Οι περισσότεροι πατεράδες είναι —άλλοι λιγότερο και άλλοι περισσότερο— παρόντες στη ζωή των παιδιών τους, ενώ κάποιοι άλλοι ελάχιστα. Αναμφίβολα, η απουσία πατέρα αποτελεί μια συνθήκη που επηρεάζει καθοριστικά τη μετέπειτα εξέλιξη του ατόμου. Υπάρχουν, όμως, κι αυτοί που, για διάφορους λόγους, επιλέγουν να μην έχουν καμία επαφή ή επικοινωνία με αυτά.
Η ακατανόητη αυτή απουσία πατέρα γεννά πάντα διάφορα σοβαρά ερωτήματα στο παιδί. Αυτά τα ερωτηματικά συνήθως δεν βρίσκουν απάντηση, δημιουργώντας εντός του ένα αίσθημα προσωπικής αμφισβήτησης και κενού, συχνά δυσαναπλήρωτο. Δεν είναι μόνο το πρόσωπο, δηλαδή ο πατέρας, που εξαφανίζεται. Μαζί με αυτόν χάνεται και ένα σημαντικό κομμάτι της προσωπικής ιστορίας του παιδιού.
Κλινικά Παραδείγματα και Βιώματα
Η περίπτωση του δίχρονου κοριτσιού: Ένα δίχρονο κοριτσάκι του οποίου ο πατέρας εξαφανίστηκε από τη ζωή του όταν αυτό ήταν ενάμιση έτους, άρχισε να αντιδρά μετά από μερικές εβδομάδες. Κρατούσε σχεδόν εμμονικά στην αγκαλιά του ένα κουκλάκι που το είχε ξεχασμένο, αλλά που της το είχε κάνει δώρο ο πατέρας της λίγο πριν την εξαφάνισή του…
Η αναζήτηση του πεντάχρονου αγοριού: Ένα αγοράκι, πέντε χρονών, που ποτέ δεν συνάντησε τον πατέρα του, το μόνο που ήξερε για αυτόν ήταν πως το είχε επισκεφθεί μία και μοναδική φορά —όταν αυτό ήταν βρέφος μερικών μηνών. Τότε, ο πατέρας είχε πει πως είναι το πιο γλυκό μωρό που είδε ποτέ στη ζωή του. Από την ηλικία των τριών χρόνων, όταν έμαθε τη λεπτομέρεια αυτή, άρχισε να κουβαλά πάντα μαζί του τις δύο μοναδικές φωτογραφίες που υπήρχαν με τον πατέρα του. Μόνο δύο χρόνια μετά αποκάλυψε στη μητέρα του τον λόγο: έψαχνε τριγύρω του, όταν βρισκόταν έξω, μήπως τυχόν και αναγνωρίσει τον πατέρα του στο πρόσωπο κάποιου περαστικού…
Η μαρτυρία του ενήλικα στην ψυχοθεραπεία: Ένας νεαρός άνδρας που παρακολουθούσα ψυχοθεραπευτικά και του οποίου ο πατέρας εξαφανίστηκε όταν ο ίδιος ήταν ενός έτους, περιέγραψε την εμπειρία του ως εξής:
«Το να μεγαλώνεις χωρίς πατέρα είναι σαν να ζεις με ένα μόνιμο ερώτημα που ποτέ δεν βρίσκει απάντηση. Είναι ένα εσωτερικό κενό που ποτέ δεν καλύπτεται. Κάθε προσπάθειά μου έως τώρα να ζήσω κάτι έντονο, που να καταφέρει να μειώσει αυτήν την τρομακτική αίσθηση κενού και να μπορέσω να βρω τα όριά μου, έχει να κάνει με την απουσία του πατέρα στη ζωή μου, δηλαδή με την απουσία ασφάλειας που μόνιμα αισθάνομαι».
Η θεώρηση της πατρότητας ιστορικά
Πριν από όχι και τόσο μεγάλο χρονικό διάστημα, οι ρόλοι των δύο γονιών ήταν αυστηρά καθορισμένοι. Ο πατέρας ευθυνόταν για τη συντήρηση και τον έλεγχο της οικογένειας, ενώ η μητέρα για τη φροντίδα του σπιτιού και των παιδιών.
Με άλλα λόγια, ο άνδρας ήταν αυτός που είχε το κύρος και την εξουσία. Ως εκ τούτου, δεν υπήρχε καμία αμφιβολία για το ποιος είχε την πρώτη και την τελευταία λέξη στην οικογένεια. Επίσης, ένας πατέρας της εποχής εκείνης δεν έδειχνε σχεδόν ποτέ συναισθήματα. Αυτά τα στοιχεία του ρόλου του θεωρούνταν απαραίτητα συστατικά του ανδρισμού του.
Επειδή, όμως, οι ρόλοι αυτοί είναι κοινωνικές κατασκευές, δεν είναι στατικοί. Αλλάζουν σύμφωνα με τον ρυθμό και τον βαθμό των εκάστοτε κοινωνικών αλλαγών και ανακατατάξεων.
Η πατριαρχία, ωστόσο, είχε και θετικές πλευρές, καθώς αντιπροσώπευε:
Ασφάλεια.
Συγκρότηση.
Σταθερότητα.
Ο πατέρας δεν θεωρούνταν κάποιος με τον οποίο το παιδί θα δημιουργούσε σχέση, επικοινωνία και εγγύτητα. Θεωρούνταν μέρος του περίγυρου. Λειτουργούσε ως φορέας και εγγυητής συγκεκριμένων αξιών, δομών και στάσεων ζωής.
Αυτού του είδους η θεώρηση για τον πατρικό ρόλο μπορεί να αντιπροσώπευε ασφάλεια και συνέχεια για το παιδί. Εμπόδιζε, όμως, τον άνδρα να συμμετέχει από κοντά στην καθημερινή ζωή της οικογένειάς του.
Η απόσταση και οι σύγχρονες αλλαγές
Τα παραπάνω δεν σημαίνουν πως η πατρότητα βρίσκεται εκτός των ορίων του ανδρισμού. Αντιθέτως, καταδεικνύουν την απόσταση που υπήρχε ανάμεσα σε πατέρα και παιδί. Σε περίπτωση χωρισμού των γονιών, ο πατέρας ήταν αυτός που συνήθως έχανε την επαφή με τα παιδιά του.
Τις τελευταίες δεκαετίες, γίνεται ολοένα και περισσότερο αναφορά στη γονεϊκότητα, αντί στη μητρότητα ή την πατρότητα. Ταυτόχρονα, πραγματοποιούνται μεγάλες αλλαγές στο περιεχόμενο των γονικών ρόλων. Η παραδοσιακή μορφή της πυρηνικής οικογένειας αποδυναμώνεται και αλλάζει μορφή, ενώ νέες μορφές οικογένειας δημιουργούνται.
Παρ’ όλες τις αλλαγές, στις περισσότερες σύγχρονες κοινωνίες, η μητέρα εξακολουθεί να έχει την κύρια ευθύνη της φροντίδας, ανεξάρτητα από το αν εργάζεται. Ταυτόχρονα, θεωρείται δεδομένο πως σε περίπτωση χωρισμού, η μητέρα θα αναλάβει τη φροντίδα των παιδιών. Ο πατέρας συχνά εγκαταλείπει το σπίτι χωρίς ιδιαίτερα νομικά δικαιώματα, έχοντας κυρίως την υποχρέωση της διατροφής.
Συνέπεια αυτού είναι συχνά η απώλεια της καθημερινής επαφής του πατέρα με τα παιδιά του. Αν και το μεγάλωμα του παιδιού με έναν μόνο γονιό δεν αποτελεί αυτόματα παράγοντα κινδύνου, επηρεάζει, με τον έναν ή τον άλλον τρόπο, το παιδί.
Η σημασία του πατρικού ρόλου σήμερα
Ο ρόλος κάθε πατέρα είναι μοναδικός και σε καμία περίπτωση δεν μπορεί να καλυφθεί από τη μητέρα. Μπορεί ο αγώνας πολλών γυναικών —που μεγαλώνουν μόνες τα παιδιά τους— να είναι ηρωικός και αξιοθαύμαστος, δεν αρκεί όμως για να υποκαταστήσει τον πατρικό ρόλο.
Ο τρόπος που λειτουργεί ένας πατέρας, καθώς και αυτό που συμβολίζει για το παιδί του, δημιουργεί μια σχέση με πολύ διαφορετική δυναμική και περιεχόμενο. Αυτό καθιστά τη σχέση αυτή μοναδική και αναντικατάστατη.
Είναι βέβαιο πως ένα παιδί που μεγαλώνει με την απουσία πατέρα μπορεί να εξελιχθεί ικανοποιητικά. Όμως, ένα παιδί που έχει έναν επαρκή πατέρα δίπλα του έχει, συνηθέστατα, καλύτερες προοπτικές. Ακόμα και σε περιπτώσεις καλής εξέλιξης, η πατρική απουσία παραμένει εντός του παιδιού ως ένα βάρος και ένα κενό δύσκολα διαχειρίσιμο.
Η εξέλιξη της πατρικής φιγούρας και η απουσία πατέρα στις σύγχρονες κοινωνίες
Για αιώνες, η πατρότητα σχετιζόταν με την απουσία. Κατά τη διάρκεια της δεκαετίας του ’70, άρχισε να δίνεται έμφαση στη σημασία της πατρικής παρουσίας. Εκτιμήθηκε πως η απουσία αυτή έχει συνέπειες στο παιδί, ασχέτως φύλου, και θεωρήθηκε πηγή πολλών κοινωνικών προβλημάτων.
Οι παραδοσιακοί ρόλοι αμφισβητήθηκαν. Ωστόσο, ο παραδοσιακός τρόπος θεώρησης των φύλων εξακολουθεί να υφίσταται εντός μας. Σήμερα, ένα προσδοκώμενο στοιχείο ενός καλού πατέρα είναι η συναισθηματική προσβασιμότητα. Η δυνατότητά του, δηλαδή, να εκφράζει και να μοιράζεται συναισθήματα με τα παιδιά του.
Σύγχυση ρόλων και εσωτερική σύγκρουση
Αυτή η αλλαγή στον πατρικό ρόλο δημιουργεί συχνά σύγχυση και εσωτερική σύγκρουση:
Πολλές γυναίκες, ενώ ζητούν έναν άνδρα συμμετέχοντα στις δουλειές, νιώθουν αμηχανία ή «ξενερώνουν» βλέποντάς τον να κάνει οικιακές εργασίες.
Πολλοί άνδρες νιώθουν ανασφάλεια για το τι πρέπει να περιλαμβάνει ο σύγχρονος πατρικός και συζυγικός τους ρόλος.
Η αμφιθυμία αυτή ανάμεσα στην παραδοσιακή και τη μοντέρνα θεώρηση του ανδρισμού παραμένει έντονη στον ψυχισμό πολλών ανθρώπων.
Η επεξεργασία των τραυμάτων της παιδικής ηλικίας μέσα από τη διαδικασία που προσφέρει η ψυχοθεραπεία βοηθά το άτομο να κλείσει τις ανοιχτές πληγές του παρελθόντος.
Βιολογική έναντι Κοινωνικής Πατρότητας
Η ενθάρρυνση ενός μοντέλου που θέλει τον πατέρα ομοιότερο της μητέρας δεν συμβάλλει στην ισοτιμία. Ο ρόλος του πατέρα δεν είναι να ανταγωνίζεται τη μητέρα. Και οι δύο είναι απαραίτητοι ως φορείς του φύλου τους για την απόκτηση μιας σταθερής ταυτότητας από το παιδί.
Επιπλέον, η πατρότητα διαχωρίζεται πλέον σε βιολογικό και κοινωνικό σκέλος. Αν και το κοινωνικό σκέλος μπορεί να ασκηθεί από άλλο άτομο, ο ρόλος του βιολογικού πατέρα παραμένει αναντικατάστατος. Αποτελεί τον συνδετικό κρίκο με τις προηγούμενες γενεές και την προσωπική ιστορία του ατόμου.
Η σημασία της παρουσίας και των δύο γονιών
Είναι πλέον γεγονός αδιαμφισβήτητο και νομικά κατοχυρωμένο πως, όταν μία οικογένεια διαλύεται, τα παιδιά θα πρέπει να έχουν πρόσβαση και στους δύο γονείς τους. Είναι αποδεδειγμένο πως και οι δύο γονείς είναι πολύ σημαντικοί κατά τη διάρκεια της ανάπτυξης του παιδιού. Του μαθαίνουν να αντιμετωπίζει τις προκλήσεις της ζωής και αποτελούν έναν σταθερό παράγοντα ασφάλειας.
Η αλληλεπίδραση των γονιών αποτελεί μοντέλο για το παιδί, τόσο κατά τη διάρκεια της κοινής τους συνύπαρξης όσο και μετά από αυτήν. Μέσα από αυτούς, το παιδί μαθαίνει:
Πώς είναι να υπάρχει κάποιος σε μια σταθερή σχέση ανάμεσα σε έναν άνδρα και μία γυναίκα.
Πώς διαχειρίζεται κανείς τις διάφορες καταστάσεις της ζωής (χαρά, σύγκρουση, λύπη, πένθος).
Η ταυτότητα του παιδιού δημιουργείται και συγκροτείται μέσα από τη συνεχή αλληλεπίδραση και με τους δύο γονείς. Οι γονείς λειτουργούν ως πρωταρχικά πρόσωπα ταύτισης, αποτελώντας πρότυπα είτε προς μίμηση είτε προς αποφυγή. Τα παιδιά που έχουν πρόσβαση και στους δύο γονείς αποκτούν μια πιο θετική στάση απέναντι στους ενήλικες, ανεξαρτήτως φύλου.
Ο πατέρας ως κεντρική φιγούρα από τη βρεφική ηλικία
Παλαιότερες απόψεις που υποβάθμιζαν τον πατρικό ρόλο θεωρούνται πλέον προϊόντα του τότε κοινωνικού περιβάλλοντος. Στη σύγχρονη βιβλιογραφία, ο πατέρας περιγράφεται ως πολύ σημαντικό πρόσωπο από την αρχή της ζωής του παιδιού.
Οι σύγχρονοι πατεράδες έχουν μεγάλη ικανότητα να ερμηνεύουν τα μηνύματα του βρέφους και να καλύπτουν τις ανάγκες του. Ο πατέρας είναι καθοριστικός:
Για τον γιο: Ως πρότυπο προς μίμηση και επιβεβαίωση του φύλου του.
Για την κόρη: Ως εκπρόσωπος του αντίθετου φύλου και ο «πρώτος έρωτας», βοηθώντας την να εξελίξει το δικό της φύλο.
Οι ψυχολογικές συνέπειες που επιφέρει η απουσία πατέρα
Το ότι υπάρχουν συνέπειες όταν ο πατέρας εξαφανίζεται ή απουσιάζει είναι γεγονός αδιαμφισβήτητο. Η έκταση που επηρεάζεται το παιδί εξαρτάται από συγκεκριμένους παράγοντες:
Το εξελικτικό στάδιο που βρίσκεται το παιδί κατά την εξαφάνιση του πατέρα.
Την αιτία αυτής της εξαφάνισης.
Την ποιότητα της σχέσης που είχε το παιδί μαζί του.
Τη στάση της μητέρας απέναντι στην εξαφάνιση του πατέρα.
Τα παιδιά που μεγαλώνουν με έναν απόντα ή ακανόνιστα εμφανιζόμενο πατέρα δυσκολεύονται να σταθμίσουν τη σημασία του στη ζωή τους. Κουβαλούν αναπάντητα ερωτήματα και ένα υποδόριο αίσθημα ενοχής. Αισθάνονται συχνά πως τα ίδια ευθύνονται για την απουσία, πιστεύοντας πως δεν ήταν άξια να αγαπηθούν.
Υπό αυτές τις προϋποθέσεις, το παιδί μπορεί να εμφανίσει —στην παιδική ή ενήλικη ζωή— κατάθλιψη, χαμηλή αυτοεκτίμηση ή διαταραχές συμπεριφοράς, όπως επιθετικότητα και παραβατικότητα. Στα κορίτσια, μια επιπρόσθετη συνέπεια μπορεί να είναι η επανάληψη του μοτίβου, επιλέγοντας να γίνουν και οι ίδιες μόνες μητέρες στην ενήλικη ζωή τους.
Η επίδραση της πατρικής απουσίας στη συναισθηματική ανάπτυξη και τις σχέσεις
Τα τελευταία χρόνια, η έρευνα έχει αρχίσει να αποσαφηνίζει ολοένα και περισσότερο τη σημασία του ρόλου του πατέρα στην εξέλιξη του παιδιού. Η αλληλεπίδραση με τον πατέρα είναι διαφορετική από αυτή με τη μητέρα: είναι περισσότερο φυσική.
Ο πατέρας βιώνεται συχνά ως ο φίλος με τον οποίο το παιδί παίζει, ενθαρρύνοντας το αίσθημα αυτονομίας. Αυτή η σχέση λειτουργεί ως μοντέλο για τις μελλοντικές φιλικές σχέσεις του παιδιού.
Συγκεκριμένα:
Για τα κορίτσια: Μια ποιοτική αλληλεπίδραση βοηθά στην απόκτηση θετικής εικόνας για τη θηλυκότητα και στη δημιουργική επικοινωνία με το αντίθετο φύλο.
Για τον ψυχισμό: Είναι κρίσιμο το παιδί να μην παραμείνει με αναπάντητα ερωτήματα που αφορούν στην απουσία πατέρα.
Μία πρόσφατη διεθνής έρευνα σε 13 χώρες (με περισσότερα από 10.000 άτομα) κατέληξε στο ότι η πατρική απουσία έχει συχνά βαθύτερες επιπτώσεις από τη μητρική. Η αίσθηση της εγκατάλειψης κυριαρχεί, προκαλώντας:
Ανησυχία και αβεβαιότητα.
Εχθρότητα και επιθετικότητα.
Δυσκολίες στη δημιουργία μιας ασφαλούς ερωτικής σχέσης στην ενήλικη ζωή.
Επίλογος
Η σύγχρονη έρευνα ανατρέπει την παλαιότερη πεποίθηση ότι το βρέφος προτιμά αποκλειστικά τη μητέρα του. Στην πραγματικότητα, το βρέφος επιλέγει ένα τρίγωνο ατόμων για να δημιουργήσει σχέση δεσμού. Όταν και οι δύο γονείς είναι συναισθηματικά διαθέσιμοι, το βρέφος συνδέεται και με τους δύο.
Για να νιώθει ένα παιδί καλά, χρειάζεται χρόνο, χώρο και αγάπη και από τους δύο γονείς. Όταν ένας γονιός εκλείψει, οι προϋποθέσεις για μια ισορροπημένη ζωή μειώνονται. Το να μεγαλώνει ένα παιδί χωρίς πατέρα —ιδίως εάν δεν πρόκειται για θάνατο— αφήνει σημάδια στην ψυχή, τόσο σε προσωπικό όσο και σε διαπροσωπικό επίπεδο.
Ας μη λησμονούμε ποτέ: ένα μικρό παιδί δεν έχει τη γνώση, την εμπειρία ή τη δυνατότητα επιλογής. Η μοίρα του καθορίζεται και περιορίζεται από τις επιλογές των γονιών του.
Αν το κενό που άφησε η απουσία πατέρα εξακολουθεί να επηρεάζει την ασφάλεια και τις σχέσεις σας, η αναζήτηση βοήθειας είναι μια πράξη φροντίδας προς τον εαυτό σας. Μπορείτε να ξεκινήσετε online ψυχοθεραπεία ή να προγραμματίσετε δια ζώσης συνεδρίες για να δουλέψουμε μαζί πάνω στη δική σας ιστορία. Η ανάκτηση της εσωτερικής σας σταθερότητας είναι εφικτή.
Σάββας Ν. Σαλπιστής, M.Sc. Ph.D.
Κλινικός Ψυχολόγος Πανεπιστημίου Στοκχόλμης ενηλίκων και παίδων. Διπλωματούχος Ψυχοθεραπευτής Βασιλικού Ιατροχειρουργικού Ινστιτούτου Karolinska Στοκχόλμης.Κάθε δυσκολία κρύβει μέσα της την προοπτική μιας νέας αρχής. Αν νιώθετε ότι οι σκέψεις σας σας βαραίνουν, είμαι εδώ για να τις μοιραστούμε και να βρούμε μαζί τη δική σας εσωτερική ισορροπία.
Πνευματικά Δικαιώματα: Το περιεχόμενο της ιστοσελίδας www.i-psyxologos.gr αποτελεί πνευματική ιδιοκτησία του Σάββα Σαλπιστή. Η αναδημοσίευση επιτρέπεται αποκλειστικά με την παράθεση ενεργού συνδέσμου (active link) στην πηγή.
