Γραφείο

Γραφείο: Πατριάρχου Ιωακείμ 10, Θεσσαλονίκη (Αγία Σοφία,κέντρο)

Ένα δίχρονο κοριτσάκι, του οποίου ο πατέρας είχε εξαφανιστεί από τη ζωή του όταν ήταν ενάμιση έτους, άρχισε μετά από μερικές εβδομάδες να αντιδρά. Κρατούσε σχεδόν εμμονικά στην αγκαλιά του ένα κουκλάκι που είχε ξεχασμένο, και που ήταν δώρο του πατέρα λίγο πριν από την εξαφάνισή του.

Ένα πεντάχρονο αγόρι δεν είχε συναντήσει ποτέ τον πατέρα του. Ήξερε μόνο ότι εκείνος το είχε επισκεφθεί μία φορά, όταν ήταν βρέφος μερικών μηνών, και ότι είχε πει τότε πως είναι ένα πολύ γλυκό μωρό. Από τα τρία του χρόνια, όταν έμαθε αυτή τη λεπτομέρεια, κουβαλούσε πάντα μαζί του τις δύο μοναδικές φωτογραφίες με τον πατέρα του. Δύο χρόνια αργότερα, αποκάλυψε στη μητέρα του τον λόγο: όταν βρισκόταν έξω, έψαχνε τριγύρω μήπως αναγνωρίσει τον πατέρα του στο πρόσωπο κάποιου περαστικού.

Η απουσία του πατέρα σπάνια εκφράζεται με λόγια. Φαίνεται σε ένα κουκλάκι που δεν ξεκολλά από την αγκαλιά του παιδιού και σε ένα βλέμμα που ψάχνει πρόσωπα στον δρόμο. Δεν χάνεται μόνο ένα πρόσωπο, χάνεται μαζί του και ένα κομμάτι της ιστορίας του παιδιού.

Η απουσία πατέρα, από θάνατο, χωρισμό, εγκατάλειψη ή συναισθηματική απόσταση, αφήνει στο παιδί αναπάντητα ερωτήματα και αίσθημα κενού. Μπορεί να επηρεάσει την αυτοεκτίμηση, τη συμπεριφορά και τις σχέσεις του, ακόμη και στην ενήλικη ζωή. Βοηθούν οι ειλικρινείς απαντήσεις, σταθερά πρόσωπα γύρω του και, όταν χρειάζεται, η ψυχοθεραπεία.

Τι σημαίνει απουσία πατέρα;

Η απουσία του πατέρα δεν έχει μία μορφή. Μπορεί να οφείλεται σε θάνατο, σε χωρισμό των γονιών με λίγη ή καθόλου επαφή, σε εγκατάλειψη, ή σε έναν πατέρα που βρίσκεται στο σπίτι αλλά δεν είναι συναισθηματικά διαθέσιμος. Όταν ο πατέρας πεθαίνει, το παιδί πενθεί, και για το πώς το βιώνει σε κάθε ηλικία υπάρχει το άρθρο Πένθος στο παιδί. Όταν ο πατέρας απλώς λείπει, χωρίς εξήγηση, το παιδί μένει με ερωτήματα που συνήθως δεν βρίσκουν απάντηση.

Το πόσο επηρεάζεται ένα παιδί εξαρτάται από την ηλικία του όταν χάθηκε ο πατέρας από τη ζωή του, από την αιτία, από την ποιότητα της σχέσης που υπήρχε και από τη στάση της μητέρας απέναντι στην απουσία αυτή. Το μεγάλωμα με έναν μόνο γονιό δεν είναι αυτόματα παράγοντας κινδύνου, και πολλά παιδιά εξελίσσονται ικανοποιητικά. Η απουσία, όμως, μένει συχνά μέσα τους σαν ένα βάρος.

Παλιά πέτρινη γέφυρα στην οποία λείπει το κεντρικό τόξο, με δύο κομμάτια που δεν συναντιούνται.
Η απουσία του πατέρα έχει πολλές μορφές, και όλες αφήνουν ένα κενό.

Τι δίνει η πατρική φιγούρα στο παιδί;

Η πατρική φιγούρα είναι μια σχέση με δική της δυναμική, και όχι μια θέση που καλύπτεται από κάποιον άλλο με απλή αντικατάσταση. Ο πατέρας έχει, συνήθως, μια πιο σωματική επαφή με το παιδί: παίζει μαζί του και το ενθαρρύνει να δοκιμάσει διάφορα πράγματα μόνο του. Ο αγώνας των μητέρων που μεγαλώνουν μόνες τα παιδιά τους είναι συχνά αξιοθαύμαστος, και όμως η σχέση με τον πατέρα παραμένει μοναδική.

Διεθνείς έρευνες, που συγκέντρωσε ο Ronald Rohner με την ομάδα του, δείχνουν ότι η αίσθηση του παιδιού ότι αγαπιέται ή απορρίπτεται από τον πατέρα επηρεάζει την ψυχική του προσαρμογή, τουλάχιστον όσο και η αντίστοιχη αίσθηση από τη μητέρα. Αφορούν, δηλαδή, την ποιότητα της σχέσης και όχι την απουσία από μόνη της. Δείχνουν, ωστόσο, πόσο μετράει η πατρική παρουσία, και ότι μπορεί να είναι απών και ένας πατέρας που ζει στο ίδιο σπίτι, αλλά παραμένει ψυχρός.

Τον κοινωνικό πατρικό ρόλο μπορεί να τον ασκήσει και άλλος άνθρωπος: ένας παππούς, ένας θείος, ένας δάσκαλος, ο νέος σύντροφος της μητέρας. Ο βιολογικός πατέρας παραμένει, όμως, ο συνδετικός κρίκος με τις προηγούμενες γενιές. Είναι και μια απάντηση στο ερώτημα «από πού προέρχομαι;», και γι’ αυτό η απουσία του δεν σβήνει ούτε όταν υπάρχουν άλλοι. Για τη σχέση με έναν πατέρα που είναι παρών, υπάρχουν τα άρθρα για τη σχέση πατέρα-γιου και για τη σχέση πατέρα-κόρης.

Νεαρό δενδρύλλιο ελιάς δίπλα σε ξύλινο πάσσαλο, δεμένο απαλά με ύφασμα, μέσα σε ελαιώνα.
Η πατρική φιγούρα στηρίζει το παιδί καθώς μεγαλώνει.

Αγόρια και κορίτσια χωρίς πατέρα

Για το αγόρι, ο πατέρας είναι το πρώτο πρότυπο για το τι σημαίνει να είσαι άνδρας: μια εικόνα να μιμηθεί και μια επιβεβαίωση του φύλου του. Όταν λείπει, το αγόρι ψάχνει αλλού αυτό το πρότυπο, σε φίλους, σε ήρωες ή, όπως το πεντάχρονο της αρχής, στα πρόσωπα των περαστικών. Η απουσία, ειδικά με αναπάντητα ερωτήματα, μπορεί να συνοδεύεται από προβλήματα συμπεριφοράς, όπως η επιθετικότητα.

Για το κορίτσι, ο πατέρας είναι ο πρώτος άνδρας της ζωής του. Μια ποιοτική σχέση μαζί του βοηθά να σχηματίσει θετική εικόνα για τη θηλυκότητά του και να επικοινωνεί δημιουργικά με το αντίθετο φύλο. Όταν λείπει, η εμπιστοσύνη προς τους άνδρες χτίζεται δύσκολα, και, μερικές φορές, το κορίτσι επαναλαμβάνει ως ενήλικη το μοτίβο που γνώρισε: σχέσεις που την αφήνουν τελικά μόνη, ή το μεγάλωμα των παιδιών της χωρίς σύντροφο.

Και στα δύο φύλα, ένα παιδί που δεν έχει πάρει κάποια, τουλάχιστον επαρκή, εξήγηση φτιάχνει τη δική του, και η συχνότερη είναι η ενοχή: ότι κάτι έκανε λάθος, ότι δεν ήταν αρκετά αξιαγάπητο. Αυτή η σκέψη μπορεί να ακολουθεί το παιδί για πολλά χρόνια, και το παιδί χρειάζεται κάποιον να τη διαψεύσει.

Δύο χαρταετοί, ένας μεγάλος κόκκινος και ένας μικρός κρεμ, σε γαλάζιο ουρανό, με τα σχοινιά τους να βγαίνουν από το κάδρο.
Αγόρια και κορίτσια ψάχνουν, με διαφορετικούς τρόπους, κάτι να κρατηθούν.

Όταν το παιδί δεν θέλει να δει τον πατέρα του

Μετά από έναν χωρισμό, η απουσία του πατέρα μπορεί να πάρει και μια άλλη μορφή: ο πατέρας υπάρχει, και το παιδί αρνείται να τον δει. Η φράση που ακούγεται συχνότερα είναι «Δεν θέλω να πάω, δεν έχω τίποτα να του πω». Λέγεται συνήθως χωρίς θυμό, με μια παγερή αδιαφορία και πλήρη συναισθηματική απόσυρση, σαν ο χρόνος με τον πατέρα να είναι μια αγγαρεία από την οποία το παιδί θέλει να απαλλαγεί.

Μία από τις πιο σκληρές σκηνές είναι αυτή της παράδοσης στην πόρτα. Το παιδί μένει καρφωμένο στον διάδρομο, αγκαλιάζοντας σφιχτά το σακίδιό του, ή κρύβεται πίσω από τα έπιπλα και αποφεύγει το βλέμμα του πατέρα που περιμένει κάτω, στην είσοδο. Το σώμα του είναι δύσκαμπτο, τα χέρια σταυρωμένα στο στήθος. Κάθε προσπάθεια προσέγγισης συναντά σιωπή, κλάμα ή ένα απότομο τράβηγμα προς τα πίσω.

Οι μητέρες λένε συχνά: «Εγώ δεν τον πιέζω, το παιδί αποφασίζει μόνο του». Η φράση κρύβει μια αμφιθυμία. Η μητέρα σέβεται πραγματικά την αυτονομία και τα συναισθήματα του παιδιού και ταυτόχρονα νιώθει, σιωπηρά, ανακούφιση που αποφεύγεται η σύγκρουση, αναλαμβάνοντας άθελά της τον ρόλο του προστάτη, απέναντι σε μια «απειλή» που ίσως δεν υπάρχει. Δεν χρειάζεται κανείς να έχει κακή πρόθεση για να συμβεί αυτό. Η ανακούφιση είναι ανθρώπινη. Κάποιες φορές,  μπορεί η “ουδέτερη” στάση της μητέρας να αντιπροσωπεύει και μια συνειδητή ή ασυνείδητη επιθυμία της να “τιμωρήσει” τον πατέρα για θέματα που αφορούν τη δική της σχέση μαζί του.

Πίσω από την άρνηση, βρίσκονται συνήθως περισσότεροι λόγοι μαζί: ένας χωρισμός με έντονη σύγκρουση, όπου το παιδί νιώθει ότι η αγάπη για τον έναν γονιό προδίδει τον άλλον, η ανησυχία για τη μητέρα που μένει πίσω, η αμηχανία απέναντι σε έναν πατέρα που το παιδί γνωρίζει λίγο, ή και πραγματικά προβλήματα στη στάση του ίδιου του πατέρα. Για την ένταση που περνά μέσα από το παιδί, υπάρχει το άρθρο για την τριγωνοποίηση στις σχέσεις, και για τον χωρισμό των γονιών το άρθρο για το διαζύγιο.

Παιδική σκηνή από κουβέρτες και μαξιλάρια σε σαλόνι, με ζεστό φως και φωτάκια στην είσοδό της.
Πίσω από την άρνηση της επαφής υπάρχει συχνά κάτι που το παιδί δεν μπορεί να πει.

Αν το παιδί φοβάται τον πατέρα του επειδή υπάρχει βία, κακοποίηση ή εγκατάλειψη, η άρνηση είναι προστασία και η ασφάλεια του παιδιού προηγείται. Σε περίπτωση άμεσου κινδύνου, καλούμε το 112, ενώ η Γραμμή SOS 1056 του «Χαμόγελου του Παιδιού» είναι διαθέσιμη για κάθε ανησυχία σχετικά με την ασφάλεια ενός παιδιού.

Αν δεν υπάρχει τέτοιος κίνδυνος, βοηθά να μη λυθεί το ζήτημα ούτε με πίεση ούτε με σιωπή. Η εξαναγκαστική επαφή, συνήθως, σκληραίνει την άρνηση, και η πλήρης παραχώρηση αφήνει το παιδί να χάσει έναν γονιό. Μικρά, προβλέψιμα βήματα, με ήρεμα λόγια από τη μητέρα ότι ο πατέρας είναι σημαντικός για το παιδί, είναι ένα καλύτερο ξεκίνημα. Ο πατέρας που περιμένει στην είσοδο νιώθει την απόρριψη ιδιαίτερα έντονα, και αν αντιδράσει με θυμό ή αποσυρθεί, η απόσταση ανάμεσα σε εκείνον και το παιδί μεγαλώνει ακόμη περισσότερο. Βοηθά περισσότερο η σταθερή και ήρεμη παρουσία του, χωρίς κατηγορίες προς το παιδί ή τη μητέρα. Όταν η άρνηση επιμένει, χρειάζεται εκτίμηση από έναν ειδικό που θα δει και τους δύο γονείς και το παιδί.

Ο ενήλικας που μεγάλωσε χωρίς πατέρα

Η απουσία δεν τελειώνει με την παιδική ηλικία. Ένας νεαρός άνδρας στην ψυχοθεραπεία, του οποίου ο πατέρας είχε εξαφανιστεί όταν ήταν ενός έτους, την περιέγραψε έτσι: «Το να μεγαλώνεις χωρίς πατέρα είναι σαν να ζεις με ένα μόνιμο ερώτημα που ποτέ δεν βρίσκει απάντηση. Είναι ένα εσωτερικό κενό που ποτέ δεν καλύπτεται. Κάθε προσπάθειά μου να ζήσω κάτι έντονο, που να μειώσει αυτή την τρομακτική αίσθηση κενού και να βρω τα όριά μου, έχει να κάνει με την απουσία του πατέρα, δηλαδή με την απουσία ασφάλειας που μόνιμα αισθάνομαι».

Μικρός στρογγυλός καθρέφτης σε πέτρινο τοίχο, που αντανακλά συννεφιασμένο ουρανό και ένα γυμνό δέντρο.
Η απουσία του πατέρα συνεχίζει να υπάρχει και στην ενήλικη ζωή.

Στην ενήλικη ζωή, η απουσία του πατέρα εμφανίζεται συχνά ως μια αναζήτηση έντασης που να καλύψει το κενό, ως δυσκολία να χτιστεί μια ασφαλής ερωτική σχέση, ή ως η αίσθηση ότι κάτι στην ταυτότητα μένει ημιτελές. Πολλοί κουβαλούν και το παλιό συμπέρασμα του παιδιού, ότι έφταιξαν οι ίδιοι. Συχνά, πρόκειται για ένα πένθος ιδιαίτερου είδους: όχι για έναν άνθρωπο που χάθηκε, αλλά για τον πατέρα που δεν υπήρξε ποτέ και για όσα θα μπορούσαν να είχαν συμβεί μαζί του. Για το πώς οι πρώτες σχέσεις διαμορφώνουν την ασφάλεια στις σχέσεις, υπάρχει το άρθρο για τον δεσμό και την ανασφάλεια, και για τη δυσκολία να πλησιάσει κανείς έναν άλλον, το άρθρο για τον φόβο εγγύτητας.

Τι βοηθά το παιδί που μεγαλώνει χωρίς πατέρα

Το πιο σημαντικό είναι το παιδί να μην μείνει με αναπάντητα ερωτήματα. Δεν χρειάζεται μια πλήρης αφήγηση, αρκεί μια αλήθεια στα μέτρα της ηλικίας του: ότι ο πατέρας υπάρχει ή υπήρξε, ότι η απουσία του δεν οφείλεται στο παιδί και ότι οι ερωτήσεις του είναι θεμιτές. Μια φράση όπως «ο μπαμπάς δεν είναι εδώ, και δεν έφταιξες εσύ» λέει το ουσιαστικό, ακόμη κι όταν οι υπόλοιπες λεπτομέρειες περιμένουν να μεγαλώσει το παιδί. Ένα παιδί που δεν παίρνει εξήγηση φτιάχνει τη δική του.

Μετράει πολύ και η στάση της μητέρας. Βοηθά να μην εξιδανικεύσει και να μη δαιμονοποιήσει τον πατέρα που λείπει, γιατί το παιδί είναι κατά ένα μέρος και ο πατέρας του, και ό,τι ακούει γι’ αυτόν το αφορά. Οι φωτογραφίες, οι ιστορίες και οι ερωτήσεις που γίνονται δεκτές κρατούν ζωντανή την ιστορία, ακόμη κι όταν ο ίδιος ο πατέρας λείπει.

Βοηθούν και άλλα πρόσωπα που προσφέρουν σταθερή παρουσία, όπως ένας παππούς, ένας θείος ή ένας δάσκαλος. Δεν αντικαθιστούν τον πατέρα, αλλά δίνουν στο παιδί την παρουσία κάποιου που συπάρχει εκεί. Για όσους μεγάλωσαν ήδη χωρίς πατέρα, η ψυχοθεραπεία είναι ένας χώρος να ειπωθεί το ερώτημα που έμεινε χωρίς απάντηση και να πάρει τη θέση του στην ιστορία, χωρίς να την καθορίζει.

Πότε χρειάζεται η βοήθεια ειδικού;

Η στήριξη αξίζει όταν το παιδί αποσύρεται, είναι διαρκώς λυπημένο ή θυμωμένο, αρνείται κάθε αναφορά στον πατέρα ή τον ψάχνει με τρόπους που το ταλαιπωρούν, ή όταν η μητέρα νιώθει ότι δεν ξέρει τι να πει. Ένας παιδοψυχολόγος βοηθά το παιδί και την οικογένεια να βρουν τον κατάλληλο τρόπο. Αν το παιδί φαίνεται και πολύ λυπημένο, αξίζει να ελεγχθεί και το ενδεχόμενο κατάθλιψης στα παιδιά.

Το κοριτσάκι με το κουκλάκι και το αγόρι που κοίταζε τους περαστικούς έκαναν το ίδιο πράγμα: κρατούσαν ζωντανή την ύπαρξη ενός ανθρώπου που κανείς δεν τους είχε εξηγήσει την απουσία του. Όταν υπάρχει κάποιος να μιλήσει για τον απόντα, το παιδί δεν χρειάζεται να τον ψάχνει μόνο του.

Συχνές ερωτήσεις

  1. Πώς επηρεάζει την ψυχολογία του παιδιού η απουσία πατέρα;

Συχνά, αφήνει αναπάντητα ερωτήματα, αίσθημα κενού και, σε πολλά παιδιά, την πεποίθηση ότι έφταιξαν τα ίδια. Μπορεί να επηρεάσει την αυτοεκτίμηση, τη συμπεριφορά και τις σχέσεις, όμως η επίδραση εξαρτάται από την ηλικία του παιδιού, την αιτία και τη στήριξη που έχει γύρω του.

  1. Τι σημαίνει πατρική φιγούρα και μπορεί κάποιος άλλος να την προσφέρει;

Η πατρική φιγούρα είναι η σχέση του παιδιού με τον πατέρα, μαζί με ό,τι αυτή συμβολίζει: πρότυπο, όρια, ασφάλεια. Τον κοινωνικό ρόλο μπορεί να τον ασκήσει και ένας παππούς, ένας θείος ή ένας δάσκαλος, ο βιολογικός πατέρας όμως παραμένει ο συνδετικός κρίκος με την προσωπική ιστορία του παιδιού.

  1. Πώς επηρεάζονται τα αγόρια και πώς τα κορίτσια;

Το αγόρι χάνει συχνά το πρώτο του πρότυπο για το τι σημαίνει να είσαι άνδρας, και ψάχνει να το βρει αλλού. Το κορίτσι χάνει τον πρώτο άνδρα της ζωής του, και αυτό μπορεί να επηρεάσει την εμπιστοσύνη στους άνδρες αργότερα. Και στα δύο, το κρίσιμο είναι να μην μείνουν αναπάντητα ερωτήματα.

  1. Τι κάνω όταν το παιδί δεν θέλει να δει τον πατέρα του μετά τον χωρισμό;

Αν δεν υπάρχει κίνδυνος για το παιδί, βοηθούν τα μικρά, προβλέψιμα βήματα και τα ήρεμα λόγια ότι ο πατέρας είναι σημαντικός, χωρίς πίεση και χωρίς πλήρη παραχώρηση. Αν η άρνηση επιμένει, χρειάζεται εκτίμηση από ειδικό. Αν υπάρχει βία ή κακοποίηση, η ασφάλεια του παιδιού προηγείται.

  1. Πώς μιλάω στο παιδί για τον πατέρα που λείπει;

Με μια αλήθεια στα μέτρα της ηλικίας του: ότι ο πατέρας υπάρχει ή υπήρξε και ότι η απουσία του δεν οφείλεται στο παιδί. Βοηθά να μην εξιδανικευθεί ούτε να δαιμονοποιηθεί, και να γίνονται δεκτές οι ερωτήσεις του παιδιού.

  1. Πότε χρειάζεται ειδικός;

Όταν το παιδί αποσύρεται, είναι διαρκώς λυπημένο ή θυμωμένο, αρνείται κάθε αναφορά στον πατέρα ή τον ψάχνει με τρόπους που το ταλαιπωρούν, ή όταν ο γονιός νιώθει ότι δεν ξέρει τι να πει.

Σάββας Ν. Σαλπιστής

Σάββας Ν. Σαλπιστής, M.Sc. Ph.D.

Κλινικός Ψυχολόγος Πανεπιστημίου Στοκχόλμης ενηλίκων και παίδων. Διπλωματούχος Ψυχοθεραπευτής Βασιλικού Ιατροχειρουργικού Ινστιτούτου Karolinska Στοκχόλμης.

Κάθε δυσκολία κρύβει μέσα της την προοπτική μιας νέας αρχής. Αν νιώθετε ότι οι σκέψεις σας σας βαραίνουν, είμαι εδώ για να τις μοιραστούμε και να βρούμε μαζί τη δική σας εσωτερική ισορροπία.

Προτεινόμενα άθρα

Leave A Comment

Η ηλ. διεύθυνση σας δεν δημοσιεύεται. Τα υποχρεωτικά πεδία σημειώνονται με *