Υπάρχουν στιγμές που ένας άνθρωπος κοιτάζει τα χέρια του και ξέρει ότι είναι δικά του, χωρίς όμως να τα αισθάνεται ακριβώς έτσι. Μπορεί να βρίσκεται σε ένα δωμάτιο που γνωρίζει καλά και, για λίγα λεπτά, να του φαίνεται ξένο. Ή να θυμάται ότι κάτι συνέβη, χωρίς να μπορεί να πλησιάσει το κομμάτι της εμπειρίας που κρατά το νόημά της.
Η εμπειρία αυτή μπορεί να είναι ιδιαίτερα τρομακτική, όχι μόνο επειδή είναι παράξενη, αλλά επειδή συνοδεύεται από μια ερώτηση που τρομάζει από μόνη της: «Μήπως χάνω τον εαυτό μου; Μήπως τρελαίνομαι;»
Η αποσύνδεση είναι, ωστόσο, ευρύτερο φαινόμενο από μια συγκεκριμένη ψυχική διαταραχή. Μπορεί να αφορά παροδικές στιγμές απομάκρυνσης από τον εαυτό, το σώμα, τα συναισθήματα, τις αναμνήσεις ή το περιβάλλον. Μόνο όταν είναι επίμονη, έντονη και προκαλεί σημαντική δυσφορία ή δυσλειτουργία μπορεί να αποτελεί μέρος μιας διασχιστικής διαταραχής.
Σύντομη απάντηση: Η αποσύνδεση (dissociation) είναι μια αλλαγή στον τρόπο με τον οποίο συνδέονται μεταξύ τους πλευρές της εμπειρίας — η αίσθηση του εαυτού, η μνήμη, τα συναισθήματα, η αντίληψη του περιβάλλοντος. Μπορεί να είναι παροδική ή να αποτελεί μέρος μιας διασχιστικής διαταραχής, ανάλογα με την ένταση και τη διάρκειά της.
Τι είναι η αποσύνδεση
Η αποσύνδεση περιγράφει μια αλλαγή στον συνηθισμένο τρόπο με τον οποίο συνδέονται μεταξύ τους διαφορετικές πλευρές της εμπειρίας: η μνήμη, η αίσθηση του σώματος, η ταυτότητα, τα συναισθήματα, η αντίληψη του περιβάλλοντος ή η αίσθηση ότι είμαστε πραγματικά παρόντες σε αυτό που συμβαίνει.
Εδώ χρειάζεται μια βασική διάκριση: η dissociation είναι ένα φαινόμενο, οι διασχιστικές διαταραχές είναι συγκεκριμένες κλινικές καταστάσεις. Κάποιος που έχει νιώσει, μία φορά στη ζωή του, «σαν να είναι έξω από τον εαυτό του» δεν πάσχει αυτόματα από διασχιστική διαταραχή. Η ίδια η εμπειρία είναι πολύ πιο συχνή απ’ όσο υποθέτει συνήθως κανείς.
Πώς βιώνεται η αποσύνδεση
Δεν έχει μία μόνο μορφή. Κάποιος μπορεί να αισθάνεται ότι παρατηρεί τον εαυτό του από απόσταση, σαν θεατής της δικής του ζωής. Κάποιος άλλος νιώθει ότι το περιβάλλον έχει χάσει την οικειότητά του, ή περνά μέσα από συναισθηματικό μούδιασμα, λειτουργώντας «στον αυτόματο πιλότο», χωρίς πραγματική επαφή με όσα κάνει. Σε άλλες περιπτώσεις, η δυσκολία αφορά τη σύνδεση με μια συγκεκριμένη ανάμνηση, σαν να υπάρχει, αλλά να μην είναι προσβάσιμη. «Ξέρω ότι είμαι εδώ», μπορεί να πει κάποιος, «αλλά είναι σαν να μην είμαι πραγματικά μέσα σε αυτό που συμβαίνει.»
Καθώς περιγράφει την εμπειρία του, ένας άνδρας κοιτάζει για λίγο τα χέρια του. «Μερικές φορές τα κοιτάζω και ξέρω ότι είναι τα δικά μου. Απλώς δεν τα αισθάνομαι όπως πριν». Δεν προσπαθεί να πείσει κανέναν ότι τα χέρια του δεν είναι δικά του, περιγράφει μια αλλαγή στον τρόπο με τον οποίο βιώνει τον εαυτό του. Το σώμα, εξάλλου, συχνά κρατά όσα ο νους δεν μπορεί ακόμη να νοηματοδοτήσει, κάτι που περιγράφουμε πιο αναλυτικά εκεί όπου εξηγούμε πώς το σώμα θυμάται όσα η συνείδηση δεν αντέχει προς στιγμήν να κρατήσει.
Αποπροσωποποίηση: όταν ο εαυτός μοιάζει μακρινός
Η αποπροσωποποίηση αφορά κυρίως την αίσθηση απομάκρυνσης από τον ίδιο τον εαυτό. Ο άνθρωπος μπορεί να αισθάνεται σαν παρατηρητής των σκέψεων, των συναισθημάτων ή του σώματός του, σαν να λειτουργεί μηχανικά ή σε απόσταση από όσα νιώθει. Συνήθως, όμως, διατηρεί την επίγνωση ότι πρόκειται για μια παράξενη εσωτερική εμπειρία: «Ξέρω ότι είμαι εγώ», μπορεί να πει, «αλλά δεν νιώθω τον εαυτό μου όπως συνήθως». Όταν αυτή η εμπειρία γίνεται επίμονη ή επανέρχεται συχνά, προκαλώντας σημαντική δυσφορία, μπορεί να εντάσσεται στη Διαταραχή Αποπροσωποποίησης/Αποπραγματοποίησης.
Αποπραγματοποίηση: όταν ο κόσμος μοιάζει ξένος
Στην αποπραγματοποίηση, η απόσταση αφορά περισσότερο το περιβάλλον παρά τον εαυτό. Το σπίτι, ο δρόμος, ακόμη και ένα γνώριμο πρόσωπο μπορεί ξαφνικά να μοιάζουν παράξενα, μακρινά ή «σαν όνειρο». «Δεν πίστεψα ότι το σπίτι μου είχε αλλάξει. Ήξερα πού βρισκόμουν. Απλώς, για λίγα λεπτά, δεν ένιωθα ότι βρισκόμουν πραγματικά εκεί». Είναι μια εμπειρία έντονα δυσάρεστη ακριβώς επειδή δεν είναι εύκολο να την περιγράψει κανείς, χωρίς αυτό να σημαίνει πως ο άνθρωπος έχει χάσει την επαφή του με την πραγματικότητα.
Όταν η μνήμη δεν μοιάζει συνεχής
Η αποσύνδεση μπορεί, σε ορισμένες περιπτώσεις, να συνδέεται με διαταραχές της αυτοβιογραφικής μνήμης, όχι κάθε κενό μνήμης, βέβαια. Η μνήμη επηρεάζεται από πολλούς παράγοντες: το άγχος, την κατάθλιψη, τον ύπνο, την προσοχή, ουσίες, διάφορες ιατρικές ή νευρολογικές καταστάσεις. Η αποσυνδετική αμνησία αφορά ειδικά σημαντικές δυσκολίες ανάκλησης αυτοβιογραφικών πληροφοριών, που δεν εξηγούνται απλώς από τη συνηθισμένη λήθη.
«Θυμάμαι ότι έγινε η συζήτηση», λέει μια γυναίκα. «Θυμάμαι πώς ξεκίνησε και πώς τελείωσε. Αν προσπαθήσω όμως να θυμηθώ τι ειπώθηκε στη μέση, είναι σαν να μην μπορώ να πλησιάσω εκείνο το σημείο». Η κλινική διερεύνηση δεν θεωρεί αυτόματα ότι πρόκειται για αποσυνδετική αμνησία, προσπαθεί πρώτα να καταλάβει τι ακριβώς συμβαίνει στη μνήμη και σε ποιο πλαίσιο εμφανίζεται.
Ποιες είναι οι διασχιστικές διαταραχές
Όταν η αποσύνδεση παίρνει τη μορφή διαταραχής, η κλινική σκέψη δεν τη βλέπει σαν ένα ενιαίο σύνολο, αλλά σαν λίγες συγκεκριμένες κατηγορίες, ανάλογα με το ποια πλευρά της εμπειρίας πλήττεται περισσότερο: η ταυτότητα, η μνήμη, ή η αίσθηση του εαυτού και του κόσμου. Έτσι προκύπτουν η Διασχιστική Διαταραχή Ταυτότητας, η Διασχιστική Αμνησία και η Διαταραχή Αποπροσωποποίησης/Αποπραγματοποίησης, με την ICD-11 να αναγνωρίζει και πιο εξειδικευμένες μορφές, όπως τη Μερική Διασχιστική Διαταραχή Ταυτότητας ή τη διασχιστική νευρολογική διαταραχή συμπτωμάτων, ανάλογα με την κλινική εικόνα κάθε ανθρώπου.
Η ίδια η ορολογία δεν έχει μείνει σταθερή στον χρόνο, κι αυτό αξίζει να το γνωρίζουμε, ώστε να μην κουβαλάμε σήμερα κατηγορίες που έχουν ήδη ξεπεραστεί. Η διασχιστική φούγκα, για παράδειγμα, δεν αποτελεί πλέον ξεχωριστή διάγνωση στο DSM-5, αλλά προσδιοριστικό στοιχείο της διασχιστικής αμνησίας.
Η πιο γνωστή, ίσως, από αυτές τις κατηγορίες είναι η Διασχιστική Διαταραχή Ταυτότητας, αν και η δημοφιλής εικόνα της «πολλαπλής προσωπικότητας» δεν αποδίδει με ακρίβεια τη σύγχρονη κλινική έννοια. Αφορά διαταραχές της συνέχειας της ταυτότητας και της αίσθησης του εαυτού, που μπορεί να συνοδεύονται από σημαντικά κενά στην ανάκληση καθημερινών ή αυτοβιογραφικών γεγονότων, κάτι πολύ πιο σύνθετο από δύο «προσωπικότητες» που απλώς εναλλάσσονται.
Γιατί εμφανίζεται η αποσύνδεση
Η dissociation έχει συνδεθεί, σε αρκετά κλινικά πλαίσια, με έντονο στρες και ψυχικό τραύμα. Ένα ζήτημα που άπτεται και της ερώτησης γιατί, τόσο συχνά, επαναλαμβάνουμε τον πόνο αντί να τον επεξεργαζόμαστε. Η σχέση, όμως, δεν είναι μια γραμμική εξίσωση «τραύμα = αποσύνδεση». Μπορεί να εμφανιστεί σε διαφορετικές ψυχικές καταστάσεις και να συνυπάρχει με άγχος, μετατραυματικό στρες, κατάθλιψη ή άλλες δυσκολίες. Το ασφαλέστερο συμπέρασμα είναι και το πιο μετριοπαθές: πίσω από μια εμπειρία αποσύνδεσης δεν βρίσκεται πάντα, αναγκαστικά, ένα κρυμμένο τραύμα.
Η ψυχοδυναμική οπτική: από τι απομακρύνεται ο άνθρωπος
Εδώ η ερώτηση αλλάζει: δεν ρωτάμε μόνο «ποιο σύμπτωμα έχει», αλλά και «τι συμβαίνει μέσα του τη στιγμή που απομακρύνεται από την εμπειρία του;»
Από μια ψυχοδυναμική σκοπιά, η αποσύνδεση μπορεί, σε ορισμένες περιπτώσεις, να κατανοηθεί ως τρόπος με τον οποίο ο ψυχισμός περιορίζει την επαφή με ένα βίωμα υπερβολικά έντονο, αντιφατικό ή δύσκολο να επεξεργαστεί εκείνη τη στιγμή. Δεν είναι συνειδητή απόφαση, ο άνθρωπος δεν επιλέγει να απομακρυνθεί. Και ίσως εδώ βρίσκεται κάτι σημαντικό: μερικές φορές, ο ψυχισμός δεν απομακρύνεται από μια εμπειρία επειδή αυτή δεν έχει σημασία, αλλά επειδή έχει περισσότερη ένταση από όση μπορεί, εκείνη τη στιγμή, να αντέξει και να νοηματοδοτήσει.
Ένας άνθρωπος μιλά για ένα δύσκολο γεγονός από το παρελθόν. Μέχρι εκείνη τη στιγμή, η αφήγηση είναι ζωντανή. Όταν πλησιάζει σε ένα συγκεκριμένο σημείο, η φωνή του χαμηλώνει και το βλέμμα απομακρύνεται. «Εδώ είναι σαν να φεύγω λίγο», λέει.
Ο θεραπευτής δεν χρειάζεται να πιέσει για περισσότερες λεπτομέρειες. Μπορεί απλώς να ρωτήσει: «Τι παρατηρείτε ότι συμβαίνει μέσα σας ακριβώς όταν πλησιάζουμε σε αυτό το σημείο;» Η ερώτηση δεν επιχειρεί να εξαναγκάσει τη μνήμη, προσπαθεί να εντοπίσει τη στιγμή κατά την οποία η σύνδεση με την εμπειρία αρχίζει να χάνεται.
Αποσύνδεση και σχέση με τον άλλον
Η ψυχοδυναμική σκέψη ενδιαφέρεται, επίσης, για τον τρόπο με τον οποίο οι πρώιμες σχέσεις διαμορφώνουν την ικανότητα του ανθρώπου να αισθάνεται, να ρυθμίζει και να νοηματοδοτεί τις εσωτερικές του καταστάσεις. Σε περιπτώσεις σοβαρής και επαναλαμβανόμενης σχεσιακής αστάθειας —μερικές φορές μέρος ενός ευρύτερου διαγενεακού τραύματος που περνά από τον έναν γονέα στο παιδί— μπορεί να γίνει δύσκολο να οργανωθεί μια συνεχής αίσθηση του εαυτού και της εμπειρίας.
Μια δύσκολη παιδική σχέση δεν οδηγεί μηχανικά σε dissociation. Η κλινική κατανόηση χρειάζεται να κοιτάξει όχι μόνο τι συνέβη στον άνθρωπο, αλλά και πώς οργανώθηκε μέσα του η σχέση με τον εαυτό και τους άλλους.
Αποσύνδεση ή ψύχωση
Η αποσύνδεση και η ψύχωση δεν είναι το ίδιο πράγμα, αν και ορισμένες εμπειρίες μπορεί να μοιάζουν ή να συνυπάρχουν. Δεν είναι ασφαλές να προσπαθεί κανείς να τις ξεχωρίσει μόνος του, με βάση ένα μεμονωμένο σύμπτωμα. Η κλινική αξιολόγηση εξετάζει συνολικά την εμπειρία, δηλαδή την επίγνωση, την αντίληψη, τη σκέψη, τη μνήμη, τη λειτουργικότητα, το ιστορικό και άλλα συμπτώματα. Απλουστεύσεις όπως «αν το ακούω μέσα μου είναι dissociation, ενώ αν το ακούω έξω είναι ψύχωση» δεν αποτελούν αξιόπιστο διαγνωστικό κριτήριο.
Πώς αντιμετωπίζεται η αποσύνδεση
Δεν υπάρχει μία ενιαία θεραπεία για κάθε μορφή αποσύνδεσης. Η αντιμετώπιση εξαρτάται από το τι ακριβώς συμβαίνει, πόσο έντονα είναι τα συμπτώματα, αν συνυπάρχει τραύμα ή άλλη ψυχική διαταραχή και πόσο επηρεάζεται η καθημερινή ζωή.
Η θεραπευτική εργασία μπορεί να περιλαμβάνει την αναγνώριση των καταστάσεων που πυροδοτούν την αποσύνδεση, την ενίσχυση της αίσθησης ασφάλειας και παρουσίας, και τη ρύθμιση του συναισθήματος, μια δουλειά που στηρίζεται σε μεγάλο βαθμό στη νοητικοποίηση, δηλαδή στην ικανότητα να αναγνωρίζουμε τι συμβαίνει μέσα μας τη στιγμή που συμβαίνει. Όταν είναι κατάλληλο, περιλαμβάνει και την επεξεργασία τραυματικών εμπειριών.
Στις πιο σύνθετες διασχιστικές καταστάσεις, χρειάζεται ιδιαίτερη προσοχή και σταθερό θεραπευτικό πλαίσιο. Η έρευνα για συγκεκριμένες θεραπείες παραμένει περιορισμένη σε αρκετές μορφές αποσύνδεσης, γι’ αυτό αποφεύγονται οι απόλυτες υποσχέσεις.
«Το χειρότερο δεν είναι ότι αποσυνδέομαι», λέει ένας άνθρωπος. «Το χειρότερο είναι ότι φοβάμαι πως αυτό σημαίνει ότι χάνω το μυαλό μου.»
Η πρώτη θεραπευτική δουλειά δεν είναι πάντα να εξαφανιστεί αμέσως το σύμπτωμα. Είναι να αποκτήσει ο άνθρωπος λέξεις γι’ αυτό που του συμβαίνει, ώστε να μπορέσει σταδιακά να πει: «Αυτό που μου συμβαίνει είναι μια εμπειρία. Δεν σημαίνει από μόνο του ότι χάνω τον εαυτό μου». Η κατανόηση δεν λύνει από μόνη της την αποσύνδεση, μπορεί όμως να μειώσει τον φόβο και το χάος που τη συνοδεύουν, και να ανοίξει χώρο για θεραπευτική επεξεργασία.
Πότε χρειάζεται να ζητήσει κάποιος βοήθεια
Αξίζει να αναζητηθεί επαγγελματική αξιολόγηση όταν η αποσύνδεση είναι συχνή ή έντονη, όταν προκαλεί σημαντικό φόβο ή δυσφορία, όταν επηρεάζει την εργασία, τις σχέσεις ή την καθημερινή λειτουργικότητα, ή όταν συνοδεύεται από σημαντικά κενά μνήμης.
Όταν εμφανίζονται για πρώτη φορά έντονα νευρολογικά συμπτώματα, όπως απώλεια κίνησης, αισθητικότητας, ομιλίας, ή επεισόδια που μοιάζουν με επιληπτικές κρίσεις, τότε χρειάζεται άμεσα κατάλληλη ιατρική αξιολόγηση. Δεν πρέπει κάθε σωματικό σύμπτωμα να αποδίδεται αυτόματα στο άγχος ή στην αποσύνδεση, πριν αποκλειστεί πρώτα ένα πιθανό ιατρικό αίτιο.
Επίλογος
Η αποσύνδεση μπορεί να κάνει έναν άνθρωπο να αισθανθεί ότι απομακρύνεται από τον εαυτό του, από το σώμα του ή από τον κόσμο γύρω του. Και ίσως το πιο τρομακτικό μέρος της εμπειρίας να είναι ακριβώς αυτό: ότι, για λίγο, δεν αναγνωρίζει τον τρόπο με τον οποίο αισθάνεται ότι υπάρχει.
Η θεραπευτική κατανόηση αρχίζει όταν σταματάμε να βλέπουμε μόνο το παράξενο σύμπτωμα και προσπαθούμε να ακούσουμε τι συμβαίνει από κάτω. Μερικές φορές, η απομάκρυνση λειτουργεί σαν τρόπος προστασίας. Άλλες φορές αποτελεί μέρος μιας ευρύτερης ψυχικής δυσκολίας. Και κάποιες φορές χρειάζεται να διερευνηθεί προσεκτικά τι προσπαθεί να συγκρατήσει ή να διαχειριστεί ο ψυχισμός.
Ο στόχος δεν είναι να πιέσουμε τον άνθρωπο να «επιστρέψει» στον εαυτό του με τη βία. Είναι να δημιουργηθεί, σταδιακά, αρκετή ασφάλεια ώστε να μπορεί να βρίσκεται ξανά μέσα στην εμπειρία του, χωρίς να χρειάζεται να απομακρύνεται από αυτήν.
Ίσως, τελικά, η ψυχική συνέχεια να μη σημαίνει ότι δεν θα υπάρξουν ποτέ ξανά στιγμές απομάκρυνσης. Σημαίνει ότι μπορούμε, με τον χρόνο και μέσα σε μια ασφαλή σχέση, να ξαναβρούμε έναν τρόπο να κατοικούμε τον εαυτό μας, να κοιτάξουμε ξανά τα χέρια μας και να τα αναγνωρίσουμε, όχι μόνο ως δικά μας, αλλά ως μέρος του εαυτού που αισθανόμαστε.
Συχνές Ερωτήσεις
Τι είναι η αποσύνδεση (dissociation);
Η αποσύνδεση είναι ένα ψυχολογικό φαινόμενο κατά το οποίο αλλάζει ο συνηθισμένος τρόπος σύνδεσης ανάμεσα σε πλευρές της εμπειρίας, όπως η αίσθηση του εαυτού, η μνήμη, τα συναισθήματα ή η αντίληψη του περιβάλλοντος.
Ποια είναι τα συμπτώματα της αποσύνδεσης;
Μπορεί να περιλαμβάνουν αποπροσωποποίηση, αποπραγματοποίηση, αίσθηση λειτουργίας «στον αυτόματο πιλότο», αλλοιωμένη αίσθηση του εαυτού ή του περιβάλλοντος και, σε ορισμένες περιπτώσεις, σημαντικές διαταραχές της αυτοβιογραφικής μνήμης.
Ποια είναι η διαφορά ανάμεσα στην αποπροσωποποίηση και την αποπραγματοποίηση;
Η αποπροσωποποίηση αφορά κυρίως την αίσθηση απομάκρυνσης από τον εαυτό ή το σώμα· η αποπραγματοποίηση αφορά κυρίως την αίσθηση ότι το περιβάλλον μοιάζει ξένο, ονειρικό ή μη πραγματικό.
Η αποσύνδεση σημαίνει ότι κάποιος έχει πολλαπλές προσωπικότητες;
Όχι. Η αποσύνδεση είναι πολύ ευρύτερο φαινόμενο και δεν ταυτίζεται με τη Διασχιστική Διαταραχή Ταυτότητας. Πολλοί άνθρωποι βιώνουν αποσυνδετικές εμπειρίες χωρίς καμία διαταραχή ταυτότητας.
Μπορεί το άγχος ή το τραύμα να προκαλέσει αποσύνδεση;
Το έντονο στρες και οι τραυματικές εμπειρίες μπορούν να συνδέονται με διασχιστικά συμπτώματα, αλλά η dissociation δεν έχει μία μοναδική αιτία — εμφανίζεται σε διαφορετικά ψυχικά και κλινικά πλαίσια.
Μπορεί κάποιος να αναρρώσει πλήρως από μια διασχιστική διαταραχή;
Η πορεία εξαρτάται από τη μορφή, τη βαρύτητα και τη διάρκεια των συμπτωμάτων, καθώς και από το αν συνυπάρχει τραύμα. Πολλοί άνθρωποι πετυχαίνουν σημαντική βελτίωση και σταθερότητα μέσα από κατάλληλη ψυχοθεραπεία, αν και η έρευνα για ορισμένες μορφές dissociation παραμένει περιορισμένη — γι’ αυτό αποφεύγονται οι απόλυτες υποσχέσεις.
Πώς αντιμετωπίζεται η αποσύνδεση;
Η αντιμετώπιση της αποσύνδεσης εξαρτάται από τη μορφή και την ένταση των συμπτωμάτων και από τις δυσκολίες που συνυπάρχουν. Η ψυχοθεραπεία μπορεί να βοηθήσει στην αναγνώριση των παραγόντων που την πυροδοτούν, στην ενίσχυση της ασφάλειας και της συναισθηματικής ρύθμισης και, όταν είναι κατάλληλο, στην επεξεργασία τραυματικών εμπειριών.
Σάββας Ν. Σαλπιστής, M.Sc. Ph.D.
Κλινικός Ψυχολόγος Πανεπιστημίου Στοκχόλμης ενηλίκων και παίδων. Διπλωματούχος Ψυχοθεραπευτής Βασιλικού Ιατροχειρουργικού Ινστιτούτου Karolinska Στοκχόλμης.Κάθε δυσκολία κρύβει μέσα της την προοπτική μιας νέας αρχής. Αν νιώθετε ότι οι σκέψεις σας σας βαραίνουν, είμαι εδώ για να τις μοιραστούμε και να βρούμε μαζί τη δική σας εσωτερική ισορροπία.
Πνευματικά Δικαιώματα: Το περιεχόμενο της ιστοσελίδας www.i-psyxologos.gr αποτελεί πνευματική ιδιοκτησία του Σάββα Σαλπιστή. Η αναδημοσίευση επιτρέπεται αποκλειστικά με την παράθεση ενεργού συνδέσμου (active link) στην πηγή.
