Όταν ο εαυτός μας γίνεται εμπόδιο
Υπάρχουν στιγμές που, ενώ όλα μοιάζουν έτοιμα για το επόμενο βήμα —έχουμε δουλέψει, έχουμε ονειρευτεί, έχουμε επενδύσει— ξαφνικά κάτι μέσα μας τραβάει φρένο. Αναβάλλουμε, μπερδευόμαστε, ακυρώνουμε ευκαιρίες την τελευταία στιγμή. Συχνά, αυτό το εμπόδιο δεν είναι εξωτερικό, δεν φταίνε οι συνθήκες ή οι άλλοι. Είναι ο ίδιος μας ο εαυτός. Εδώ κάνει την εμφάνισή του το αυτοσαμποτάζ, μια από τις πιο ύπουλες μορφές εσωτερικού μπλοκαρίσματος.
Το αυτοσαμποτάζ δεν εμφανίζεται πάντα ως ξεκάθαρη άρνηση. Συχνά κρύβεται πίσω από την τελειομανία, την υπερανάλυση ή τη διαρκή αναβολή. Είναι εκείνη η αόρατη αντίσταση που εμφανίζεται ακριβώς τη στιγμή που πλησιάζουμε κάτι σημαντικό.
Παράδοξα, δεν πρόκειται για εχθρότητα προς τον εαυτό μας, αλλά για μια μορφή προστασίας. Είναι η άμυνα απέναντι στον φόβο της αποτυχίας, της έκθεσης ή της αλλαγής. Για έναν ψυχισμό που κάποτε έμαθε ότι η έκθεση πονάει, η πρόοδος μπορεί να βιώνεται ως απειλή.
Ένα παιδί που μεγάλωσε με μηνύματα όπως «μην ξεχωρίζεις» ή «μην παίρνεις αέρα», μαθαίνει ότι η επιτυχία έχει κόστος. Στην ενήλικη ζωή, αυτό δεν εκφράζεται ως συνειδητή επιλογή, αλλά ως ανεξήγητο μπλοκάρισμα. Δεν μπλοκάρουμε επειδή δεν θέλουμε να προχωρήσουμε, αλλά επειδή κάτι μέσα μας φοβάται τι θα φέρει η πρόοδος.
Δεν πρόκειται για αδυναμία χαρακτήρα, αλλά για το κατάλοιπο παλιών τραυμάτων. Για να το ξεπεράσουμε, πρέπει να δούμε βαθύτερα: συνήθως δεν μπλοκάρουμε την πρόοδο επειδή δεν τη θέλουμε, αλλά επειδή φοβόμαστε τις συνέπειες που θα φέρει η κατάκτησή της.
Τι είναι το αυτοσαμποτάζ;
Το αυτοσαμποτάζ είναι ένας ασυνείδητος μηχανισμός με τον οποίο το άτομο παρεμποδίζει την ίδια του την εξέλιξη. Δεν αφορά την έλλειψη ικανότητας, αλλά την ανάγκη να παραμείνει κανείς σε μια ψυχική «ασφάλεια», αποφεύγοντας το ρίσκο του αγνώστου.
Στην καθημερινότητα εκδηλώνεται με τρόπους που συχνά φαίνονται αθώοι:
Αν και κάθε άνθρωπος έχει τον δικό του τρόπο να αυτοσαμποτάρεται, οι πιο συνηθισμένες μορφές περιλαμβάνουν:
- Αναβλητικότητα: Καθυστερούμε εργασίες που μας φέρνουν πιο κοντά στον στόχο μας.
- Τελειομανία: Θέτουμε τόσο υψηλά στάνταρ που τελικά παραλύουμε.
- Υπερανάλυση (Overthinking): Εστιάζουμε σε κάθε πιθανό σενάριο αποτυχίας.
- Εγκατάλειψη: Σταματάμε την προσπάθεια λίγο πριν τη γραμμή του τερματισμού.
Αυτό που τα ενώνει δεν είναι η τεμπελιά, αλλά η αποφυγή της εσωτερικής έντασης που προκαλεί η αλλαγή.
Σύμφωνα με την Αμερικανική Ψυχολογική Εταιρεία (APA), αυτή η συμπεριφορά συνδέεται άμεσα με την προσπάθεια του ατόμου να διαχειριστεί το άγχος της αποτυχίας.
Η ρίζα του αυτοσαμποτάζ: Φόβος, όχι τεμπελιά
Όταν παρατηρούμε τον εαυτό μας να καθυστερεί ή να ακυρώνει ευκαιρίες, η πρώτη σκέψη είναι η αυτοκριτική: «κάτι δεν πάει καλά με μένα». Στην πραγματικότητα, αυτό που μοιάζει με αδράνεια είναι συχνά μια εσωτερική σύγκρουση μεταξύ της επιθυμίας για εξέλιξη και της ανάγκης για ασφάλεια.
Η πρόοδος, όσο επιθυμητή κι αν είναι, φέρνει μαζί της ρίσκο. Σημαίνει ότι αφήνουμε το γνώριμο —ακόμη κι αν είναι δυσλειτουργικό— και κινούμαστε προς κάτι άγνωστο.
Σκεφτείτε μια γυναίκα που μεγάλωσε σε περιβάλλον όπου η εξάρτηση θεωρούνταν αρετή. Όταν προσπαθήσει να γίνει ανεξάρτητη, μπορεί να «παγώσει». Όχι γιατί δεν μπορεί, αλλά γιατί η επιτυχία συνδέεται μέσα της με απώλεια αγάπης. και μοναξιά.
Το αυτοσαμποτάζ είναι μια προσπάθεια διατήρησης ισορροπίας και μιας αλλαγής που μας τρομάζει. Ο φόβος δεν είναι εμπόδιο, αλλά μήνυμα πως κάτι πολύτιμο μέσα μας απειλείται. Και το ερώτημα δεν είναι «πώς θα πιέσω τον εαυτό μου», αλλά: τι προσπαθεί να προστατεύσει αυτή η συμπεριφορά;
Αν νιώθετε ότι αυτή η αυστηρή εσωτερική φωνή σάς κρατάει πίσω και δεν σας επιτρέπει να χαρείτε όσα αξίζετε, δεν χρειάζεται να την αντιμετωπίσετε μόνοι σας. Ένας online ψυχολόγος μπορεί να σας βοηθήσει να βρείτε ξανά την αυτοπεποίθησή σας, δουλεύοντας μαζί σας μέσα από ασφαλείς και υποστηρικτικές online συνεδρίες ψυχοθεραπείας.
Οικογενειακά σενάρια και παιδικές φωνές
Το αυτοσαμποτάζ συχνά έχει ρίζες σε παλιά, άρρητα οικογενειακά σενάρια. Ένα παιδί που ένιωσε ότι η διάκριση προκαλεί απόρριψη, μπορεί να μάθει να περιορίζεται.
Σε κάποιες περιπτώσεις, η στασιμότητα είναι ένας τρόπος να μείνουμε πιστοί στην οικογένειά μας, η δε επιτυχία βιώνεται ως ένα είδος προδοσίας. Αν μεγαλώσαμε σε περιβάλλον θυσίας ή στέρησης, η προσωπική ευημερία μπορεί να δημιουργεί ενοχή. Πολλοί άνθρωποι υπονομεύουν την καριέρα τους από ενοχή, για να παραμείνουν «ίσοι» με τους γονείς τους και για να μην διαταράξουν τους οικογενειακούς δεσμούς.
Για παράδειγμα ένας άνδρας που, παρά τα προσόντα του, χάνει συστηματικά τις προθεσμίες, μπορεί να μην αποφεύγει απλώς την ευθύνη. Μπορεί να παραμένει πιστός σε ένα εσωτερικό μοντέλο που λέει ότι η αξία συνδέεται με τη δυσκολία και την εξάντληση. Αυτά τα σενάρια δεν είναι συνειδητές επιλογές. Είναι παλιοί χάρτες που συνεχίζουμε να ακολουθούμε, μέχρι να τους αναγνωρίσουμε. Μόνο όταν φωτίσουμε αυτά τα σενάρια, μπορούμε να αρχίσουμε να κάνουμε διαφορετικές επιλογές.
Ο εσωτερικός κριτής και η φωνή του «μη»
Πίσω από πολλές πράξεις αυτοϋπονόμευσης κρύβεται μια αυστηρή, εσωτερική φωνή που δεν ενθαρρύνει, αλλά επικρίνει. Αυτός ο «εσωτερικός κριτής» είναι το απόσταγμα των εμπειριών μας με σημαντικούς άλλους —γονείς, δασκάλους ή αδέλφια— που μας έκαναν να νιώσουμε πως «ποτέ δεν είμαστε αρκετοί».
Αυτή η φωνή λειτουργεί ως εσωτερικός τύραννος και διαμορφώνεται μέσα από πρώιμες σχέσεις. Όσο πιο επικριτικό ήταν το περιβάλλον μας, τόσο πιο ανελέητοι γινόμαστε εμείς οι ίδιοι με τον εαυτό μας. Το αυτοσαμποτάζ γίνεται τότε ένας τρόπος αυτοτιμωρίας: «Δεν σου αξίζει η χαρά, γιατί δεν είσαι αρκετά καλή,-ός». Μια γυναίκα που θεωρούνταν «ανεύθυνη» στην εφηβεία της, μπορεί ως ενήλικη να παραλύει μπροστά σε μια μεγάλη ευκαιρία που της δίνεται, υπακούοντας στην παλιά ταμπέλα που της φόρεσαν. Δεν χρειάζεται πλέον κάποιος άλλος να την απορρίψει — το κάνει μόνο της.
Αυτός ο εσωτερικός διάλογος είναι συχνά αόρατος, αλλά καθοριστικός. Η αλλαγή δεν έρχεται με το να «σιγήσουμε» αυτή τη φωνή, αλλά με το να αμφισβητήσουμε την εγκυρότητά της. Να συνειδητοποιήσουμε πως πρόκειται για μια παλιά καταγραφή. Ως εκ τούτου, η θεραπευτική διαδικασία δεν στοχεύει απλώς στο να σταματήσει το σαμποτάζ, αλλά στο να αμφισβητηθεί η αυθεντία αυτής της φωνής. Χρειάζεται να αντικαταστήσουμε τον εσωτερικό μας δυνάστη με έναν πιο συμπονετικό εσωτερικό παρατηρητή, που θα μας επιτρέπει να προχωράμε χωρίς τον φόβο της τιμωρίας ή της απόρριψης.
Η αναγνώριση αυτών των παλιών, περιοριστικών μοτίβων είναι το πρώτο, αλλά πιο σημαντικό βήμα. Αν νιώθετε έτοιμοι να φωτίσετε αυτά τα εσωτερικά εμπόδια σε ένα ζεστό και υποστηρικτικό περιβάλλον, οι δια ζώσης συνεδρίες ψυχοθεραπείας είναι εδώ για εσάς. Ελάτε σε επικοινωνία μαζί μου για να ξεκινήσουμε το ταξίδι της προσωπικής σας αλλαγής.
Ο παράδοξος φόβος της επιτυχίας
Ενώ η κοινή λογική υπαγορεύει πως όλοι επιθυμούμε την επιτυχία, η ψυχοδυναμική πραγματικότητα είναι συχνά πιο σύνθετη. Πολλοί άνθρωποι, όταν πλησιάζουν στην εκπλήρωση ενός μεγάλου στόχου, βιώνουν μια ανεξήγητη ανάγκη να οπισθοχωρήσουν. Σαν το φως της επιτυχίας να είναι πιο εκτυφλωτικό και επίπονο από το γνώριμο σκοτάδι της μετριότητας. Αυτός ο φόβος σπάνια είναι συνειδητός, συνήθως μεταμφιέζεται σε μια ξαφνική απώλεια ενδιαφέροντος ή σε μια σειρά από «ατυχείς» συμπτώσεις.
Γιατί όμως η επιτυχία να τρομάζει; Η απάντηση κρύβεται στις νέες ευθύνες και την αυξημένη έκθεση που αυτή συνεπάγεται. Η επιτυχία μάς βγάζει από την ανωνυμία και μας τοποθετεί στο κέντρο της προσοχής, εκεί όπου οι προσδοκίες των άλλων γίνονται μεγαλύτερες. Αν κάποιος έχει μεγαλώσει με το μήνυμα «μην παίρνουν τα μυαλά σου αέρα» ή «μην ξεχωρίζεις γιατί θα σε στοχοποιήσουν», η άνοδος στην ιεραρχία ή η κοινωνική αναγνώριση βιώνεται ως απειλή για την ασφάλειά του.
Σκεφτείτε την περίπτωση της Μαρίας, μιας ταλαντούχας γραφίστριας. Όταν έλαβε πρόσκληση για ένα διεθνές project που θα απογείωνε την καριέρα της, «αρρώστησε» ξαφνικά την ημέρα της τελικής συνέντευξης. Στη θεραπεία αποκαλύφθηκε πως η επιτυχία γι’ αυτήν σήμαινε ρήξη με τη μητέρα της, η οποία την επέκρινε κάθε φορά που η Μαρία κατάφερνε κάτι σημαντικό. Η αρρώστια ήταν η ασυνείδητη λύση στη σύγκρουση: «Αν αποτύχω, θα παραμείνω αγαπητή και αποδεκτή από την οικογένειά μου». Το αυτοσαμποτάζ, λοιπόν, λειτουργεί ως ένας προστατευτικός μηχανισμός που διατηρεί τις συναισθηματικές μας ισορροπίες, έστω και με το τίμημα της προσωπικής μας ματαίωσης.
Η εσωτερική φωνή του υπονομευτή
Στον πυρήνα κάθε πράξης αυτοϋπονόμευσης βρίσκεται ένας εσωτερικός διάλογος που διεξάγεται με όρους απόρριψης. Δεν είναι η φωνή της λογικής, αλλά μια διαβρωτική ψιθυριστή παρουσία που λέει: «Δεν το αξίζεις», «Θα καταλάβουν ότι είσαι απατεώνας», «Είναι θέμα χρόνου να αποτύχεις». Αυτή η φωνή δεν είναι ουδέτερη. Είναι το αποτύπωμα παλιών εμπειριών που έχουν ενσωματωθεί στον τρόπο που βλέπουμε τον εαυτό μας.
Σύμφωνα με την ψυχοδυναμική προσέγγιση, ο υπονομευτής είναι μέρος ενός αυστηρού «Υπερεγώ», δηλαδή ενός εσωτερικού μηχανισμού που υιοθετεί τις απαγορεύσεις, τις αξίες και τις κρίσεις των γονιών. Αν οι πρώτες μας σχέσεις χαρακτηρίζονταν από σκληρή κριτική, το Υπερεγώ μας διαμορφώνεται με τοξικά χαρακτηριστικά. Το παιδί εσωτερικεύει την πεποίθηση ότι υπάρχει κάτι θεμελιωδώς «λάθος» μέσα του. Ως ενήλικας, κάθε φορά που πάει να διεκδικήσει κάτι καλό, ο εσωτερικός υπονομευτής ενεργοποιείται για να τον επαναφέρει στην «τάξη» της χαμηλής αυτοεκτίμησης και της μετριοπάθειας.
Η Μαρίνα, μια ευφυής αρχιτέκτονας, είναι ένα κλασικό παράδειγμα αυτής της δυναμικής. Κάθε φορά που καλούνταν να παρουσιάσει μια πρόταση, μια φωνή μέσα της έλεγε: «Θα τα κάνεις μούσκεμα, όπως πάντα». Αυτή η φράση ήταν η αυτούσια επανάληψη των λόγων του πατέρα της, ο οποίος την υποτιμούσε συστηματικά. Η Μαρίνα δεν πολεμούσε τους συναδέλφους της ή τον ανταγωνισμό, αλλά μια εσωτερικευμένη παρουσία που της απαγόρευε να πιστέψει στην αξία της. Το πρώτο βήμα για τη θεραπεία είναι να την πολεμήσουμε, αλλά να την αναγνωρίσουμε ως κάτι που δεν ανήκει στο παρόν. Να διαχωρίσουμε τη φωνή από την ταυτότητά μας.
Ο κύκλος της αποτυχίας και η ανάγκη για επιβεβαίωσης
Το αυτοσαμποτάζ δεν είναι μια μεμονωμένη ενέργεια, αλλά ένας οργανωμένος φαύλος κύκλος. Ξεκινά με μια ελπιδοφόρα προσπάθεια, η οποία σύντομα προσκρούει σε άγχη και αμφιβολίες. Όταν το άτομο τελικά αποτυγχάνει ή εγκαταλείπει, αισθάνεται μια περίεργη, πικρή ανακούφιση. Γιατί; Επειδή η αποτυχία επιβεβαιώνει το παλιό, γνώριμο σενάριο: «Το ήξερα πως δεν θα τα κατάφερνα». Αυτή η επιβεβαίωση, όσο οδυνηρή κι αν είναι, προσφέρει στον ψυχισμό ένα αίσθημα συνέχειας και προβλεψιμότητας. Έτσι, ο άνθρωπος παραμένει σε μια ταυτότητα που, αν και περιοριστική, είναι προβλέψιμη.
Για να σπάσει αυτός ο φαύλος κύκλος, χρειάζεται μια βαθιά μετατόπιση: να πάψει η αποτυχία να σημαίνει «δεν αξίζω» και να αρχίσει να σημαίνει «δοκιμάζω».
Ο Χρήστος, ένας δημοσιογράφος που ονειρευόταν να γράψει ένα βιβλίο, σταματούσε πάντα μετά τις πρώτες σελίδες. Προτιμούσε να ζει με την αυταπάτη ενός «ανεκμετάλλευτου ταλέντου» παρά να ολοκληρώσει το έργο και να ρισκάρει μια πραγματική κριτική. Η ημιτελής προσπάθεια τού επέτρεπε να λέει: «Θα μπορούσα αν ήθελα», προστατεύοντας, με τον τρόπο αυτόν, τον εαυτό του από την πιθανή κατάρρευση της εικόνας του. Ο κύκλος σπάει μόνο όταν αποδεχτούμε την αποτυχία ως ένα φυσιολογικό, ανθρώπινο ρίσκο και όχι ως μια αμετάκλητη απόδειξη της αναξιότητάς μας.
Επίλογος: Η συμφιλίωση με τον εαυτό
Το αυτοσαμποτάζ δεν είναι εχθρός που πρέπει να νικηθεί, αλλά ένα παλιό μοτίβο που χρειάζεται να γίνει κατανοητό. Είναι η κραυγή ενός φοβισμένου κομματιού μέσα μας που προσπαθεί να μας κρατήσει ασφαλείς με τον μόνο τρόπο που έμαθε: με το να παραμένουμε στάσιμοι. Όσο το πολεμάμε, ενισχύεται. Όσο το ακούμε, αποκαλύπτεται.
Η έξοδος από αυτόν τον εσωτερικό πόλεμο απαιτεί υπομονή και αυτοσυμπάθεια. Η αλλαγή δεν ξεκινά από την πίεση, αλλά από τη συνειδητότητα. Από τη στιγμή που βλέπουμε καθαρά τι κάνουμε και γιατί. Δεν χρειάζεται να γίνουμε τέλειοι για να προχωρήσουμε. Χρειάζεται μόνο να επιτρέψουμε στον εαυτό μας να κινηθεί, ακόμη και με αμφιβολία. Ίσως, τελικά, η πρόοδος να μην είναι η απουσία φόβου, αλλά η απόφαση να μην τον αφήνουμε να καθορίζει τη ζωή μας.
Πολλοί άνθρωποι, μέσω της ψυχοθεραπείας, καταφέρνουν να μετατρέψουν τον εσωτερικό τους κριτή σε έναν υποστηρικτικό σύμμαχο. Η στιγμή που σταματάς να είσαι ο εχθρός του εαυτού σου είναι η στιγμή που η πραγματική πρόοδος ξεκινά. Το σημαντικό δεν είναι να κερδίσουμε μια μάχη εναντίον του εαυτού μας, αλλά να σταματήσουμε να τον πολεμάμε, επιτρέποντάς του, τελικά, να ανθίσει ελεύθερος από τα δεσμά του παρελθόντος.
Έχετε παρατηρήσει ποτέ τον δικό σας εσωτερικό σαμποτέρ σε δράση; Μοιραστείτε την εμπειρία σας στα σχόλια.
Συχνές Ερωτήσεις (FAQ) για το Αυτοσαμποτάζ
1. Τι είναι το αυτοσαμποτάζ και γιατί το κάνουμε;
Απάντηση: Το αυτοσαμποτάζ είναι η ασυνείδητη συμπεριφορά κατά την οποία υπονομεύουμε τους δικούς μας στόχους και την πρόοδό μας. Συμβαίνει συχνά λόγω μιας εσωτερικής σύγκρουσης μεταξύ της επιθυμίας μας για αλλαγή και μιας βαθύτερης, συχνά ασυνείδητης, ανάγκης για ασφάλεια. Στην πραγματικότητα, είναι ένας μηχανισμός άμυνας απέναντι στον φόβο που συνοδεύει την αλλαγή.
2. Ποια είναι τα πιο συνηθισμένα σημάδια αυτοσαμποτάζ;
Απάντηση: Τα σημάδια μπορεί να είναι εμφανή ή πολύ διακριτικά. Τα πιο συνηθισμένα περιλαμβάνουν την αναβλητικότητα ( procrastination), την τελειομανία που οδηγεί σε παράλυση, την αυτοκριτική (“δεν είμαι αρκετά καλή“), την εύρεση δικαιολογιών για τη μη ανάληψη δράσης, και την υποτίμηση των επιτευγμάτων μας.
3. Πώς επηρεάζει η παιδική ηλικία το αυτοσαμποτάζ;
Απάντηση: Η παιδική ηλικία παίζει καθοριστικό ρόλο. “Οικογενειακά σενάρια” και εσωτερικευμένες φωνές των γονιών (π.χ. “μην ξεχωρίζεις”, “δεν θα τα καταφέρεις”) γίνονται ο “εσωτερικός κριτής” μας. Αν μεγαλώσαμε σε ένα περιβάλλον όπου η επιτυχία βιωνόταν ως “απειλή” για τους οικογενειακούς δεσμούς, μπορεί ως ενήλικες να σαμποτάρουμε τον εαυτό μας από ενοχή ή φόβο απομόνωσης.
4. Είναι ο φόβος της επιτυχίας πραγματικός;
Απάντηση: Ναι, είναι ένας από τους πιο παράδοξους αλλά ισχυρούς παράγοντες. Η επιτυχία φέρνει νέες ευθύνες, αυξημένη έκθεση στην κριτική και αλλαγή των ισορροπιών. Για πολλούς ανθρώπους, η “ασφάλεια” της μετριότητας είναι πιο γνώριμη και λιγότερο τρομακτική από το “ρίσκο” του να ξεχωρίσουν.
5. Πώς μπορώ να σταματήσω να σαμποτάρω τον εαυτό μου;
Απάντηση: Η απελευθέρωση από το αυτοσαμποτάζ ξεκινά με την αυτοπαρατήρηση.
Αναγνωρίστε τα μοτίβα σας: Πότε και πώς μπλοκάρετε τον εαυτό σας;
Κατανοήστε τη ρίζα: Ποιον φόβο εξυπηρετεί αυτή η συμπεριφορά;
Αμφισβητήστε τον Εσωτερικό Κριτή: Είναι αυτή η επικριτική φωνή η αντικειμενική αλήθεια;
Ζητήστε Βοήθεια: Η ψυχοθεραπεία είναι ένα εξαιρετικά αποτελεσματικό εργαλείο για να φωτίσετε τα ασυνείδητα σενάρια και να αναπτύξετε έναν πιο συμπονετικό εσωτερικό διάλογο.
Το σημαντικό δεν είναι να κερδίσουμε μια μάχη εναντίον του εαυτού μας, αλλά να σταματήσουμε να τον πολεμάμε. Η στιγμή που θα του επιτρέψετε να ανθίσει, είναι η στιγμή που η πραγματική πρόοδος ξεκινά. Κάντε σήμερα το πιο ουσιαστικό δώρο φροντίδας στον εαυτό σας, ξεκινώντας online ψυχοθεραπεία, και προχωρήστε ελεύθεροι από τα δεσμά του παρελθόντος.
Σάββας Ν. Σαλπιστής, M.Sc. Ph.D.
Κλινικός Ψυχολόγος Πανεπιστημίου Στοκχόλμης ενηλίκων και παίδων. Διπλωματούχος Ψυχοθεραπευτής Βασιλικού Ιατροχειρουργικού Ινστιτούτου Karolinska Στοκχόλμης.Κάθε δυσκολία κρύβει μέσα της την προοπτική μιας νέας αρχής. Αν νιώθετε ότι οι σκέψεις σας σας βαραίνουν, είμαι εδώ για να τις μοιραστούμε και να βρούμε μαζί τη δική σας εσωτερική ισορροπία.
Πνευματικά Δικαιώματα: Το περιεχόμενο της ιστοσελίδας www.i-psyxologos.gr αποτελεί πνευματική ιδιοκτησία του Σάββα Σαλπιστή. Η αναδημοσίευση επιτρέπεται αποκλειστικά με την παράθεση ενεργού συνδέσμου (active link) στην πηγή.
