Μετατραυματικό στρες (PTSD): Όταν το τραύμα παραμένει ζωντανό

Σύνδρομο μετατραυματικού στρες:  Γενικά

Παρά την εκπληκτική ικανότητα του ανθρώπου να μπορεί να ανανήπτει και να ξεπερνά πολύ οδυνηρές καταστάσεις και εμπειρίες ζωής, υπάρχουν φορές που κάτι τέτοιο  είναι ανέφικτο. Στην περίπτωση αυτή, οι μνήμες, οι σκέψεις και τα συγκλονιστικά συναισθήματα που  συνδέονται με μία τέτοια άκρως απειλητική για το άτομο κατάσταση εμφανίζονται με τρομερή ένταση αλλά κομματιασμένα και ανεξέλεγκτα, εγκλωβίζοντάς το σε έναν φοβερό εφιάλτη από τον οποίο συχνά δεν μπορεί να λυτρωθεί ακόμα και χρόνια μετά.

Μετά από κάθε δραματικό γεγονός, είναι σύνηθες να υπάρχουν διάφορες αντιδράσεις στρες για κάποιο χρονικό διάστημα. Στους περισσότερους που καταφέρνουν να επιβιώσουν,  οι αντιδράσεις αυτές εξαφανίζονται μετά από κάποιο χρονικό διάστημα. Σε ορισμένους, όμως, οι αντιδράσεις αυτές παραμένουν και δημιουργούν σοβαρά προβλήματα στη ζωή τους.  Όταν κάποιος -μετά από μια απειλητική για τη ζωή του κατάσταση ή σοβαρή παραβίαση των προσωπικών του ορίων- δεν είναι σε θέση να επανέλθει σε έναν προηγούμενο φυσιολογικό τρόπο ζωής, εξαιτίας επανερχόμενων έντονων οδυνηρών μνημών, εφιαλτών και αισθημάτων φόβου, τότε λέμε πως έχει πληγεί από «Σύνδρομο Μετατραυματικού Στρες» (Σ.Μ.Σ.).

Το τραύμα μπορεί να είναι μεμονωμένο και να μην έχει προσωπικό χαρακτήρα, όπως π.χ. ένα ατύχημα, ή να είναι επαναλαμβανόμενο και να έχει προσωπικό χαρακτήρα, όπως π.χ. μια κακοποίηση στα πλαίσια της οικογένειας. Οι συνήθεις καταστάσεις που μπορεί να προκαλέσουν Σ.Μ.Σ. είναι:

–  φυσική ή/και σεξουαλική κακοποίηση

–  διαφόρων ειδών σοβαρά ατυχήματα

–   φυσικές καταστροφές, πόλεμοι, βασανιστήρια

–  δύσκολος τοκετός ή δύσκολες εμπειρίες μετά από νοσηλεία σε εντατική μονάδα.

Αυτό που συμβαίνει στην περίπτωση του Σ.Μ.Σ. είναι πως το άτομο αναβιώνει την τραυματική του εμπειρία με αισθήματα τρόμου, οργής, πλήρους ανημπόριας κ.ά. Η αναβίωση αυτή μπορεί να πυροδοτηθεί με αφορμή κάποιο εξωτερικό αισθητηριακό ερέθισμα ή γεγονός που υπενθυμίζει την τραυματική εμπειρία. Το Σ.Μ.Σ. μπορεί να πλήξει, επίσης, παιδιά ή εφήβους.

Η διάγνωση «Σύνδρομο Μετατραυματικού Στρες» προέκυψε με φόντο ένα πολιτικό κίνημα των βετεράνων του Βιετνάμ σε συνεργασία με ψυχιάτρους που ήταν κατά του πολέμου. Τα επιχειρήματά τους ήταν πως οι χρόνιες και καθυστερημένες αντιδράσεις του στρες, που δημιουργούνταν εξαιτίας διαφόρων τραυματικών εμπειριών, δεν καλύπτονταν από τις μέχρι τότε ισχύουσες επίσημες ψυχιατρικές διαγνώσεις.

Τι είναι το μετατραυματικό στρες (PTSD);

Το μετατραυματικό στρες (PTSD) είναι μια ψυχική αντίδραση που μπορεί να εμφανιστεί μετά από ένα ιδιαίτερα τραυματικό ή απειλητικό γεγονός. Το άτομο μπορεί να συνεχίζει να βιώνει το τραύμα μέσα από παρεμβατικές αναμνήσεις, εφιάλτες, έντονο άγχος, αποφυγή και υπερεγρήγορση, σαν ο κίνδυνος να μην έχει πραγματικά τελειώσει.

Τα συμπτώματα του Σύνδρομου μετατραυματικού στρες:

Τα συνηθέστερα συμπτώματα του Σ.Μ.Σ. διαχωρίζονται σε 3 τύπους και είναι:

Αναβίωση του τραύματος

–  διαμέσου επανερχόμενων και επίμονων μνημών (flashbacks) που έχουν μια έντονη αίσθηση του «εδώ και τώρα». Αυτό μπορεί να γίνει όταν κάποιος είναι ξύπνιος ή στη διάρκεια του ύπνου με τη μορφή εφιαλτών. Μια οσμή, ένας τόπος ή διάφορες καταστάσεις μπορούν, επίσης, να πυροδοτήσουν ξαφνικά μια αίσθηση αναβίωσης του τραύματος δημιουργώντας στο άτομο μια αίσθηση απώλειας ελέγχου.

 Αποφυγή του τραύματος

–  διαμέσου αποφυγής του οτιδήποτε το υπενθυμίζει. Αυτό μπορεί να οδηγήσει το άτομο σε απομόνωση από την οικογένεια, τους φίλους ή από άλλου είδους κοινωνικές σχέσεις.

–   διαμέσου μιας ολοκληρωτικής ή συνηθέστατα περιορισμένης αμνησίας στο διάστημα λίγο πριν, στη διάρκεια ή μετά το τραύμα που οδηγούν σε νέκρωση ή άμβλυνση των συναισθημάτων.

Υπερεγρήγορση 

–  που διαφαίνεται από το ότι το άτομο τρομοκρατείται, αναστατώνεται ή εκνευρίζεται πολύ εύκολα.

–  από τις φαινομενικά αναιτιολόγητες εκρήξεις θυμού και τις δυσκολίες αυτοσυγκέντρωσης και ύπνου.

Συχνά παρατηρούνται και αισθήματα ενοχής ή ντροπής για αυτά που συνέβησαν, αλλά και διάφορα σωματικά συμπτώματα, όπως ζάλη, πονοκέφαλοι, λιποθυμικά επεισόδια, ταχυκαρδίες κ.ά.

Εάν το άτομο έχει γίνει αποδέκτης βίας από άλλους, μπορεί να πάψει να εμπιστεύεται άλλα άτομα. Οι συνέπειες αυτού είναι ακόμα πιο δραματικές όταν οι εμπειρίες αυτές βιώθηκαν στη διάρκεια της παιδικής ή εφηβικής ηλικίας.

Τα συμπτώματα του Σ.Μ.Σ. εμφανίζονται συνήθως μέσα σε διάστημα μερικών εβδομάδων μετά την τραυματική εμπειρία. Μερικές φορές, όμως, μπορεί το διάστημα αυτό να είναι αρκετοί μήνες ή ακόμα και χρόνια.

Αρκετές φορές, τα συμπτώματα εξαφανίζονται από μόνα τους. Σε ένα ποσοστό 40% περίπου αυτών που εμφανίζουν Σ.Μ.Σ. ένα μήνα μετά το τραυματικό γεγονός, δεν έχουν κάποια συμπτώματα ένα χρόνο μετά.

Σύνδρομο μετατραυματικού στρες: Αιτιολογία

Δεν έχουν επισημανθεί μέχρι στιγμής κάποιες σαφείς αιτίες για τους λόγους που τα συμπτώματα συνεχίζουν να υπάρχουν σε ορισμένα άτομα. Είναι σαφές, όμως, πως η αποφυγή των δυσάρεστων, αλλά ακίνδυνων, υπενθυμίσεων του τραυματικού γεγονότος παίζει σημαντικό ρόλο.

Είναι απόλυτα φυσικό και κατανοητό κάποιος που βίωσε μια τραυματική εμπειρία να προσπαθεί να αποφεύγει οτιδήποτε του την υπενθυμίζει. Αυτό μπορεί να ανακουφίζει πρόσκαιρα, δίνοντας μια αίσθηση ελέγχου, μακροπρόθεσμα όμως οδηγεί σε αδιέξοδο.

Όταν οι μνήμες της τραυματικής εμπειρίας δεν διευθετούνται ενδοψυχικά μέσα από μια ψυχοθεραπευτική προσπάθεια, τότε το άτομο κινδυνεύει να εγκλωβιστεί σε έναν φαύλο κύκλο αναβιώσεων και αποφυγών που να παραμορφώνουν την προσωπικότητα και τη ζωή του.

Σύνδρομο μετατραυματικού στρες:  Παράγοντες κινδύνου

Παράγοντες που μπορούν να αυξήσουν τον κίνδυνο εμφάνισης Σ.Μ.Σ. είναι:

1. Μια ευαλωτότητα στην προσωπικότητα του ατόμου (π.χ. κάποια προηγούμενη ή υπάρχουσα διαταραχή).
2. Η σοβαρότητα του τραύματος.
3. Το μέγεθος της απειλής που βιώνει το άτομο κατά τη διάρκεια του τραύματος.
4. Διάφοροι κοινωνικοί παράγοντες (π.χ. έλλειψη κοινωνικών στηριγμάτων, πολιτισμικός στιγματισμός που προκαλεί αισθήματα ντροπής και ενοχής κ.ά.).
5. Μη λειτουργικές στρατηγικές προσαρμογής (π.χ. απώθηση των τραυματικών μνημών, κοινωνική απόσυρση και  έναρξη χρήσης ουσιών).

Σύνδρομο μετατραυματικού στρες:  Συνοσηρότητα

Περίπου το 85% των ανδρών και το 80% των γυναικών με Σ.Μ.Σ. έχουν μία επιπλέον ψυχιατρική διάγνωση. Οι συνηθέστερες είναι:

–     Κατάθλιψη

–     Γενικευμένη αγχώδης διαταραχή

–     Χρήση αλκοόλ

Ακολουθούν:

–     Κοινωνική φοβία

–     Κρίσεις πανικού

–     Χρήση ναρκωτικών ουσιών

Σύνδρομο μετατραυματικού στρες:  Θεραπευτική αντιμετώπιση

Θα πρέπει να εξηγηθεί ευθύς εξαρχής στο άτομο με Σ.Μ.Σ. πως οι ενστικτώδεις αντιδράσεις του να θέλει να αποφεύγει, να απωθεί και να αποκλείει οτιδήποτε συνδέεται με την τραυματική του εμπειρία είναι μεν κατανοητές και φυσιολογικές αρχικά αλλά δεν βοηθούν μακροπρόθεσμα. Θα πρέπει να πληροφορηθεί για τους διάφορους τρόπους θεραπευτικής αντιμετώπισης των προβλημάτων του.

Είναι πολύ σημαντικό να έχει το άτομο, το γρηγορότερο δυνατόν, πρόσβαση σε ψυχολογική υποστήριξη (π.χ. πληροφόρηση, παρηγοριά, συναισθηματική και πρακτική στήριξη).

Η χρήση φαρμακευτικής αγωγής είναι αναγκαία σε ορισμένες περιπτώσεις, όπως π.χ. όταν υπάρχει έντονο άγχος ή σοβαρές δυσκολίες ύπνου.

Διάφορες μορφές ψυχοθεραπείας είναι απαραίτητες και βοηθούν. Η σταδιακή έκθεση του ατόμου στις τραυματικές του μνήμες, τα συναισθήματα και τα σωματικά ερεθίσματα που συνδέονται με την τραυματική του εμπειρία θεωρείται απαραίτητη. Είναι, όμως, αρκετές φορές και αιτία διακοπής της θεραπείας καθώς μπορεί να αποβεί πολύ οδυνηρή για ορισμένα άτομα.

Συχνές ερωτήσεις

1. Τι είναι το μετατραυματικό στρες (PTSD);
Το μετατραυματικό στρες είναι μια ψυχική αντίδραση που μπορεί να εμφανιστεί μετά την έκθεση σε ένα ιδιαίτερα τραυματικό ή απειλητικό γεγονός. Το άτομο μπορεί να συνεχίζει να βιώνει το γεγονός σαν να μην έχει πραγματικά τελειώσει, μέσα από αναμνήσεις, εφιάλτες, έντονο άγχος ή αποφυγή καταστάσεων που του το θυμίζουν.

2. Ποια είναι τα βασικά συμπτώματα του PTSD;
Τα συμπτώματα μπορεί να περιλαμβάνουν επαναβίωση του τραυματικού γεγονότος, εφιάλτες ή παρεμβατικές αναμνήσεις, αποφυγή ανθρώπων και καταστάσεων που το θυμίζουν, υπερεγρήγορση, ευερεθιστότητα, δυσκολίες στον ύπνο και αλλαγές στη διάθεση ή στον τρόπο με τον οποίο το άτομο αντιλαμβάνεται τον εαυτό του και τον κόσμο.

3. Μπορεί το PTSD να εμφανιστεί αρκετό καιρό μετά το τραυματικό γεγονός;
Ναι. Τα συμπτώματα μπορεί να εμφανιστούν σύντομα μετά το τραυματικό γεγονός, αλλά σε ορισμένες περιπτώσεις μπορεί να εμφανιστούν ή να γίνουν εντονότερα αργότερα. Η καθυστερημένη εμφάνιση συμπτωμάτων δεν σημαίνει ότι το τραύμα ήταν λιγότερο σημαντικό ή ότι το άτομο «θα έπρεπε να το έχει ξεπεράσει».

4. Γιατί το τραύμα μπορεί να παραμένει τόσο ζωντανό;
Ένα τραυματικό γεγονός μπορεί να επηρεάσει τον τρόπο με τον οποίο αποθηκεύονται και ανακαλούνται οι αναμνήσεις, αλλά και το αίσθημα ασφάλειας του ανθρώπου. Έτσι, ακόμη και όταν το γεγονός έχει περάσει, ο οργανισμός μπορεί να συνεχίζει να αντιδρά σαν να υπάρχει κίνδυνος. Αυτό μπορεί να κάνει το παρελθόν να μοιάζει παρόν.

5. Μπορεί το μετατραυματικό στρες να αντιμετωπιστεί;
Ναι. Το PTSD μπορεί να αντιμετωπιστεί και υπάρχουν αποτελεσματικές θεραπευτικές προσεγγίσεις. Η κατάλληλη θεραπεία βοηθά το άτομο να επεξεργαστεί την τραυματική εμπειρία, να μειώσει την ένταση των συμπτωμάτων και να αποκαταστήσει σταδιακά το αίσθημα ασφάλειας και λειτουργικότητας.

6. Πότε χρειάζεται κάποιος να ζητήσει βοήθεια για το PTSD;
Όταν τα συμπτώματα επιμένουν, προκαλούν σημαντική δυσφορία ή επηρεάζουν τον ύπνο, την εργασία, τις σχέσεις και την καθημερινή ζωή, είναι σημαντικό να αναζητηθεί βοήθεια από ειδικό ψυχικής υγείας. Ιδιαίτερα σημαντική είναι η άμεση αναζήτηση βοήθειας όταν υπάρχει έντονη απελπισία, αυτοκαταστροφική συμπεριφορά ή κίνδυνος για την ασφάλεια του ατόμου.

Σάββας Ν. Σαλπιστής, M.Sc. Ph.D.

Κλινικός Ψυχολόγος Πανεπιστημίου Στοκχόλμης ενηλίκων και παίδων. Διπλωματούχος Ψυχοθεραπευτής Βασιλικού Ιατροχειρουργικού Ινστιτούτου Karolinska Στοκχόλμης.

Κάθε δυσκολία κρύβει μέσα της την προοπτική μιας νέας αρχής. Αν νιώθετε ότι οι σκέψεις σας σας βαραίνουν, είμαι εδώ για να τις μοιραστούμε και να βρούμε μαζί τη δική σας εσωτερική ισορροπία.

Προγραμματίστε τη συνάντησή μας στο γραφείο Ξεκινήστε την Online θεραπεία σας (από όπου κι αν βρίσκεστε)