Ο ψυχικός πόνος αποτελεί μια οδυνηρή εμπειρία που επηρεάζει όχι μόνο το άτομο που υποφέρει, αλλά και τους ανθρώπους που βρίσκονται δίπλα του. Πόσοι, όμως, τολμήσαμε —και καταφέραμε, τελικά— να συντονισθούμε συναισθηματικά μαζί του και να νιώσουμε σε βάθος το μέγεθος αυτού του πόνου;
Ακόμα και αν καταφέραμε κάτι τέτοιο, πώς διαχειριστήκαμε την όλη κατάσταση; Πώς μπορούμε να είμαστε σίγουροι πως ό,τι κάνουμε βοηθά και δεν λειτουργούμε, στην ουσία, με τρόπο που να προστατεύει κυρίως τη δική μας ισορροπία; Σκοπός μας είναι να διευρύνουμε τη γνώση για τη σημασία του ρόλου μας ως φίλων, αλλά και να συνειδητοποιήσουμε τα ευαίσθητα και δυνατά σημεία του ψυχισμού μας.
Πώς να φανείτε χρήσιμοι χωρίς να είστε ειδικοί
Το μόνο σίγουρο είναι πως δεν χρειάζεται —πάντα τουλάχιστον— να είναι κάποιος ειδικός της ψυχικής υγείας για να φανεί χρήσιμος σε ένα κοντινό του πρόσωπο. Αρκεί να θέλουμε πραγματικά να βοηθήσουμε και να γνωρίζουμε ορισμένα βασικά πράγματα τόσο για τον ίδιο μας τον εαυτό όσο και για την ιδιαιτερότητα αυτών των καταστάσεων. Η γνώση αυτή θα αυξήσει την ετοιμότητά μας και θα μειώσει την αβεβαιότητά μας.
Αναγνωρίζοντας τα όρια και τις αντοχές μας
Συχνά νιώθουμε άβολα όχι μόνο συναισθηματικά, αλλά και επειδή φοβόμαστε για το τι θα πρέπει να πούμε ή να κάνουμε. Ίσως να νομίζουμε πως ο φίλος ή ο συγγενής μας θα ήθελε να τον αφήσουμε στην ησυχία του. Ίσως πάλι να φοβόμαστε τα δικά μας δύσκολα συναισθήματα που πιθανόν να ενεργοποιηθούν.
Είναι πραγματικά σημαντικό να λαμβάνουμε υπόψη τον εαυτό και τις αντοχές μας. Εάν αισθανόμαστε πως δεν αντέχουμε να ακούσουμε περισσότερο ή πως το πρόβλημα μας ξεπερνά, τότε θα πρέπει οπωσδήποτε να το δηλώσουμε. Σε τέτοιες περιπτώσεις, οφείλουμε να ενθαρρύνουμε τον άνθρωπό μας να ζητήσει επαγγελματική βοήθεια.
Πριν και πάνω απ΄όλα, όμως, το σημαντικότερο που μπορούμε να κάνουμε είναι να δείξουμε πως νοιαζόμαστε πραγματικά. Οι απαντήσεις για το τι θα πρέπει να πούμε δεν είναι απλές, αλλά η ειλικρινής έγνοια αποτελεί τη βάση για κάθε ουσιαστική υποστήριξη.
Πώς μπορεί κάποιος να βοηθήσει τον εαυτό του όταν έχει κατάθλιψη;
Η ουσιαστική αυτοβοήθεια στην κατάθλιψη περιλαμβάνει μικρά και ρεαλιστικά βήματα, όπως η διατήρηση μιας σταθερής καθημερινότητας, η φροντίδα του ύπνου και του σώματος, η επαφή με ανθρώπους που προσφέρουν στήριξη και η σταδιακή επιστροφή σε δραστηριότητες. Όταν τα συμπτώματα επιμένουν ή επηρεάζουν σημαντικά τη ζωή, η αναζήτηση επαγγελματικής βοήθειας είναι σημαντικό μέρος της φροντίδας.
Η προσωρινή αλλοίωση της προσωπικότητας κατά την κρίση
Όταν ένα άτομο περνά μια κρίση ή κατάθλιψη, δεν είναι συνήθως το άτομο που γνωρίζαμε. Υπάρχουν φορές που η προσωπικότητα κάποιων στην κυριολεξία αλλοιώνεται. Παρόλ΄αυτά, δεν θα πρέπει να ξεχνάμε πως ο παλιός μας φίλος, έτσι όπως τον είχαμε συνηθίσει, εξακολουθεί να υπάρχει.
Μία κρίση είναι συνηθέστατα μια παροδική κατάσταση που, αφού κάνει τον κύκλο της, κάποια στιγμή θα ξεπερασθεί. Το ίδιο ισχύει και για την κατάθλιψη. Όταν ελεγχθεί ή ξεπερασθεί, οι γνώριμες πλευρές της προσωπικότητας του φίλου μας θα εμφανισθούν και πάλι.
Σεβασμός στη μοναδικότητα του βιώματος
Όλοι περνούμε παρόμοιες κρίσεις ζωής. Αυτό μας βοηθά να κατανοήσουμε ένα κοντινό μας πρόσωπο. Όμως, ο καθένας βιώνει τις δυσκολίες με μοναδικό τρόπο. Οφείλουμε να σεβόμαστε αυτή τη διαφορετικότητα. Μην περιμένετε από τον άλλον να νιώσει όπως εσείς. Μην απαιτείτε να ενεργήσει με τον δικό σας τρόπο.
Ακούστε με προσοχή και δείξτε κατανόηση. Μην πιστεύετε όμως πως κατανοείτε τα πάντα. Κάτι τέτοιο είναι απλά ανέφικτο.
Ψυχικός πόνος: Ενεργητική συμμετοχή
Ο πόνος των δικών μας ανθρώπων μπορεί να μας δημιουργήσει ένα έντονο αίσθημα ανημπόριας. Αντί, λοιπόν, να γίνουμε απλοί θεατές των δυσκολιών του άλλου, θα μπορούσαμε να πάρουμε πληροφορίες για το που θα μπορούσε να απευθυνθεί και για το είδος της βοήθειας που θα μπορούσε να έχει.
Σωστή επιλογή βοήθειας σημαίνει σωστή και έγκαιρη διάγνωση και θεραπεία. Υπό αυτές τις προϋποθέσεις, τα περισσότερα άτομα με κατάθλιψη και αγχώδεις διαταραχές μπορούν να βοηθηθούν σημαντικά. Μία συνήθης κατάθλιψη, για παράδειγμα, ξεπερνιέται συχνά σε διάστημα έξι περίπου μηνών. Επειδή, όμως, ο ψυχικός πόνος είναι τεράστιος, η όσο το δυνατόν αμεσότερη παροχή βοήθειας είναι επιβεβλημένη.
Ψυχικός πόνος: Άκου με προσοχή, αλλά και με όρια
Όταν ο ψυχικός πόνος κατακλύζει έναν φίλο, η ανάγκη για έναν άνθρωπο που μπορεί να τον ακούει και να τον αντέχει συναισθηματικά είναι επιτακτική. Είναι σημαντικό να δίνουμε στον άνθρωπό μας το χρόνο που χρειάζεται για να μιλήσει και να είμαστε συναισθηματικά παρόντες. Θα πρέπει, όμως, να είμαστε πολύ φειδωλοί όσον αφορά στο να δίνουμε συμβουλές και να μιλάμε για τα δικά μας συναισθήματα ή προβλήματα. Λέμε την άποψή μας, αναφέρουμε τυχόν ανάλογες δικές μας εμπειρίες, αλλά αποφεύγουμε τις συμβουλές και τις νουθεσίες. Βοηθούμε τον άλλον όσο το δυνατόν να δώσει ο ίδιος σταδιακά τις απαντήσεις που χρειάζεται.
Όταν, όμως, κάποιος βρίσκεται σε κρίση μπορεί να χάσει την αίσθηση του μέτρου. Τηλεφωνήματα οποιαδήποτε ώρα του 24ώρου, εκρήξεις θυμού, απογοήτευση και καχυποψία είναι πιθανόν να υπάρξουν. Για το λόγο αυτό, είναι πολύ σημαντικό -σε περίπτωση που συμβεί κάτι τέτοιο- να βάζουμε τα όρια που αδυνατεί να βάλει ο άλλος.
Αν η κατάσταση δεν οριοθετείται, τότε είναι αναγκαίο να προταθεί στο φίλο μας το ενδεχόμενο να ζητήσει τη βοήθεια κάποιου ειδικού.
Ψυχικός πόνος: Ο κίνδυνος της συναισθηματικής «μόλυνσης»
Τα έντονα συναισθήματα μεταδίδονται εύκολα. Συχνά επηρεάζουν τον αποδέκτη περισσότερο από όσο αντέχει. Η επικοινωνία με κάποιον που πονά μοιάζει με ισορροπία σε τεντωμένο σχοινί. Προσπαθούμε διαρκώς να αποφύγουμε παρεξηγήσεις, συγκρούσεις ή εκρήξεις. Αυτό μπορεί μακροπρόθεσμα να προκαλέσει στρες, ακόμα και άγχος, στο άτομο που προσπαθεί να βοηθήσει.
Το να προσποιείται κάποιος πως συμφωνεί με τις όποιες υπερβολικές απόψεις ή στάσεις αυτού που υποφέρει, θεωρώντας πως κάτι τέτοιο βοηθά, δεν εξυπηρετεί μακροπρόθεσμα κανέναν.
Προτείνουμε ευχάριστα πράγματα
Μία κρίση εξουθενώνει με πολλούς τρόπους αυτόν που τη βιώνει. Για τον λόγο αυτό, είναι λυτρωτικό να του δίνεται η δυνατότητα να ξεφεύγει. Έστω και για λίγο, ας απομακρυνθεί από όσα τον ταλαιπωρούν. Ρωτήστε τον φίλο σας αν θέλει να κάνετε κάτι ευχάριστο. Μια βόλτα ή μια ταινία είναι καλές επιλογές. Δείξτε κατανόηση αν η απάντηση είναι αρνητική. Μην απογοητευτείτε αν ο φίλος σας δεν δεχθεί.
Το να ερωτηθεί κάποιος που δεν αισθάνεται καλά αν θα ήθελε να κάνει κάτι ευχάριστο είναι πολύ σημαντικό, ακόμα και στην περίπτωση που αρνηθεί.
Η σημασία της διαρκούς παρουσίας και της αγάπης
Η ζωή συνεχίζεται για τους άλλους. Για αυτόν όμως που βιώνει μια κρίση, ο χρόνος κυλά αργά. Η ζωή δεν είναι πια όπως πριν και ίσως να μη γίνει ποτέ. Για τον λόγο αυτό, μην διακόπτετε πρόωρα τη στήριξη προς τον φίλο σας. Μην υποθέτετε πως θα ξεπεράσει γρήγορα τις δυσκολίες του ή πως το έχει ήδη κάνει.
Θα πρέπει, επίσης, να αποφεύγουμε εκφράσεις που μπορεί να δημιουργήσουν στον άλλον μια αίσθηση «υποτίμησης» του προβλήματός του, όπως π.χ. «Θα μπορούσαν να ήταν ακόμα χειρότερα τα πράγματα» ή «Θα έπρεπε να είσαι προσεκτικότερος» ή «Εγώ σου τα έλεγα αλλά εσύ δεν με άκουγες» κ.τ.λ. Τέτοιου είδους εκφράσεις μπορεί να κάνουν ένα ήδη πολύ ευάλωτο συναισθηματικά άτομο να νιώσει ανεπάρκεια ή πως κατηγορείται.
Τέλος, δεν θα πρέπει να αποφεύγουμε την επικοινωνία με έναν φίλο που περνά κάποια σοβαρή κρίση. Ακόμα και αν δείξει απρόθυμος να μας συναντήσει, δεν θα πρέπει να αποθαρρυνθούμε αλλά να ξαναπροσπαθήσουμε μετά από κάποιο διάστημα. Κάτι τέτοιο εκτιμάται ιδιαίτερα σχεδόν πάντα, καθώς εισπράττεται ως ένδειξη πραγματικής έγνοιας και αγάπης.
Συχνές ερωτήσεις
1. Πώς μπορώ να βοηθήσω έναν άνθρωπο που βιώνει έντονο ψυχικό πόνο;
Το σημαντικότερο είναι να είμαστε διαθέσιμοι να ακούσουμε χωρίς να υποτιμούμε αυτό που βιώνει ή να προσπαθούμε αμέσως να βρούμε λύση. Η παρουσία, η αποδοχή και ένα ασφαλές περιβάλλον επικοινωνίας μπορούν να βοηθήσουν τον άνθρωπο να μη νιώθει μόνος μέσα στη δυσκολία του.
2. Τι να πω σε έναν άνθρωπο που πονά ψυχικά;
Μπορούμε να του δείξουμε ότι τον ακούμε και ότι παίρνουμε στα σοβαρά όσα αισθάνεται. Φράσεις όπως «είμαι εδώ αν θέλεις να μιλήσεις» ή «καταλαβαίνω ότι περνάς δύσκολα» αφήνουν χώρο για επικοινωνία χωρίς να επιβάλλουν έτοιμες λύσεις. Δεν χρειάζεται να έχουμε τις σωστές απαντήσεις για να είμαστε υποστηρικτικοί.
3. Τι δεν πρέπει να λέμε σε κάποιον που βιώνει ψυχικό πόνο;
Καλό είναι να αποφεύγουμε φράσεις που υποτιμούν ή ακυρώνουν την εμπειρία του, όπως «σκέψου θετικά», «υπάρχουν και χειρότερα» ή «πρέπει να το ξεπεράσεις». Ακόμη και όταν λέγονται με καλή πρόθεση, μπορεί να κάνουν τον άνθρωπο να αισθανθεί ότι δεν γίνεται πραγματικά κατανοητός.
4. Πώς μπορώ να ενθαρρύνω έναν δικό μου άνθρωπο να ζητήσει βοήθεια;
Μπορούμε να εκφράσουμε την ανησυχία μας με ενδιαφέρον και χωρίς πίεση, εξηγώντας ότι δεν χρειάζεται να αντιμετωπίσει μόνος του αυτό που περνά. Η πρόταση για βοήθεια από ειδικό μπορεί να γίνει ως προσφορά στήριξης και όχι ως κριτική ή ως μήνυμα ότι «κάτι δεν πάει καλά» με τον άνθρωπο.
5. Πώς καταλαβαίνω αν ο ψυχικός πόνος χρειάζεται άμεση επαγγελματική βοήθεια;
Όταν η δυσκολία είναι έντονη ή επίμονη και επηρεάζει σημαντικά την καθημερινή λειτουργία, τις σχέσεις ή την ικανότητα του ανθρώπου να φροντίζει τον εαυτό του, είναι σημαντικό να αναζητηθεί επαγγελματική υποστήριξη. Αν υπάρχουν αναφορές σε αυτοκτονία, αυτοτραυματισμό ή άμεσο κίνδυνο, χρειάζεται άμεση κινητοποίηση και επείγουσα βοήθεια.
6. Πώς μπορώ να βοηθήσω χωρίς να αναλάβω όλο το βάρος του προβλήματος;
Η στήριξη δεν σημαίνει ότι πρέπει να γίνουμε ο θεραπευτής ή ο μοναδικός άνθρωπος στον οποίο στηρίζεται ο άλλος. Είναι σημαντικό να ακούμε και να είμαστε διαθέσιμοι, αλλά ταυτόχρονα να αναγνωρίζουμε τα δικά μας όρια και να ενθαρρύνουμε την αναζήτηση κατάλληλης επαγγελματικής βοήθειας όταν χρειάζεται. Έτσι προστατεύουμε και τη δική μας ψυχική αντοχή.
Σάββας Ν. Σαλπιστής, M.Sc. Ph.D.
Κλινικός Ψυχολόγος Πανεπιστημίου Στοκχόλμης ενηλίκων και παίδων. Διπλωματούχος Ψυχοθεραπευτής Βασιλικού Ιατροχειρουργικού Ινστιτούτου Karolinska Στοκχόλμης.Κάθε δυσκολία κρύβει μέσα της την προοπτική μιας νέας αρχής. Αν νιώθετε ότι οι σκέψεις σας σας βαραίνουν, είμαι εδώ για να τις μοιραστούμε και να βρούμε μαζί τη δική σας εσωτερική ισορροπία.
Πνευματικά Δικαιώματα: Το περιεχόμενο της ιστοσελίδας www.i-psyxologos.gr αποτελεί πνευματική ιδιοκτησία του Σάββα Σαλπιστή. Η αναδημοσίευση επιτρέπεται αποκλειστικά με την παράθεση ενεργού συνδέσμου (active link) στην πηγή.
