Γραφείο

Γραφείο: Πατριάρχου Ιωακείμ 10, Θεσσαλονίκη (Αγία Σοφία,κέντρο)

«Δεν ήθελα να τελειώσει η ζωή μου. Ήθελα να τελειώσει αυτή η εκδοχή της.» Αυτά είπε ένας νεαρός στον θεραπευτή του, μετά από απόπειρα. Δεν μιλούσε για τον θάνατο όπως τον φαντάζονται οι ενήλικες όταν ακούν τη λέξη «αυτοκτονία». Μιλούσε για μια ζωή που, με τη μορφή που είχε πάρει, είχε γίνει αφόρητη, και για την αδυναμία του να φανταστεί κάποια άλλη.

Στη θεραπευτική δουλειά με εφήβους, η σκέψη του θανάτου συνδέεται συχνά λιγότερο με σταθερή επιθυμία να πεθάνουν και περισσότερο με την ανάγκη να σταματήσει ένας πόνος που δεν βρίσκει διέξοδο. Η διάκριση έχει μεγάλη σημασία, χωρίς να κάνει τη σκέψη λιγότερο σοβαρή. Η αυτοκτονικότητα δεν αποτελεί διάγνωση. Είναι ένδειξη κρίσης που μπορεί να εμφανιστεί μέσα σε πολύ διαφορετικές καταστάσεις, όπως κατάθλιψη στην εφηβεία, απώλεια, τραυματικές εμπειρίες ή μια μακρά, σιωπηλή εξάντληση, και χρειάζεται πάντα αξιολόγηση από ειδικό. Για τη γενικότερη εικόνα, δείτε και το άρθρο για την αυτοκτονία και τον ψυχικό πόνο.

Η αυτοκτονικότητα στα παιδιά και στους εφήβους συνδέεται συχνά με αφόρητο ψυχικό πόνο και με την αίσθηση ότι δεν υπάρχει άλλος δρόμος, και όχι πάντα με σταθερή επιθυμία θανάτου. Χρειάζεται πάντα σοβαρή αντιμετώπιση: ήρεμη ακρόαση, άμεση ερώτηση και, όταν υπάρχει κίνδυνος, επείγουσα βοήθεια.

Όταν ο πόνος δεν επιτρέπει άλλη επιλογή

Ο ψυχολόγος Edwin Shneidman, που μελέτησε επί δεκαετίες την αυτοκτονικότητα, μίλησε για «psychache», έναν ψυχικό πόνο τόσο έντονο ώστε το άτομο να μην μπορεί πια να τον αντέξει. Σε έναν έφηβο, αυτό μεταφράζεται συχνά σε μια σκέψη όπως «δεν υπάρχει άλλος τρόπος να σταματήσει αυτό», πριν ακόμη διατυπωθεί ως «θέλω να πεθάνω».

Μέσα στην κρίση, ο ψυχικός κόσμος στενεύει. Οι επιλογές μπορεί να υπάρχουν αντικειμενικά, αλλά ο έφηβος δεν μπορεί πια να τις δει, γιατί ο πόνος καλύπτει όλο το οπτικό του πεδίο. Ό,τι από έξω φαίνεται προφανές, από μέσα είναι αόρατο. Μένουν δύο εκδοχές, ο πόνος ή η απαλλαγή από αυτόν, και η αυτοκτονία παύει να μοιάζει με επιλογή, γιατί είναι η μόνη διέξοδος που παραμένει ορατή.

Κυκλικός λαβύρινθος από φράχτες τη νύχτα, με ένα μόνο μονοπάτι φωτισμένο από φανάρια, σύμβολο του ψυχικού κόσμου που στενεύει μέσα στην κρίση
Όταν ο πόνος γεμίζει το οπτικό πεδίο, μένει ορατός ένας μόνο δρόμος.

Αυτό δεν αφορά «αδύναμα» παιδιά. Αφορά, συχνά, παιδιά που άντεξαν αθόρυβα για πολύ καιρό: πήγαιναν σχολείο και χαμογελούσαν όταν έπρεπε, ενώ μέσα τους ο πόνος θέριευε. Συχνά, συνυπάρχει και αμφιθυμία, η ταυτόχρονη επιθυμία να τελειώσει ο πόνος και να συνεχιστεί η ζωή. Έχει κλινική σημασία, αλλά δεν αποτελεί εγγύηση ασφάλειας.

Σε ορισμένους εφήβους, ο πόνος παίρνει τη μορφή ενός εσωτερικού δικαστηρίου, μιας σκληρής φωνής που κρίνει και καταδικάζει. Από ψυχοδυναμική σκοπιά, ο θυμός που δεν μπορεί να κατευθυνθεί προς τους ανθρώπους από τους οποίους εξαρτάται το παιδί στρέφεται προς τον ίδιο τον εαυτό. Έτσι η αίσθηση «φταίω εγώ» μπορεί να γίνει πιο αβάσταχτη από κάθε εξωτερική δυσκολία. Δεν εξηγεί κάθε περίπτωση, αλλά βοηθά να κατανοήσουμε γιατί μια ήσυχη, υπάκουη εικόνα μπορεί να κρύβει τόση σκληρότητα προς τον εαυτό.

Ο πόνος που δεν βρήκε πού να μείνει

Ένα παιδί μαθαίνει να αντέχει τα συναισθήματά του μέσα από κάποιον άλλον. Ο Wilfred Bion περιέγραψε αυτή τη λειτουργία ως «περιέχον»: ο γονιός δέχεται τον φόβο ή τη λύπη του παιδιού, τα αντέχει και τα επιστρέφει σε μια μορφή που το παιδί μπορεί να σκεφτεί, να επεξεργασθεί και να νοηματοδοτήσει. Όταν αυτό δεν συμβαίνει αρκετά, επειδή ο γονιός είναι απόμακρος, εξαντλημένος ή φοβισμένος, το παιδί καταλήγει σε μια σιωπηλή διαπίστωση: ο πόνος του δεν χωράει πουθενά.

Η λύπη γίνεται βάρος, η ανάγκη μοιάζει με αδυναμία και η ντροπή κλείνει το στόμα, πριν προλάβει να ανοίξει. Η εμπειρία αυτή μπορεί να συνδέεται με συναισθηματική παραμέληση ή με ένα περιβάλλον που απλώς δεν άντεχε τη θλίψη. Δεν σημαίνει ότι οι γονείς είναι αδιάφοροι. Οι περισσότεροι είναι εξαντλημένοι, φοβισμένοι και συχνά οι ίδιοι αβοήθητοι.

Όταν αργότερα έρχεται μια κρίση, ο έφηβος δυσκολεύεται να σκεφτεί και να πει όσα νιώθει. Ο Peter Fonagy και οι συνεργάτες του περιέγραψαν αυτή την ικανότητα ως νοητικοποίηση, δηλαδή τη δυνατότητα να σκεφτόμαστε τι συμβαίνει μέσα μας και μέσα στους άλλους. Όταν αυτό κλονίζεται, το συναίσθημα που δεν μπορεί να ειπωθεί τείνει να βρει διέξοδο σε πράξεις.

Φωλιά από κλαδάκια και βρύα σε βρεγμένο κλαδί μέσα σε ομιχλώδες δάσος, με ένα εύθραυστο γαλάζιο αυγό στο κέντρο
Ο πόνος χρειάζεται κάποιον που θα αντέξει να τον κρατήσει.

«Θα φύγω εγώ πρώτη»

Μια έφηβη, μετά από απόπειρα, είπε στο θεραπευτή της: «Κάθε φορά που αρχίζω να αγαπώ κάποιον, κάτι μέσα μου ξέρει ότι θα με αφήσει. Προτιμώ να φύγω εγώ πρώτη.»

Η φράση δείχνει έναν μηχανισμό που η ψυχοδυναμική σκέψη περιγράφει πολύ καλά. Όταν η εγκατάλειψη βιώνεται ως αναπόφευκτη, η φυγή δίνει μια ψευδαίσθηση ελέγχου πάνω σε έναν πόνο που αλλιώς μοιάζει αβάσταχτος. Σε ορισμένους εφήβους, αυτό σημαίνει ότι καταστρέφουν οι ίδιοι μια σχέση, και σε ακραίες στιγμές τον εαυτό τους, πριν εισπράξουν την απόρριψη. Ο τρόπος που δεθήκαμε ως παιδιά, όπως περιγράφεται στο άρθρο για τον δεσμό και την ανασφάλεια, επηρεάζει βαθιά αυτή την προσδοκία.

Ο Donald Winnicott μίλησε για μια εικόνα προσαρμοσμένη στις προσδοκίες των άλλων, που προστατεύει τον αληθινό εαυτό από την απόρριψη. Ο έφηβος, που φαίνεται καλά προς τα έξω, μπορεί να έχει χάσει από καιρό την επαφή με όσα νιώθει, και να μην έχει κανέναν μπροστά με τον οποίο να μπορεί να τα μοιραστεί. Δεν σημαίνει ότι κάθε απόπειρα έχει αυτό το νόημα. Σε ορισμένες, όμως, υπάρχει και ένα ερώτημα που δεν διατυπώνεται ποτέ ανοιχτά: αν η παρουσία του έχει σημασία για κάποιον.

Η σιωπή που δεν φαίνεται

Η αυτοκτονική κρίση σπάνια έρχεται χωρίς σημάδια, αλλά τα σημάδια εκφράζονται σε μια γλώσσα που οι ενήλικες δυσκολεύονται να διαβάσουν. Η απόσυρση ονομάζεται «εφηβική φάση» και η εξάντληση τεμπελιά. Μια ξαφνική ηρεμία, μετά από μέρες έντονης αναστάτωσης, μπορεί να διαβαστεί ως βελτίωση, ενώ σε ορισμένες περιπτώσεις χρειάζεται προσοχή, ιδιαίτερα όταν συνοδεύεται και από άλλες αλλαγές. Από μόνη της δεν δείχνει τι συμβαίνει μέσα στον έφηβο.

Πολλά παιδιά χτίζουν γύρω τους έναν τοίχο σιωπής, γιατί έχουν πειστεί ότι ο πόνος τους δεν αξίζει να ακουστεί. Ο τοίχος χτίζεται αργά, με μικρές φράσεις: «μην κάνεις έτσι», «όλοι περνάνε δύσκολα», «πρέπει να είσαι δυνατός».

Μπορντό σακάκι σε ξύλινη κρεμάστρα μπροστά σε γκριζογάλαζο τοίχο, που κρατά το σχήμα των ώμων του, σύμβολο της εικόνας που δείχνει ο έφηβος προς τα έξω
Μια εικόνα που στέκεται όρθια, ακόμη κι όταν ο πραγματικός εαυτός κρύβεται.

Ένας πατέρας περιγράφει στη συνεδρία ότι ο έφηβος γιος του, ύστερα από έναν έντονο καβγά, είπε: «Δεν θέλω να υπάρχω άλλο». Εκείνος θύμωσε και απάντησε: «Μη λες ανοησίες, έχεις τα πάντα, τίποτα δεν σου λείπει». Τώρα, καθώς το αφηγείται, χαμηλώνει τη φωνή του: «Δεν πίστεψα ότι το εννοούσε. Αλλά από εκείνο το βράδυ δεν μπορώ να κοιμηθώ».

Ο θυμός του πατέρα λειτούργησε σαν ασπίδα για τον φόβο του: ήταν πιο υποφερτό να θυμώσει παρά να σκεφτεί ότι ο γιος του πονά τόσο. Ο ύπνος που χάθηκε δείχνει ότι κάτι μέσα του άκουσε τη φράση από την πρώτη στιγμή. Μια τέτοια απάντηση δεν κλείνει τη συζήτηση. Ο γονιός μπορεί να γυρίσει σε εκείνη τη φράση, ήρεμα, όταν ο καβγάς έχει κοπάσει: «Σκέφτομαι αυτό που μου είπες. Θέλω να καταλάβω τι εννοούσες». Αν η απάντηση δείχνει κίνδυνο, ισχύουν όσα γράφονται παρακάτω για την άμεση βοήθεια.

Ο Thomas Joiner περιγράφει δύο εμπειρίες ως παράγοντες που αυξάνουν τον κίνδυνο: την αίσθηση ότι δεν ανήκει κανείς πουθενά και την πεποίθηση ότι είναι βάρος για τους γύρω του. Ένα παιδί που έχει πειστεί ότι ο πόνος του επιβαρύνει τους άλλους θα φροντίσει να μη το δείξει. Τα σημάδια που αξίζει να παρατηρούμε και ο τρόπος που μιλάμε σε έναν άνθρωπο που υποφέρει περιγράφονται αναλυτικά στο άρθρο για τις αυτοκτονικές σκέψεις, τα σημάδια και τη στήριξη.

Μέσα στο σπίτι, μέσα στην οθόνη

Η εφηβεία είναι η εποχή όπου δοκιμάζονται ταυτόχρονα η ταυτότητα, το ανήκειν και η απόσταση από την οικογένεια. Ό,τι σε άλλη ηλικία θα ήταν μια δυσκολία, εδώ βιώνεται, συχνά, ως ετυμηγορία για το ποιος είναι κανείς: μια απόρριψη από την παρέα, ένας χωρισμός, μια αποτυχία στο σχολείο μπορούν να αγγίξουν την ίδια την αξία του εαυτού. Γι’ αυτό και οι αφορμές που από έξω φαίνονται ασήμαντες δεν είναι ποτέ τόσο ασήμαντες για τον ίδιο τον έφηβο.

Σε πολλά σπίτια, συμβαίνει κάτι πιο σιωπηλό: ο έφηβος κλείνεται στο δωμάτιό του με το κινητό και οι γονείς ανακουφίζονται που «τουλάχιστον δεν δημιουργεί προβλήματα». Μέσα σε αυτή τη σιωπηλή συνύπαρξη, μπορεί να μεγαλώνει μια απόσταση που κανείς δεν επέλεξε. Σε ορισμένες οικογένειες, η δυσφορία που κανείς δεν μπορεί να ονομάσει εκφράζεται ασυνείδητα μέσα από ένα παιδί, που γίνεται έτσι το σύμπτωμα της οικογένειας..

Κινητό τηλέφωνο με την οθόνη προς τα κάτω πάνω σε ανακατεμένο κρεβάτι, με βιολετί φως που ξεφεύγει από τις άκρες του στο σκοτεινό δωμάτιο
Η οθόνη σβήνει, η νύχτα όμως συνεχίζεται.

Το ψηφιακό περιβάλλον έχει αλλάξει τη φύση της πίεσης. Η σύγκριση, ο εξευτελισμός και η απόρριψη δεν σταματούν όταν τελειώνει το σχολείο, ακολουθούν το παιδί μέχρι το δωμάτιο και μέχρι αργά τη νύχτα. Ο έφηβος μπορεί να είναι διαρκώς «συνδεδεμένος» και ταυτόχρονα απόλυτα μόνος, χωρίς το ψηφιακό περιβάλλον να αποτελεί από μόνο του αιτία αυτοκτονικότητας.

Τι ζητά ένα παιδί που σκέφτεται να φύγει

Ένας νεαρός, που είχε επιβιώσει από μια απόπειρα, είπε κάποτε: «Δεν ήθελα να εξαφανιστώ. Ήθελα να δω αν θα με αναζητούσε κανείς.»

Κάτω από τη φράση, βρίσκεται μια από τις πιο βασικές ανθρώπινες ανάγκες: να υπάρχεις στη σκέψη κάποιου άλλου ως σημαντικός. Συχνά, ένα παιδί που υποφέρει ζητά κάτι πιο πρωταρχικό από λύσεις, την εμπειρία ότι η παρουσία του μετράει.

Γι’ αυτό μπορεί να αλλάξει και η ερώτηση. Το «γιατί το έκανες;» ακούγεται σαν κατηγορία, ενώ το «τι ήθελες να σταματήσει;» ανοίγει μια πόρτα. Η διαφορά ανάμεσα στις δύο είναι η διαφορά ανάμεσα στην ανάκριση και στη συνάντηση. Η ήρεμη, άμεση ερώτηση για αυτοκτονικές σκέψεις δεν βάζει την ιδέα στο μυαλό ενός παιδιού. Συχνά, του δίνει την πρώτη ευκαιρία να μιλήσει για κάτι που κουβαλούσε μόνο του.

Πολλές φορές, η πρώτη ανακούφιση δεν έρχεται από κάποια λύση, αλλά από το ότι ο πόνος ειπώθηκε σε κάποιον που δεν τρόμαξε και δεν βιάστηκε να τον κατευνάσει. Από εκεί μπορεί να αρχίσει η δουλειά που χρειάζεται πραγματικά: να καταλάβουμε τι έγινε αφόρητο και ποια ανάγκη κρυβόταν πίσω από την απελπισία.

Η παρουσία που κάνει τη διαφορά

Στη θεραπευτική δουλειά με εφήβους, φαίνεται συχνά ότι ένας σταθερός ενήλικας, γονιός, εκπαιδευτικός ή θεραπευτής, μπορεί να αλλάξει την πορεία μιας κρίσης. Δεν χρειάζεται να είναι τέλειος. Χρειάζεται να αντέχει να ακούσει χωρίς να πανικοβληθεί και χωρίς να βιαστεί να «διορθώσει» τον πόνο.

Δύο ζευγάρια παπούτσια, ενός ενήλικα και ενός εφήβου, δίπλα δίπλα σε ψάθινο χαλάκι στην είσοδο ενός σπιτιού με ανοιχτή πόρτα και ηλιόλουστο κήπο
Μερικές φορές, αρκεί ένας σταθερός άνθρωπος δίπλα.

Σύμφωνα με τον Παγκόσμιο Οργανισμό Υγείας (ΠΟΥ), η αυτοκτονία συγκαταλέγεται στις σημαντικότερες αιτίες θανάτου στους νέους, ενώ η πρόληψη στηρίζεται, μεταξύ άλλων, στην έγκαιρη αναγνώριση, αξιολόγηση και παρακολούθηση όσων έχουν αυτοκτονικές σκέψεις (πηγή: ΠΟΥ). Η ψυχοθεραπεία με έναν έφηβο ξεκινά με την αξιολόγηση της ασφάλειας και συχνά περιλαμβάνει και τους γονείς. Προσφέρει έναν χώρο όπου ο πόνος μπορεί να βρει λόγια, ώστε σταδιακά να γίνουν ορατές επιλογές που πριν δεν φαίνονταν, και, όπου χρειάζεται, συνδυάζεται με ψυχιατρική αξιολόγηση. Περισσότερα για αυτή τη δουλειά στη θεραπεία παιδιών και εφήβων.

Όταν υπάρχει άμεσος κίνδυνος

Αν ένα παιδί ή ένας έφηβος λέει ότι θα κάνει κακό στον εαυτό του, ή αν ο ενήλικας δεν είναι βέβαιος ότι μπορεί να παραμείνει ασφαλές, χρειάζεται άμεση βοήθεια και δεν μένει μόνο του. Στην Ελλάδα, μπορεί να κληθεί το 112, δωρεάν, όλο το 24ωρο. Ειδικά για την αυτοκτονία, λειτουργεί η 24ωρη Γραμμή Παρέμβασης 1018 της ΚΛΙΜΑΚΑ, με αστική χρέωση, και για ψυχοκοινωνική υποστήριξη η δωρεάν Γραμμή 10306 του Υπουργείου Υγείας. Για παιδιά, εφήβους και γονείς, Το Χαμόγελο του Παιδιού διαθέτει την Εθνική Γραμμή SOS 1056 και την Ευρωπαϊκή Γραμμή Υποστήριξης 116111. Μέχρι να γίνει αξιολόγηση από ειδικό, βοηθά η προσωρινή απομάκρυνση φαρμάκων και άλλων αντικειμένων που θα μπορούσαν να χρησιμοποιηθούν για αυτοτραυματισμό.

Επίλογος: Μια εκδοχή που μπορεί να αλλάξει

Η φράση του νεαρού της εισαγωγής κρύβει μια ανάγκη: να αλλάξει ο τρόπος που υπήρχε μέχρι τότε. Αυτό σπάνια γίνεται μόνο του. Χρειάζεται κάποιον που θα αντέξει να ακούσει, να ρωτήσει και να μείνει δίπλα, ακόμη και όταν δεν έχει τι να πει. Εκεί, μέσα σε μια σχέση που αντέχει, ο πόνος βρίσκει, επιτέλους, τον χώρο που του έλειπε και η ζωή αποκτά ξανά περισσότερες από μία εκδοχές.

Συχνές Ερωτήσεις

Ποιες αλλαγές στη συμπεριφορά ενός εφήβου χρειάζονται προσοχή;

Προσοχή χρειάζονται οι καινούργιες ή εντονότερες αλλαγές: απόσυρση, έντονη απελπισία, αλλαγές στον ύπνο και στη διάθεση, φράσεις για θάνατο ή για το ότι είναι βάρος, αποχαιρετισμοί. Κανένα σημάδι από μόνο του δεν αρκεί για να εκτιμηθεί ο κίνδυνος. Αν υπάρχει ανησυχία, χρειάζεται αξιολόγηση από ειδικό.

Γιατί ένας έφηβος κρύβει τον πόνο του από τους γονείς;

Συχνά φοβάται ότι θα θεωρηθεί αδύναμος ή ότι θα επιβαρύνει τους γονείς του, ή έχει μάθει ότι η λύπη δεν έχει χώρο στο σπίτι. Η σιωπή δεν σημαίνει πάντα έλλειψη εμπιστοσύνης, μπορεί να είναι τρόπος προστασίας των ανθρώπων που αγαπά.

Πώς μπορεί ένας γονιός να ανοίξει τη συζήτηση χωρίς να τρομάξει τον έφηβο;

Διαλέγει μια ήσυχη στιγμή, περιγράφει όσα είδε («σε βλέπω πιο κλειστό τον τελευταίο καιρό») και ρωτά ευθέως αν έχει σκεφτεί να κάνει κακό στον εαυτό του. Ακούει χωρίς να διορθώνει, και αν η ανησυχία παραμένει, ζητά βοήθεια από ειδικό.

Ο αυτοτραυματισμός σημαίνει πάντα ότι ο έφηβος σκέφτεται την αυτοκτονία;

Όχι απαραίτητα. Πολλοί έφηβοι αυτοτραυματίζονται για να ανακουφίσουν ένα έντονο συναίσθημα, χωρίς πρόθεση να πεθάνουν. Ο αυτοτραυματισμός, όμως, δείχνει έντονη δυσφορία και τα δύο μπορούν να συνυπάρχουν, γι’ αυτό χρειάζεται πάντα αξιολόγηση από ειδικό.

Τι χρειάζεται μια οικογένεια μετά από απόπειρα του παιδιού;

Άμεση ιατρική φροντίδα και αξιολόγηση, συνέχεια στην υποστήριξη και ένα περιβάλλον όπου το παιδί δεν θα μείνει μόνο. Ο ΠΟΥ επισημαίνει ότι η προηγούμενη απόπειρα είναι σημαντικός παράγοντας κινδύνου, γι’ αυτό η φροντίδα δεν σταματά όταν περάσει η οξεία φάση.

Πότε χρειάζεται άμεση βοήθεια;

Όταν ο έφηβος λέει ότι θα κάνει κακό στον εαυτό του, έχει σχέδιο ή πρόσβαση σε μέσα, ή ο ενήλικας δεν είναι βέβαιος ότι είναι ασφαλής. Καλούμε το 112, τη Γραμμή 1018 ή τη Γραμμή 10306 και δεν αφήνουμε το παιδί μόνο.

Σάββας Ν. Σαλπιστής

Σάββας Ν. Σαλπιστής, M.Sc. Ph.D.

Κλινικός Ψυχολόγος Πανεπιστημίου Στοκχόλμης ενηλίκων και παίδων. Διπλωματούχος Ψυχοθεραπευτής Βασιλικού Ιατροχειρουργικού Ινστιτούτου Karolinska Στοκχόλμης.

Κάθε δυσκολία κρύβει μέσα της την προοπτική μιας νέας αρχής. Αν νιώθετε ότι οι σκέψεις σας σας βαραίνουν, είμαι εδώ για να τις μοιραστούμε και να βρούμε μαζί τη δική σας εσωτερική ισορροπία.

Προτεινόμενα άθρα

Leave A Comment

Η ηλ. διεύθυνση σας δεν δημοσιεύεται. Τα υποχρεωτικά πεδία σημειώνονται με *