Υπάρχουν οικογένειες όπου οι άνθρωποι μιλούν πολύ ο ένας για τον άλλον, αλλά δυσκολεύονται να μιλήσουν πραγματικά μεταξύ τους. Ένας γονιός λέει στο παιδί του πόσο δύσκολος είναι ο άλλος γονιός. Δύο αδέλφια συζητούν για τη συμπεριφορά του τρίτου, αντί να το πουν απευθείας στον ίδιο. Κάποιος ζητά από έναν συγγενή να μεταφέρει αυτό που ο ίδιος δεν τολμά να πει.
Σπάνια το κάνει κάποιος επίτηδες. Η ένταση ανάμεσα σε δύο ανθρώπους χρειάζεται κάπου να μεταφερθεί, και ένας τρίτος συχνά προσφέρεται σαν διέξοδος.
Αυτή τη διαδικασία περιέγραψε ο Murray Bowen, ένας από τους θεμελιωτές της οικογενειακής θεραπείας, με τον όρο τριγωνοποίηση. Δεν είναι απλώς ότι μπήκε κάποιος τρίτος στη μέση. Είναι ότι η ένταση βρήκε κάπου αλλού να πάει. Μια τριάδα αντέχει περισσότερη πίεση από μια δυάδα υπό φόρτο, κι αυτό ακριβώς την κάνει επικίνδυνη, γιατί η αρχική σχέση δεν χρειάζεται πια να αντιμετωπίσει άμεσα αυτό που τη δυσκολεύει.
Ένα ζευγάρι που δεν αντέχει να μιλήσει για τον θυμό του μπορεί να αρχίσει να μιλά ασταμάτητα για το παιδί. Ένας σύζυγος που νιώθει μόνος στον γάμο του μπορεί να χτίσει με το παιδί μια συμμαχία πιο στενή απ’ όσο θα έπρεπε. Κάποιος που φοβάται τη σύγκρουση με τον σύντροφό του μπορεί να βρει έναν συγγενή πρόθυμο να ακούσει, και με τον τρόπο αυτόν να τον σύρει σιγά σιγά μέσα στη διαφωνία.
Κάτι τέτοιο, για λίγο, όντως ανακουφίζει. Η δυάδα ηρεμεί, η σχέση μοιάζει να σταθεροποιείται. Το πρόβλημα δεν λύνεται όμως ποτέ εκεί όπου πραγματικά ανήκει, απλώς βρίσκει έναν καινούργιο δρόμο για να ρέει. Κι αν αυτό επαναληφθεί αρκετές φορές, η οικογένεια μπορεί να οργανωθεί γύρω από το τρίγωνο χωρίς κανείς να το ονομάσει έτσι: ποιος ακούει το παράπονο, ποιος μεταφέρει το μήνυμα, ποιος ηρεμεί τον έναν όταν θυμώνει ο άλλος.
Η τριγωνοποίηση είναι ένας τρόπος διαχείρισης της συναισθηματικής έντασης κατά τον οποίο ένας τρίτος άνθρωπος εμπλέκεται στη σχέση δύο ανθρώπων που δυσκολεύονται να αντιμετωπίσουν άμεσα τη μεταξύ τους σύγκρουση. Στην οικογένεια, ο τρίτος είναι συχνά το παιδί, το οποίο μπορεί να γίνει μεσολαβητής, σύμμαχος ή αποδέκτης των συγκρούσεων των γονιών του.
Το παιδί που βρίσκεται στη μέση
Η πιο αναγνωρίσιμη μορφή τριγωνοποίησης είναι εκείνη όπου ο τρίτος είναι παιδί.
Το παιδί μπαίνει στο δωμάτιο, κοιτάζει πρώτα τη μητέρα και μετά τον πατέρα. Δεν ρωτά «τι έγινε;». Το καταλαβαίνει από τον τρόπο που κάθονται, από τη σιωπή, από το αν αποφεύγουν να κοιταχτούν. Λίγο αργότερα η μητέρα το πλησιάζει: «Εσύ τουλάχιστον με καταλαβαίνεις». Το παιδί χαμογελά αμήχανα και κάθεται πιο κοντά της.
Δεν χρειάζεται να πει κάποιος στο παιδί ότι βρίσκεται στη μέση. Το σώμα του το ξέρει πριν καν το συνειδητοποιήσει το ίδιο.
Μια τέτοια στιγμή μπορεί να μοιάζει με επιλογή. Το παιδί είναι ο άνθρωπος που ο γονιός εμπιστεύεται, αυτός που «βλέπει». Η εγγύτητα αυτή έχει κάτι συγκινητικό, του δίνει την αίσθηση ότι είναι απαραίτητο. Μαζί της όμως έρχεται και ένα βάρος που δεν του αναλογεί: να προστατεύει τον έναν γονιό από τον άλλον, να μεταφέρει μηνύματα, να παρακολουθεί διαρκώς τις διαθέσεις των ενηλίκων. Μπορεί να γίνει το «ώριμο» παιδί του σπιτιού, εκείνο που καταλαβαίνει περισσότερα απ’ όσα θα έπρεπε.
Σιγά σιγά, το παιδί μπορεί να μάθει ότι η ηρεμία στο σπίτι εξαρτάται και από το ίδιο: από το ποιον θα παρηγορήσει, ποιον θα αποφύγει, τι θα πει και, κυρίως, τι δεν θα πει. Δεν μαθαίνει μόνο να παρατηρεί τους άλλους. Μπορεί να μάθει ότι η δική του ασφάλεια εξαρτάται από το να ρυθμίζει τη συναισθηματική κατάσταση των γύρω του. Με τον καιρό αυτό γίνεται τόσο αυτονόητο που παύει να αναγνωρίζεται ως ρόλος. Το παιδί απλώς «ξέρει» ποιος χρειάζεται τι, ενώ δυσκολεύεται όλο και περισσότερο να αναγνωρίσει τι χρειάζεται το ίδιο.
Η τριγωνοποίηση δεν χρειάζεται ρητή απαίτηση για να δημιουργήσει αυτό το δίλημμα. Αρκούν οι αντιδράσεις, οι σιωπές, οι προσδοκίες. Αν το παιδί υπερασπιστεί τη μητέρα του, μπορεί να νιώσει ότι εγκαταλείπει τον πατέρα του. Αν αγαπά έναν γονιό τον οποίο ο άλλος απορρίπτει, μπορεί να νιώσει ενοχή ακόμη και για τα δικά του συναισθήματα. Σε περιόδους έντονης κρίσης, όπως έναν χωρισμό, μια μακρόχρονη σύγκρουση, το ερώτημα γίνεται σχεδόν αβάσταχτο: μπορώ να αγαπώ και τους δύο χωρίς να χρειάζεται να διαλέξω;
Κάποιες φορές ένα παιδί γίνεται το «καλό» της οικογένειας κι ένα άλλο το «πρόβλημα». Το πρώτο θεωρείται συνεργάσιμο, το δεύτερο αντιδρά, θυμώνει, «δημιουργεί καταστάσεις». Η συμπεριφορά του μπορεί να έχει πραγματικές δυσκολίες, η οικογένεια όμως μπορεί ασυνείδητα να συγκεντρώνει πάνω του μια ένταση που αφορά κι άλλες σχέσεις. Έτσι το παιδί καταλήγει να κουβαλά όχι μόνο μια συμπεριφορά, αλλά και μια ταυτότητα.
Αυτό δεν σημαίνει ότι κάθε παιδί που μεγαλώνει μέσα σε αυτή τη δυναμική θα αντιμετωπίσει αργότερα συγκεκριμένα προβλήματα. Η κατάσταση αυτή δεν λειτουργεί τόσο γραμμικά. Μπορεί όμως να επηρεάσει τον τρόπο που αντιλαμβάνεται την εγγύτητα και τη διαφωνία. Για κάποιον άνθρωπο, η αγάπη μπορεί να συνδεθεί με την ευθύνη για τη συναισθηματική κατάσταση του άλλου, κι η διαφωνία να βιώνεται ως απειλή για ολόκληρη τη σχέση, και αυτό όχι επειδή είναι λογικό, αλλά επειδή έτσι έμαθε να λειτουργεί η εγγύτητα από πολύ νωρίς.
Τριγωνοποίηση ή αναζήτηση υποστήριξης;
Δεν είναι κάθε συζήτηση με έναν τρίτο για ένα πρόβλημα σχέσης τριγωνοποίηση. Εδώ ακριβώς μπορεί να μπερδεύεται συχνά το πράγμα.
Όταν κάποιος περνά μια δύσκολη περίοδο και μιλά σε έναν φίλο ή θεραπευτή για να καταλάβει τι νιώθει, κάνει κάτι απολύτως υγιές. Ο τρίτος λειτουργεί ως στήριγμα, ο άνθρωπος επιστρέφει στη σχέση του πιο σταθερός, έτοιμος να αντιμετωπίσει ο ίδιος αυτό που τον δυσκολεύει, και όχι να το αναθέσει σε κάποιον άλλο.
Η διαφορά κρίνεται από τη λειτουργία που αποκτά ο τρίτος. Αν γίνεται μόνιμος σύμμαχος, μεταφέρει μηνύματα, παίρνει θέση ή χρησιμοποιείται για να ασκηθεί πίεση στον απόντα, τότε έχει ήδη μπει στη σύγκρουση, δεν στέκεται απλά πια δίπλα της. Αυτό βαραίνει διπλά όταν ο τρίτος είναι παιδί: μπορεί ναγνωρίζει ότι η μητέρα του είναι στενοχωρημένη, χωρίς να χρειάζεται να γίνει αυτός που θααποκαταστήσει τη σχέση της με τον πατέρα του. Μπορεί να ακούσει χωρίς να κρίνει, να μεταφέρει ή να συμφιλιώσει.
Η γραμμή ανάμεσα στα δύο δεν είναι πάντα ευδιάκριτη τη στιγμή που τη διασχίζεις. Κανείς δεν ξυπνά ένα πρωί αποφασισμένος να τριγωνοποιήσει το παιδί του ή τον φίλο του. Η μετάβαση αυτή γίνεται σε μικρά βήματα, σχεδόν αθόρυβα. Μια συζήτηση που ξεκίνησε ως εκτόνωση μπορεί, χωρίς να το καταλάβει κανείς, να μετατραπεί σε στρατολόγηση. Ίσως γι’ αυτό το πιο χρήσιμο ερώτημα δεν είναι «μίλησα σε κάποιον για το πρόβλημά μου;» αλλά «τι κάνω με αυτό που άκουσα, το κρατώ ή το χρησιμοποιώ;»
Όταν το τρίγωνο συνεχίζεται στην ενήλικη ζωή
Τον ρόλο αυτό δεν τον αφήνει κανείς αυτόματα πίσω, μαζί με την παιδική του ηλικία. «Κάθε φορά που μου λέει “δεν θέλω να ανακατεύεσαι, αλλά…”, ξέρω ότι θα μου πει κάτι για τον πατέρα μου», έλεγε ένας ενήλικος γιος. «Και ξέρω επίσης ότι, αν δεν πάρω θέση, θα νιώσει ότι την εγκαταλείπω.»
Εδώ φαίνεται κάτι πολύ συγκεκριμένο: γνωρίζει λογικά ότι δεν είναι δική του δουλειά να λύσει τα προβλήματα του γάμου των γονιών του. Συναισθηματικά, όμως, εξακολουθεί να νιώθει υπεύθυνος. Η γνώση από μόνη της δεν αρκεί για να εξαλείψει έναν ρόλο.
Το ενήλικο παιδί είναι πλέον ελεύθερο να αποστασιοποιηθεί από αυτή τη θέση. Μπορεί όμως να νιώσει ενοχή αν το κάνει, γιατί η απόσταση μοιάζει με εγκατάλειψη, η ουδετερότητα με προδοσία, η άρνηση να μεταφέρει ένα μήνυμα με αδιαφορία.
Μια θέση που χτίστηκε στην παιδική ηλικία μπορεί λοιπόν να συνεχίσει να καθορίζει τον τρόπο που κάποιος σχετίζεται αργότερα. Μπορεί να αναλαμβάνει εύκολα την ευθύνη για τα συναισθήματα των άλλων, να αποφεύγει τη σύγκρουση, να προσπαθεί αυτόματα να συμφιλιώσει ανθρώπους που διαφωνούν. Δεν πρόκειται για μηχανική συνέπεια, αλλά για έναν από τους πιθανούς τρόπους με τους οποίους μια πρώιμη εμπειρία γίνεται μέρος του πώς αντιλαμβανόμαστε την εγγύτητα.
Κάποτε, μάλιστα, ένας άνθρωπος, που έμαθε να νιώθει χρήσιμος μέσα από τη ρύθμιση των άλλων, μπορεί να δυσκολεύεται όταν δεν υπάρχει κάτι για να ρυθμίσει. Η ηρεμία τού φαίνεται ασυνήθιστη, η ανάγκη να είναι διαθέσιμος στους άλλους του δίνει μια αίσθηση αξίας που δύσκολα βρίσκει αλλού.
«Ξέρω ότι δεν είναι δική μου υπόθεση», είχε πει κάποτε ένας άντρας για τη μητέρα του. «Αλλά όταν μου μιλάει έτσι, δεν νιώθω ότι είμαι ο γιος της. Νιώθω πάλι ότι πρέπει να την προστατεύσω.» Δεν χρειάζεται καν οι ίδιοι καβγάδες να επαναλαμβάνονται για να μείνει ζωντανό το τρίγωνο. Αρκεί ένας ρόλος εγκατεστημένος αρκετά βαθιά, ο γιος που προστατεύει τη μητέρα, η κόρη που ηρεμεί τον πατέρα, ο ενήλικος που εξακολουθεί να αισθάνεται υπεύθυνος για μια ισορροπία που ποτέ δεν του ζητήθηκε να κρατά.
Να βγαίνουμε από το τρίγωνο χωρίς να απομακρυνόμαστε
Ένα ενήλικο παιδί μπορεί να αγαπά και τους δύο γονείς του χωρίς να γίνεται αγγελιοφόρος τους. Μπορεί να ακούσει τη μητέρα του που νιώθει πληγωμένη, χωρίς όμως να υιοθετήσει τη δική της εκδοχή για τον πατέρα του, να πει «καταλαβαίνω ότι σε δυσκολεύει αυτό, αλλά νομίζω πως πρέπει να μιλήσετε για αυτό οι δυο σας», χωρίς να νιώθει ότι την εγκαταλείπει.
Στην αρχή, μια τέτοια στάση συνήθως δεν φέρνει ανακούφιση σε κανέναν, μόνο μεγαλύτερη ένταση. Όταν κάποιος σταματά έναν ρόλο που υιοθέτησε για χρόνια, οι άλλοι αντιδρούν. Χρειάζεται τότε να αντέξει την ενοχή που δημιουργείται εντός του όταν επιστρέφει στους άλλους μια ευθύνη που ως τώρα κουβαλούσε ο ίδιος.
Κάτι τέτοιο βρίσκεται κοντά σε αυτό που ο Bowen ονόμαζε διαφοροποίηση: δηλαδή, την ικανότητα να μένω συνδεδεμένος με ανθρώπους που αγαπώ, χωρίς να χάνομαι μέσα στα συναισθήματα και στις συγκρούσεις τους. Δεν είναι απόσταση αυτό που χρειάζεται. Είναι ένας πιο ώριμος τρόπος να μένεις κοντά.
Αυτό μάλλον δεν επιλύει τίποτα οριστικά. Ίσως το πιο ουσιαστικό αντίδοτο στην τριγωνοποίηση να είναι απλώς αυτό: να μπορώ να είμαι κοντά χωρίς να χρειάζεται να μπω ανάμεσα, να ακούω χωρίς να στρατολογούμαι, να αγαπώ χωρίς να επιλέγω πλευρά. Να αφήνω στους άλλους την ένταση που τους ανήκει, ακόμη κι όταν ξέρω ότι θα τους είναι δύσκολο να την κουβαλήσουν μόνοι τους για λίγο.
Δεν ξέρω αν το ενήλικο παιδί που αρνείται πια να υιοθετήσει τον ρόλο του μεσάζοντα κάνει το σωστό για τους γονείς του. Αυτό που ξέρω μόνο είναι ότι κάποιος θα πρέπει να μείνει έξω από το τρίγωνο, ακόμα και αν δεν είναι σίγουρος πως οι άλλοι δύο θα τα καταφέρουν μόνοι τους.
Συχνές ερωτήσεις για την τριγωνοποίηση
Τι είναι η τριγωνοποίηση στις σχέσεις;
Η τριγωνοποίηση είναι ένας τρόπος με τον οποίο η συναισθηματική ένταση ανάμεσα σε δύο ανθρώπους μεταφέρεται ή ρυθμίζεται μέσω ενός τρίτου. Ο τρίτος μπορεί να γίνει σύμμαχος, μεσολαβητής ή αποδέκτης μιας σύγκρουσης που στην πραγματικότητα αφορά τη σχέση των δύο άλλων.
Τι είναι η τριγωνοποίηση στην οικογένεια;
Στην οικογένεια, τριγωνοποίηση συμβαίνει όταν ένα τρίτο μέλος, συχνά το παιδί, εμπλέκεται στη συναισθηματική ένταση ή στη σύγκρουση δύο άλλων μελών. Για παράδειγμα, ένας γονιός μπορεί να μιλά στο παιδί για τα προβλήματα που έχει με τον άλλο γονιό ή να το χρησιμοποιεί ως μεσολαβητή.
Πώς καταλαβαίνω ότι οι γονείς μου με βάζουν στη μέση;
Ένα χαρακτηριστικό σημάδι είναι όταν αισθάνεστε ότι πρέπει να πάρετε θέση, να μεταφέρετε μηνύματα, να υπερασπιστείτε τον έναν γονιό απέναντι στον άλλον ή να βοηθήσετε να λυθεί μια σύγκρουση που αφορά τους ίδιους. Μπορεί επίσης να αισθάνεστε ενοχή όταν είστε κοντά στον έναν γονιό επειδή φοβάστε ότι πληγώνετε τον άλλον.
Είναι πάντα κακό να μιλά ένας γονιός στο παιδί του για τα προβλήματά του;
Όχι. Η επικοινωνία και η συναισθηματική εγγύτητα ανάμεσα σε γονείς και παιδιά είναι φυσιολογικές και σημαντικές. Η δυσκολία αρχίζει όταν το παιδί αποκτά ρόλο μέσα στη σύγκρουση των γονιών, καλείται να πάρει θέση, να μεταφέρει μηνύματα ή αισθάνεται υπεύθυνο για τη συναισθηματική τους ισορροπία.
Ποια είναι η διαφορά ανάμεσα στην τριγωνοποίηση και την αναζήτηση υποστήριξης;
Όταν κάποιος μιλά σε έναν φίλο, συγγενή ή θεραπευτή για μια δύσκολη σχέση, μπορεί απλώς να αναζητά υποστήριξη. Στην τριγωνοποίηση, ο τρίτος αρχίζει να συμμετέχει στην ίδια τη σχέση ή στη σύγκρουση: γίνεται σύμμαχος, μεταφέρει μηνύματα, παίρνει θέση ή χρησιμοποιείται για να επηρεαστεί ο άλλος.
Μπορεί η τριγωνοποίηση στην παιδική ηλικία να επηρεάσει τις σχέσεις στην ενήλικη ζωή;
Μπορεί να επηρεάσει τον τρόπο με τον οποίο ένας άνθρωπος αντιλαμβάνεται την εγγύτητα, τη σύγκρουση και την ευθύνη μέσα στις σχέσεις. Για παράδειγμα, κάποιος μπορεί να έχει μάθει να αισθάνεται υπεύθυνος για τα συναισθήματα των άλλων ή να προσπαθεί αυτόματα να συμφιλιώνει ανθρώπους που συγκρούονται. Αυτό όμως δεν σημαίνει ότι η παιδική εμπειρία καθορίζει μηχανικά την ενήλικη ζωή.
Σάββας Ν. Σαλπιστής, M.Sc. Ph.D.
Κλινικός Ψυχολόγος Πανεπιστημίου Στοκχόλμης ενηλίκων και παίδων. Διπλωματούχος Ψυχοθεραπευτής Βασιλικού Ιατροχειρουργικού Ινστιτούτου Karolinska Στοκχόλμης.Κάθε δυσκολία κρύβει μέσα της την προοπτική μιας νέας αρχής. Αν νιώθετε ότι οι σκέψεις σας σας βαραίνουν, είμαι εδώ για να τις μοιραστούμε και να βρούμε μαζί τη δική σας εσωτερική ισορροπία.
Πνευματικά Δικαιώματα: Το περιεχόμενο της ιστοσελίδας www.i-psyxologos.gr αποτελεί πνευματική ιδιοκτησία του Σάββα Σαλπιστή. Η αναδημοσίευση επιτρέπεται αποκλειστικά με την παράθεση ενεργού συνδέσμου (active link) στην πηγή.
