλυμμένου ναρκισσιστή που επιδεικνύει ένα ιδιόμορφο χαμηλών τόνων προφίλ.
Αν και οι δύο αυτές μορφές ναρκισσισμού έχουν αρκετά κοινά χαρακτηριστικά —συμπεριλαμβανομένης της απουσίας ενσυναίσθησης, της ύπαρξης μιας μεγαλειώδους αίσθησης εαυτού και μιας υπερβολικής ανάγκης είσπραξης του θαυμασμού των άλλων— ο κάθε τύπος ναρκισσισμού μπορεί να εκφράζεται προς τα έξω με τρόπους διαφορετικούς.
Ο κρυφός ναρκισσισμός είναι συχνά πιο επικίνδυνος ακριβώς επειδή δεν είναι άμεσα αναγνωρίσιμος, καθώς η χειριστικότητα “ντύνεται” με τον μανδύα της ευαλωτότητας ή της εσωστρέφειας.
Αναγνωρίζοντας τον συγκαλυμμένο ναρκισσιστή
Πως μπορούμε, λοιπόν, να μάθουμε πως έχουμε να κάνουμε με έναν συγκαλυμμένο ναρκισσιστή; Η απάντηση κρύβεται στη λεπτομέρεια των συμπεριφορών και στο πώς αισθανόμαστε εμείς μέσα στη σχέση μαζί του.
Τα κύρια χαρακτηριστικά ατόμων με συγκαλυμμένο/κρυφό ναρκισσισμό
Αυτού του είδους η ναρκισσιστική διαταραχή προσωπικότητας (Ν.Δ.Π.) δεν είναι τόσο εύκολο να διαγνωστεί ή να αναγνωριστεί από μη ειδικούς, τουλάχιστον. Μπορεί να φαίνονται ως άτομα ντροπαλά, τρυφερά ή αγχώδη. Παίρνουν συχνά ικανοποίηση με έμμεσο τρόπο, επενδύοντας συναισθηματικά σε κάποιον που θαυμάζουν.
Πολλές φορές, παίρνουν προσωπικά κάποια πράγματα που λέγονται και τότε νιώθουν πως οι άλλοι δεν τους εμπιστεύονται, δεν τους κατανοούν, δεν τους εκτιμούν αρκετά, τους παρεξηγούν και, με κάποιον τρόπο, τους κακοποιούν. Έχουν ιδέες μεγαλείου και απορούν που οι άλλοι δεν τους καταλαβαίνουν και δεν τους εκτιμούν όσο οι ίδιοι θα επιθυμούσαν.
Γιατί κατατάσσονται στη Ναρκισσιστική Διαταραχή;
Οι λόγοι που κατατάσσονται στη διαγνωστική ενότητα «ναρκισσιστική διαταραχή προσωπικότητας» οφείλεται στο ότι:
Θεωρούν τον εαυτό τους ως κάτι το ιδιαίτερο και πως έχουν πάντα δίκιο.
Έχουν ανάγκη του θαυμασμού των άλλων, έστω και με έναν μη εμφανή τρόπο.
Στερούνται ενσυναίσθησης, παρά την αντίθετη πρόσοψη.
Τα άτομα αυτά τα διακρίνει ένας εγωκεντρισμός και προσδοκούν μια ιδιαίτερη μεταχείριση από τους άλλους. Συχνά θεωρούν πως τα χαρίσματά τους δεν εκτιμώνται επαρκώς ή καθόλου και πως ο κόσμος, γενικώς, δεν έχει αντιληφθεί το πόσο ξεχωριστά άτομα είναι. Ορισμένοι υιοθετούν το ρόλο του θύματος και του ιερομάρτυρα για να τύχουν της προσοχής που τόσο έχουν ανάγκη.
Η επικινδυνότητα του συγκαλυμμένου/κρυφού ναρκισσισμού
Οι συγκαλυμμένοι ναρκισσιστές είναι, δυνητικά, πιο «επικίνδυνοι» από τους εμφανείς γιατί δύσκολα γίνονται αντιληπτοί από τους άλλους. Χρησιμοποιούν πολλά προπετάσματα καπνού και καμουφλαρισμένων τρόπων λειτουργίας, με άλλα λόγια, κρύβονται πίσω από πολλές μάσκες.
Χειρίζονται τα άτομα που επιλέγουν με έναν υπόγειο τρόπο, μέχρι, τελικά, του σημείου της ωμής εκμετάλλευσης. Ο κρυφός ναρκισσισμός μπορεί να εμφανιστεί με το προσωπείο του καλού, «φιλάνθρωπου», ήρεμού και γεμάτου από ενσυναίσθηση ατόμου.
Επαγγελματική επιλογή και η ανάγκη για αναγνώριση
Συχνά επιλέγουν επαγγέλματα που να σχετίζονται με τη φροντίδα άλλων. Στην ουσία όμως, το όποιο ενδιαφέρον τους για τους άλλους υποκινείται από την ανάγκη τους για αναγνώριση, επιβεβαίωση, υπεροχή και άσκηση ελέγχου.
Μπορεί να φθάσουν ακόμα και μέχρι του σημείου να βοηθούν και να παίρνουν πρωτοβουλίες εξυπηρέτησης, χωρίς καν να τους ζητηθεί κάτι τέτοιο. Διακρίνονται από μία αυταρέσκεια και συμπεριφέρονται υπεροπτικά ή ως άτομα πονεμένα που υποφέρουν και που τα έχουν εκμεταλλευτεί αδίστακτα οι άλλοι, εξαιτίας της μεγάλης γενναιοδωρίας και μεγαλοψυχίας τους.
Αν αντιμετωπίζετε προβλήματα σε μια ναρκισσιστική σχέση και αναζητάτε εξειδικευμένο ψυχολόγο online, μπορείτε να κλείσετε μια συνεδρία για να βρούμε μαζί τη λύση.
Η εσωστρέφεια και ο ρόλος του θύματος
Παρόλο που τα άτομα αυτά έχουν κοινά χαρακτηριστικά με έναν κλασσικό ναρκισσιστή, οι κρυφοί ή συγκαλυμμένοι ναρκισσιστές είναι, κατά κάποιον τρόπο, είδωλά του. Ενώ ο κλασσικός ναρκισσιστής θέλει οπωσδήποτε να είναι το επίκεντρο της προσοχής των άλλων, ο συγκαλυμμένος ναρκισσιστής (Σ.Ν.) επιλέγει το ρόλο του θύματος, όταν διαπιστώνει πως δεν μπορεί να γίνει, με άλλον τρόπο, το επίκεντρο της προσοχής.
Παθητική-επιθετική συμπεριφορά και έμμεσος έλεγχος
Αντί του ανοιχτού ελέγχου των άλλων, ο κρυφός ναρκισσισμός εκδηλώνεται μέσα από την προσπάθεια ελέγχου διαμέσου μιας παθητικής-επιθετικής συμπεριφοράς. Μερικά παραδείγματα αυτής της τακτικής περιλαμβάνουν:
Αθέτηση συμφωνιών: Μπορεί να δείχνουν πως συμφωνούν με κάποιον αλλά να μην τηρούν τη συμφωνία.
Ασυνέπεια: Να έρχονται καθυστερημένοι στα ραντεβού τους ή να ξεχνούν προκλητικά.
Άρνηση πραγματικότητας: Να προφασίζονται πως ποτέ δεν υπήρξε κάποια συμφωνία.
Κενές συγνώμες: Μπορεί να ζητούν συγνώμη αλλά, κατά βάθος, δεν την εννοούν ποτέ.
Μεμψιμοιρία, φθόνος και αλαζονεία
Όλοι οι ναρκισσιστές είναι άτομα που θέλουν να ελέγχουν τους άλλους. Οι συγκαλυμμένοι ναρκισσιστές, όμως, για τον λόγο αυτό, επιστρατεύουν μια μεγάλη δόση μεμψιμοιρίας και αυτολύπησης. Αντί να καταπιέζουν τους άλλους ανοιχτά, έχουν την τάση να τους φθονούν.
Αντί να περιαυτολογούν ανοιχτά, δείχνουν μια συγκρατημένη αλαζονεία, θεωρώντας τους άλλους ως υποδεέστερούς τους. Μπορεί να συμπεριφέρονται συγκρατημένα και αδιάφορα, να κάνουν απορριπτικές ή υποτιμητικές χειρονομίες και μορφασμούς —όπως το να κοιτούν αλλού, να αναστενάζουν με δυσαρέσκεια ή να χασμουριούνται— θέλοντας να δείξουν πως βαριούνται.
Η ευθραυστότητα και το προσωπείο της τελειότητας
Ενώ όλοι οι ναρκισσιστές αντιδρούν άσχημα στην κριτική, οι Σ.Ν. μπορεί να είναι πιο εύθραυστοι από όλους, θεωρώντας τους εαυτούς τους ως ιδιαίτερα ευαίσθητους. Σκοπός της ζωής τους είναι να μπορέσουν να πείσουν τους άλλους πως οι ίδιοι είναι άτομα τέλεια και αλάνθαστα.
Προσπαθούν να δείχνουν ευχάριστοι και να προσποιούνται τους τέλειους γονείς. Είναι εξπέρ στο να δείχνουν ταπεινότητα και μετριοφροσύνη ώστε να εισπράξουν από τους άλλους αυτό που επιθυμούν.
Χαρακτηριστικά του κρυφού ναρκισσισμού
Αντί του εξωστρεφούς, επιθετικού και εκρηκτικού χαρακτήρα του κλασσικού ναρκισσιστή, ο κρυφός ναρκισσισμός διακατέχεται από:
Αισθήματα αδιαφορίας ή υποτίμησης για τους άλλους.
Έντονο άγχος.
Ιδέες καταδίωξης.
Γιατί ο κρυφός ναρκισσισμός θεωρείται πιο επικίνδυνος;
Λόγω της παραπλανητικής φύσης τους και του τρόπου με τον οποίο καταφέρνουν να παραμένουν κρυμμένοι, για μεγάλο χρονικό διάστημα, πίσω από το προσωπείο τους, οι κρυφοί ναρκισσιστές θεωρούνται πιο επικίνδυνοι από τους εμφανείς ναρκισσιστές.
Εξωτερικά, φαίνονται ως φυσιολογικά και χωρίς ελαττώματα άτομα. Μόνο, όμως, ο στενός κύκλος τους μπορεί πραγματικά να καταλάβει τη ζωή ενός Σ.Ν. και τις πραγματικές διαστάσεις της απατηλής συμπεριφοράς του.
Συνοπτικά τα χαρακτηριστικά στοιχεία ενός Σ.Ν.
Παρακάτω, παραθέτουμε μερικές παράξενες συμπεριφορές που χαρακτηρίζουν τον κρυφό ναρκισσισμό και πώς εκδηλώνονται στην καθημερινότητα:
Συγκρατημένος και ντροπαλός: Χρησιμοποιεί την εσωστρέφεια ως κάλυψη.
Κατακερματισμένη αυτοεικόνα: Μια βαθιά εσωτερική σύγχυση για την αξία του.
Κακή αυτοεκτίμηση και φθόνος: Φθονεί όσους έχουν όσα του λείπουν.
Ανασφαλής: Παρά την προβολή ανωτερότητας, η ανασφάλεια κυριαρχεί.
Κοινωνική ένταξη: Νοιάζεται υπερβολικά να περιλαμβάνεται σε κοινωνικά πλαίσια.
Φόβος κριτικής: Αποφεύγει να τραβήξει υπερβολική προσοχή για να μην κριθεί.
Συννοσηρότητα: Συχνά υποφέρει από κατάθλιψη, σύμπλεγμα κατωτερότητας ή κοινωνική φοβία.
Αναζήτηση επιβεβαίωσης: Χρειάζεται συνεχή διαβεβαίωση πως είναι καλός και αρεστός.
Υπερευαίσθητος: Αγωνιά για το τι είδους υποδοχή έχει από το περιβάλλον του.
Η τακτική της παθητικής επιθετικότητας
Ο κρυφός ναρκισσισμός βρίσκει την απόλυτη έκφρασή του στην παθητική επιθετικότητα. Η συμπεριφορά αυτή μπορεί να περιλαμβάνει:
Υπονόμευση: Στοχευμένη ζημιά στη δουλειά ή τη φιλία κάποιου.
Χλευαστικά σχόλια: Πειράγματα που παρουσιάζονται ως “αστεία” για να μειώσουν τον άλλο.
Ήρεμη αντιμετώπιση: Χρήση της σιωπής ή της ψυχρότητας ως μέσο τιμωρίας.
Μετατόπιση ευθυνών: Ανεπαίσθητος χειρισμός που κάνει τους άλλους να αισθάνονται άσχημα ή να αμφιβάλλουν για την πραγματικότητα (gaslighting).
Αναβλητικότητα: Καθυστέρηση καθηκόντων που θεωρεί κατώτερα των ικανοτήτων του.
Πώς επηρεάζονται οι σχέσεις ενός συγκαλυμμένου ναρκισσιστή
Οι σχέσεις ενός Σ.Ν. μπορεί να επηρεασθούν σημαντικά, εξαιτίας της παθολογίας του, και να προκαλέσουν πολύ μεγάλα προβλήματα σε αυτές. Αυτό ισχύει για κάθε είδους σχέση, όπως ερωτική, φιλική, συγγενική ή εργασιακή. Τα πρόσωπα που εμπλέκονται σε σχέση με έναν Σ.Ν. νιώθουν, συνήθως, πνευματική και συναισθηματική σύγχυση.
Ο κρυφός ναρκισσισμός μπορεί να επηρεάσει τις σχέσεις με τους παρακάτω τρόπους:
Συναισθηματική κακοποίηση και Gaslighting
Συναισθηματική κακοποίηση: Ένας Σ.Ν. χρησιμοποιεί πολύ συχνά τη μέθοδο της υποτίμησης του άλλου και διαφόρων ειδών χειριστικής συμπεριφοράς. Αυτό προκαλεί στον αποδέκτη ένα έντονο αίσθημα ανασφάλειας, απομόνωσης και αμφισβήτησης του εαυτού του.
Gaslighting: Πρόκειται για την απόπειρα χειραγώγησης όπου ο ναρκισσιστής προσπαθεί να κάνει τον άλλον να αμφισβητεί την ορθότητα των σκέψεων και της αντίληψής του. Με τη μέθοδο αυτή, ο κρυφός ναρκισσισμός στοχεύει στον απόλυτο έλεγχο του άλλου, δημιουργώντας του εσωτερική ανισορροπία.
Απομόνωση, έλεγχος και συνεξάρτηση
Απομόνωση: Οι Σ.Ν. θέλουν συχνά να απομονώνουν το ταίρι τους από φίλους και συγγενείς. Στόχος είναι να στερήσουν από το άτομο το περιβάλλον στήριξής του, ώστε να ενισχυθεί ο έλεγχος που του ασκούν.
Συνεξάρτηση: Η σχέση με έναν ευάλωτο ναρκισσιστή οδηγεί συχνά σε μια παθολογική εξάρτηση του θύματος για συναισθηματική στήριξη και επιβεβαίωση. Αυτό καθιστά σχεδόν αδύνατο για το θύμα να συνειδητοποιήσει την τοξικότητα της σχέσης και να φύγει από αυτήν.
Μακροπρόθεσμες ψυχολογικές επιπτώσεις στους άλλους
Οι σύντροφοι, οι φίλοι ή τα πρόσωπα της οικογένειας που βρίσκονται κοντά με τον Σ.Ν. πλήττονται συχνά από αρνητικές μακροπρόθεσμες ψυχολογικές επιπτώσεις. Η σχέση με ένα τέτοιο άτομο εξουθενώνει τον ψυχισμό όσων σχετίζονται μαζί του.
Συνέπεια αυτού είναι συχνά η εμφάνιση:
Έντονου άγχους και κατάθλιψης.
Δυσκολίας στο να εμπιστευθούν ξανά άλλους ανθρώπους.
Σημείωση: Λέγοντας ναρκισσιστής και χρησιμοποιώντας αρσενικό γένος, αυτό γίνεται χάριν ευκολίας. Εννοείται πως το άτομο αυτό μπορεί κάλλιστα να είναι και μία γυναίκα.
Επίλογος: Η σημασία της επίγνωσης
Ο κρυφός ναρκισσισμός είναι μια λεπτή αλλά δυνητικά καταστροφική μορφή ναρκισσισμού που μπορεί να είναι δύσκολο να εντοπιστεί. Η επίγνωση των ενδείξεων μπορεί να μας βοηθήσει να λειτουργήσουμε στις σχέσεις και την κοινωνία με μεγαλύτερη διορατικότητα.
Είναι σημαντικό να μπορούμε να διακρίνουμε τα χαρακτηριστικά στοιχεία ενός συγκαλυμμένου ναρκισσιστή και να τα διαχειριζόμαστε ανάλογα, προκειμένου να ευνοήσουμε πιο υγιείς και γνήσιες αλληλεπιδράσεις. Η ενθάρρυνση της ενσυναίσθησης, της ειλικρίνειας και της ανοιχτής επικοινωνίας έχουν αποφασιστική σημασία στη μείωση των αρνητικών επιπτώσεων που έχει ο κρυφός ναρκισσισμός στη ζωή μας.
Θέστε όρια και προστατέψτε την ψυχική σας υγεία
Η αναγνώριση του κρυφού ναρκισσισμού είναι το πρώτο βήμα για την απελευθέρωσή σας από τοξικές δυναμικές. Αν νιώθετε ότι βρίσκεστε σε μια σχέση που σας απορροφά την ενέργεια ή σας κάνει να αμφιβάλλετε για την πραγματικότητά σας, η ψυχοθεραπεία μπορεί να σας προσφέρει τα εργαλεία για να θέσετε υγιή όρια.
Σάββας Ν. Σαλπιστής, M.Sc. Ph.D.
Κλινικός Ψυχολόγος Πανεπιστημίου Στοκχόλμης ενηλίκων και παίδων. Διπλωματούχος Ψυχοθεραπευτής Βασιλικού Ιατροχειρουργικού Ινστιτούτου Karolinska Στοκχόλμης.Κάθε δυσκολία κρύβει μέσα της την προοπτική μιας νέας αρχής. Αν νιώθετε ότι οι σκέψεις σας σας βαραίνουν, είμαι εδώ για να τις μοιραστούμε και να βρούμε μαζί τη δική σας εσωτερική ισορροπία.
Πνευματικά Δικαιώματα: Το περιεχόμενο της ιστοσελίδας www.i-psyxologos.gr αποτελεί πνευματική ιδιοκτησία του Σάββα Σαλπιστή. Η αναδημοσίευση επιτρέπεται αποκλειστικά με την παράθεση ενεργού συνδέσμου (active link) στην πηγή.
